Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM 1. Khái niệm tình hình tội phạm “ Trong Tội phạm học nói chung và Tội phạm học Việt Nam nói riêng, khái niệm THTP là khái niệm cơ bản đầu tiên của Tội phạm học. Đó là một thuật ngữ khoa học, nhưng đồng thời cũng là một thuật ngữ thường được dùng trong ngôn ngữ thông dụng, ngôn ngữ đời thường. ” Theo quan điểm của GS.
TS Đỗ Ngọc Quang thì khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm được ghép từ hai danh từ “tình hình” và “tội phạm”. “Tình hình” theo Từ điển tiếng Việt có nghĩa: “Trạng thái và xu thế phát triển của sự vật”. “Tội phạm” là các hành vi thoả mãn các dấu hiệu (đặc điểm) của tội phạm theo quy định của BLHS. Như vậy có thể hiểu “tình hình tội phạm” được hiểu là số liệu về tội phạm được điều tra, truy tố, xét xử.
Theo giáo trình của trường Đại học Luật Hà Nội thì “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực trái pháp luật hình sự, mang tính giai cấp và thay đổi theo quá trình của của lịch sử; được thể hiện ở một tổng hợp các tội phạm cụ thể đã xảy ra trong xã hội và trong một khoảng thời gian nhất định" [35, tr. TS Võ Khánh Vinh đã định nghĩa về THTP như sau: “Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính chất giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong khoảng thời gian nhất định” [44, tr. Vậy, có thể hiểu tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực, mang tính lịch sử và pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được thể hiện bằng tổng hợp các tội phạm cụ thể đã xảy ra trong xã hội và trong một khoảng thời gian nhất định. Qua khái niệm trên có thể nhận diện một số đặc điểm cơ bản cùa tình hình tội phạm như sau: - Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, điều này nói lên bản chất của “ tình hình xã hội của tình hình tội phạm.
Sở dĩ nói tình hình tội phạm là một hiện 7 tượng xã hội bởi vì nó tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc xã hội, có nội dung xãhội, có nguyên nhân xã hội và số phận của nó cũng mang tính chất xã hội. Mặt khác, tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội vì với tư cách là một biểu hiện, là mặt trái của xã hội, có tính độc lập tương đối. Biểu hiện đó không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến các mối quan hệ khác trong xã hội, mà chính nó cũng là một loại quan hệ tồn tại trong xã hội [44, tr. Và như thế, tình hình không thể tồn tại ngoài xã hội mà nó có mối liên hệ chặt chẽ với các hiện tượng xã hội khác.
” - Tình hình tội phạm là một hiện tượng pháp lý - hình sự. Tội phạm không “ những chỉ là hành vi nguy hiểm cho xã hội, mà còn là hành vi trái pháp luật hình sự, tức là bị các bộ luật hình sự cấm bằng việc đe dọa áp dụng hình phạt. Việc cân nhắc đặc điểm pháp luật của tình hình tội phạm trong việc đánh giá thực trạng (mức độ), cơ cấu và động thái của nó là rất quan trọng, vì rằng những thay đổi của pháp luật hình sự theo hướng tội phạm hóa hoặc phi tội phạm hóa những hành vi cụ thể có ảnh hưởng rất lớn đến tất cả các chỉ số của nó”[44,tr. - Tình hình tội phạm là một hiện tượng thay đổi về mặt lịch sử.
Theo chủ “ nghĩa Mác-Lênin cho rằng mọi hiện tượng trong xã hội, trong tự nhiên không phải ở trạng thái tĩnh, tồn tại bất biến mà nó luôn luôn vận động, thay đổi theo thời gian, không gian nhất định. Tình hình tội phạm sẽ thay đổi khi xã hội có sự thay đổi của tình hình kinh tế - xã hội, sự thay đổi về hình thái kinh tế và cơ cấu kinh tế.Khi xã hội loài người có sự xuất hiện của Nhà nước thì lúc đó tội phạm mới xuất hiện và khi một hình thái kinh tế xã hội này được thay đổi bởi một hình thái kinh tế -xã hội mới thì một kiểu Nhà nước mới xuất hiện, lúc này tình hình tội phạm cũng sẽ có sự thay đổi. Tính thay đổi về mặt lịch sử của tình hình tội phạm cho ta thấy hiện tượng đó được xuất hiện trong lịch sử như thế nào, nó trải qua các giai đoạn phát triển nào, hiện nay tồn tại ra sao và cả sự phát triển, tồn tại của chúng trong tương lai” [44, tr. - Tình hình tội phạm là một hiện tượng mang tính chất giai cấp.
Tính giai cấp “ của tình hình tội phạm thể hiện ở nguồn gốc xuất hiện, ở nguyên nhân phát sinh, ở nội dung của các tội phạm cụ thể - các thực thể, tế bào cấu thành nên hiện tượng đó và cả số phận của nó trong tương lai”[44, tr. 8 “ Tội phạm ra đời khi xã hội có sự phân chia giai cấp đối kháng, với sự ra đời của nhà nước. Mỗi giai cấp thống trị khác nhau đều quy định những nhóm hành vi phạm tội khác nhau và các biện pháp trừng trị các hành vi đó cũng khác nhau, nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp và sự thống trị của mình, và do tình hình tội phạm là tổng thể biện chứng các tội phạm đã thực hiện trong thực tiễn, cho nên vẫn giữ nguyên tính giai cấp. Bên cạnh đó, tính giai cấp của tình hình tội phạm còn thể hiện ở việc nó xâm hại đến những quan hệ xã hội mà giai cấp thống trị bảo vệ, ở các nguyên nhân gốc rễ phát sinh mà theo V.Lênin đó là chế độ người bóc lột người, sự bần cùng hóa, nạn thất nghiệp.
Khái niệm cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm Khái niệm cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm có ý nghĩa hết sức quan trọng trong phòng ngừa tình hình tội phạm. Nhưng hiện nay, khái niệm này chưa có cách hiểu thống nhất và chưa được tập trung nghiên cứu, phổ biến rộng rãi. Trên cơ sở nghiên cứu về hoạt động phòng ngừa tình hình tội phạm của các chủ thể phòng ngừa để xem xét khái niệm cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm. Tìm hiểu cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm là sự tiếp nối tất yếu từ việc nghiên cứu hoạt động phòng ngừa tình hình tội phạm.
Nghiên cứu cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm cần tiếp cận các khái niệm về “cơ chế” và “phòng ngừa tình hình tội phạm”. Tức là cần tiếp cận từ các góc độ khoa học của ngôn ngữ, triết học, và pháp lý. Theo từ điển Nga – Việt, cơ chế (MEXAHUZM) là “máy móc, bộ máy, cơ chế, cơ cấu”. Theo Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên) thì: “Cơ chế là cách thức, sắp xếp tổ chức để làm đường hướng, cơ sở theo đó mà thực hiện” [46, tr.TS Phạm Ngọc Quang: “Cơ chế là khái niệm dùng để chỉ một chuỗi những khâu liên kết với nhau theo một lôgic nhất định nhờ vậy mục tiêu được thực hiện”.
Dưới góc độ khoa học pháp lý, “cơ chế” lại được hiểu là: “tổng thể các bảo đảm về vật chất, chính trị, tư tưởng, pháp lý, tổ chức, nghiệp vụ cho việc thực hiện một quyền nào đó hoặc một việc nào đó”. Theo quan điểm của tác giả cho rằng thuật ngữ “cơ chế” gồmhai nội dung là phương thức tổ chức của một chỉnh thể bao gồm nhiều bộ phận khác nhau hợp thành có mối liên hệ mật thiết với nhau và phương thức vận hành hay hoạt động của chỉnh 9 thể đó theo những nguyên tắc và quá trình xác định nhằm đạt được một kết quả nhất định. Về định nghĩa phòng ngừa tình hình tội phạm cũng có nhiều quan điểm khác nhau. Theo Từ điển Luật học định nghĩa: “Phòng ngừa tội phạm là ngăn ngừa tội phạm và loại trừ các nguyên nhân phát sinh tội phạm bằng toàn bộ những biện pháp liên quan với nhau do cơ quan Nhà nước và tổ chức xã hội tiến hành”.TS Nguyễn Ngọc Hòa lại đưa ra khái niệm này dưới góc độ tội phạm học cũng tương đối hợp lý như sau: “Phòng ngừa tội phạm là hoạt động của các cơ quan, tổ chức và công dân, thực hiện tổng thể các biện pháp tác động trực tiếp vào các nhóm nguyên nhân của tội phạm để kiểm soát, hạn chế tác dụng và loại trừ dần những nhóm nguyên nhân này…” Theo GS.
TS Võ Khánh Vinh thì:“Việc phòng ngừa tình hình tội phạm là hệ thống nhiều mức độ các biện pháp mang tính chất Nhà nước, xã hội và Nhà nước – xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu; hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần dần loại bỏ tình hình tội phạm”. Thống nhất về mặt nhận thức và thực tiễn công tác phòng ngừa tình hình tội phạm có thể hiểu cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm là phương thức tổ chức và phương thức vận hành của hệ thống các cơ quan, tổ chức và công dân có mối liên hệ mật thiết với nhau, hoạt động theo những nguyên tắc, qui định của pháp luật và những phương tiện pháp lý khác; để thực hiện các biện pháp hướng đến mục đích khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nhằm ngăn chặn, hạn chế và từng bước loại trừ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Ý nghĩa của việc nghiên cứu Cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm Nghiên cứu Cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm có những ý nghĩa cơ bản sau đây: - Việc nghiên cứu cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm làcơ sở để xây dựng, tổ chức và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm một cách khoa học và hiệu quả. Chỉ trên cơ sở phân tích làm rõ cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm mới xây dựng được hệ thống các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm một cách toàn diện.
10 - Nghiên cứu làm rõ cơ chế phòng ngừa tình hình tội phạm là cơ sở cho việc hoạch định các chính sách phòng ngừa tình hình tội phạm một cách phù hợp.Nâng cao hiệu quả phòng ngừa nhằm hạn chế và loại trừ dần dần những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tình hình tội phạm.
