Chuyển Rủi Ro Trong Hoạt Động Mua Bán Hàng Hóa Theo Luật Thương Mại 2005

Khóa luận: Chuyển rủi ro trong mua bán hàng hóa theo Luật Thương mại 2005 - ĐH Luật TPHCM

• Tác giả: Trần Ngọc Yến Nhi
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Hoàng Phước Hạnh
• Trường học: Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Thương Mại
• Đề tài: Chuyển Rủi Ro Trong Hoạt Động Mua Bán Hàng Hóa Theo Luật Thương Mại 2005
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Khái quát chung về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá
• 1.2. Khái niệm rủi ro và chuyển rủi ro
• 1.2.1. Khái niệm rủi ro
• 1.2.2. Khái niệm chuyển rủi ro
• 1.3. Đặc điểm của rủi ro đối với hàng hoá và phân biệt rủi ro với sự kiện bất khả kháng trong hoạt động mua bán hàng hoá
• 1.3.1. Đặc điểm của rủi ro đối với hàng hoá trong hoạt động mua bán hàng hoá
• 1.3.2. Phân biệt rủi ro với sự kiện bất khả kháng
• 1.4. Các loại rủi ro thường gặp và phân loại rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá
• 1.4.1. Phân loại rủi ro
• 1.4.2. Các loại rủi ro thường gặp
• 1.5. Thời điểm chuyển rủi ro
• 1.5.1. Khái niệm thời điểm chuyển rủi ro
• 1.5.2. Đặc điểm thời điểm chuyển rủi ro
• 1.5.3. Mối liên hệ giữa thời điểm chuyển rủi ro và thời điểm chuyển quyền sở hữu
• 1.6. Ý nghĩa của việc xác định rủi ro, thời điểm chuyển rủi ro đối với hàng hoá trong hoạt động mua bán hàng hoá
• 1.6.1. Ý nghĩa của việc xác định rủi ro
• 1.6.2. Ý nghĩa của việc xác định thời điểm chuyển rủi ro
• 2. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HOÁ
• 2.1. Chuyển rủi ro trong trường hợp có địa điểm giao hàng xác định
• 2.2. Chuyển rủi ro trong trường hợp không có địa điểm giao hàng xác định
• 2.3. Chuyển rủi ro trong trường hợp giao hàng cho người nhận hàng để giao mà không phải là người vận chuyển
• 2.4. Chuyển rủi ro trong trường hợp mua bán hàng hoá trên đường vận chuyển
• 2.5. Chuyển rủi ro trong trường hợp khác
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuyển rủi ro trong mua bán hàng hóa theo Luật Thương mại 2005

Chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa là một khía cạnh quan trọng trong Luật Thương mại 2005. Luật này quy định rõ ràng về thời điểm và cách thức chuyển rủi ro giữa các bên trong hợp đồng. Việc hiểu rõ quy định này giúp các thương nhân bảo vệ quyền lợi của mình và giảm thiểu thiệt hại trong giao dịch.

1.1. Khái niệm chuyển rủi ro trong mua bán hàng hóa

Chuyển rủi ro được hiểu là việc chuyển trách nhiệm về thiệt hại từ bên bán sang bên mua. Điều này có thể xảy ra khi hàng hóa được giao cho bên mua hoặc khi bên mua chấp nhận hàng hóa.

1.2. Ý nghĩa của việc xác định thời điểm chuyển rủi ro

Xác định thời điểm chuyển rủi ro là rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến trách nhiệm pháp lý của các bên. Nếu không xác định rõ, có thể dẫn đến tranh chấp và thiệt hại không đáng có.

II. Các vấn đề và thách thức trong chuyển rủi ro theo Luật Thương mại 2005

Mặc dù Luật Thương mại 2005 đã quy định rõ về chuyển rủi ro, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong thực tiễn. Các thương nhân cần nắm rõ các quy định này để tránh rủi ro không cần thiết.

2.1. Các loại rủi ro thường gặp trong mua bán hàng hóa

Trong quá trình mua bán hàng hóa, có nhiều loại rủi ro như rủi ro về chất lượng hàng hóa, rủi ro về thời gian giao hàng, và rủi ro về giá cả. Mỗi loại rủi ro đều có cách xử lý khác nhau.

2.2. Thách thức trong việc áp dụng quy định chuyển rủi ro

Việc áp dụng quy định chuyển rủi ro trong thực tiễn gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về pháp luật giữa các quốc gia và sự không đồng nhất trong các hợp đồng thương mại.

III. Phương pháp chuyển rủi ro trong hợp đồng mua bán hàng hóa

Có nhiều phương pháp để chuyển rủi ro trong hợp đồng mua bán hàng hóa. Các bên cần thỏa thuận rõ ràng để đảm bảo quyền lợi của mình.

3.1. Chuyển rủi ro qua hợp đồng

Hợp đồng mua bán hàng hóa cần quy định rõ ràng về thời điểm và cách thức chuyển rủi ro. Điều này giúp các bên tránh được tranh chấp trong tương lai.

3.2. Sử dụng bảo hiểm hàng hóa

Bảo hiểm hàng hóa là một phương pháp hiệu quả để giảm thiểu rủi ro trong quá trình vận chuyển. Các bên có thể thỏa thuận về việc mua bảo hiểm để bảo vệ quyền lợi của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn của quy định chuyển rủi ro trong mua bán hàng hóa

Quy định về chuyển rủi ro trong Luật Thương mại 2005 đã được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn. Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng các quy định này để bảo vệ quyền lợi của mình.

4.1. Các trường hợp thực tiễn về chuyển rủi ro

Nhiều trường hợp thực tiễn cho thấy việc xác định rõ ràng thời điểm chuyển rủi ro đã giúp các bên giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.

4.2. Kết quả nghiên cứu về chuyển rủi ro

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng quy định chuyển rủi ro đã giúp giảm thiểu thiệt hại cho các bên trong giao dịch thương mại.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về chuyển rủi ro

Chuyển rủi ro trong mua bán hàng hóa theo Luật Thương mại 2005 là một vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu và hoàn thiện hơn nữa. Các bên cần nắm rõ quy định để bảo vệ quyền lợi của mình.

5.1. Tương lai của quy định chuyển rủi ro

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, quy định về chuyển rủi ro cần được cập nhật để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế.

5.2. Đề xuất hoàn thiện quy định chuyển rủi ro

Cần có những đề xuất cụ thể để hoàn thiện quy định chuyển rủi ro, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên trong giao dịch thương mại.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa, Việt Nam đã gia nhập nhiều tổ chức kinh tế thương mại khu vực và thế giới, đặc biệt là trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và gia nhập Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG 1980). Mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại nòng cốt nhằm tìm kiếm lợi nhuận và thúc đẩy nền kinh tế. Tuy nhiên, các giao dịch thương mại – đặc biệt là thương mại quốc tế – luôn tiềm ẩn rủi ro do sự khác biệt về địa lý, ngôn ngữ, tập quán thương mại và hệ thống pháp luật. Rủi ro đối với hàng hóa tác động trực tiếp đến lợi nhuận và quyền lợi của các bên tham gia giao kết.

Thực tiễn áp dụng cho thấy các quy định về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa tại Luật Thương mại năm 2005 (LTM 2005) vẫn còn tồn tại một số điểm chưa thực sự chặt chẽ, chưa bắt kịp sự phát triển của các quy tắc thương mại quốc tế mới như Bộ quy tắc Incoterms 2020 của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC). Do đó, tác giả Trần Ngọc Yến Nhi thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu tổng quát của đề tài là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa, đối chiếu quy định của LTM 2005 với pháp luật quốc tế để đề xuất giải pháp hoàn thiện. Để đạt được mục tiêu đó, khóa luận xác định 2 nhiệm vụ cụ thể:

1. Phân tích những vấn đề cơ bản và khẳng định tầm quan trọng của việc xác định rủi ro, thời điểm chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa.
2. Phân tích và đánh giá thực trạng quy định pháp luật; so sánh và tham khảo những quy định tiến bộ từ các văn bản pháp luật quốc tế về các trường hợp chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá; từ đó đề xuất định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về vấn đề này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề pháp lý liên quan đến chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa bao gồm khái niệm rủi ro, thời điểm chuyển rủi ro, hậu quả pháp lý và các trường hợp chuyển rủi ro theo LTM 2005.
• Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu đối với đối tượng là "hàng hóa" (không mở rộng ra tất cả các loại tài sản dân sự) trong hoạt động mua bán hàng hóa thông thường, không nghiên cứu hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa do tính chất đặc thù. Về mặt pháp lý, đề tài tập trung vào LTM 2005 trong mối liên hệ với Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015), đồng thời so sánh, đối chiếu với CISG 1980 và Incoterms 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên các nền tảng lý luận và quy định pháp lý sau:

• Văn bản pháp luật và thông lệ áp dụng: LTM 2005 (các điều khoản từ Điều 57 đến Điều 61 về chuyển rủi ro; Điều 3 khoản 8 về giải thích hoạt động mua bán hàng hóa), BLDS 2015 (khoản 1 Điều 156 về sự kiện bất khả kháng), Luật Hải quan năm 2014 (khoản 10 Điều 4 về kho ngoại quan), Công ước CISG 1980 (các Điều 66, 67, 68, 69) và Bộ quy tắc Incoterms 2020 của ICC (các điều kiện EXW, FCA, DAP, DPU, FOB...).
• Khung lý thuyết về rủi ro: Khóa luận tiếp cận rủi ro từ hai trường phái: trường phái truyền thống/tiêu cực (rủi ro là tổn thất, nguy hiểm, mất mát bất ngờ) và trường phái trung hòa (rủi ro là tác động của sự không chắc chắn, sự sai lệch giữa kết quả thực tế và dự kiến theo chuẩn TCVN ISO 9000:2015).
• Hệ thống ba học thuyết chuyển rủi ro:
  1. Học thuyết Perculum est emptoris (Luật La Mã cổ đại): Chuyển rủi ro tại thời điểm ký kết hợp đồng (áp dụng tại Thụy Sỹ, Hà Lan, Tây Ban Nha...).
  2. Học thuyết Res perit domino: Chuyển rủi ro gắn liền với thời điểm chuyển quyền sở hữu (áp dụng tại Anh, Pháp...).
  3. Học thuyết gắn thời điểm chuyển rủi ro với thời điểm hoàn thành nghĩa vụ giao hàng/chuyển quyền kiểm soát thực tế (áp dụng tại Đức, Nga, CISG 1980, Incoterms 2020 và LTM 2005).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và triết học Mác - Lênin (đặc biệt là cặp phạm trù khả năng và hiện thực).
• Phương pháp cụ thể:
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng tại Chương 1 để làm rõ khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa và phân loại rủi ro từ các giáo trình, công trình nghiên cứu và án lệ.
  • Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật và phương pháp so sánh luật: Sử dụng trọng tâm tại Chương 2 để phân tích từng điều khoản của LTM 2005, đặt trong sự so sánh đối chiếu với các điều khoản tương ứng của CISG 1980 và Incoterms 2020 nhằm nhận diện điểm tương đồng, điểm khác biệt và các bất cập pháp lý.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu bao gồm văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế, quy tắc thương mại quốc tế, sách chuyên khảo, giáo trình Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, luận văn thạc sĩ chuyên ngành và các án lệ/phán quyết trọng tài thực tế (vụ kiện bao bì ammonium sulphate, vụ tranh chấp xuất khẩu gạo theo điều kiện FOB tại cảng Quy Nhơn, án lệ Pizza cartons case tại Đức năm 2000 do UNCITRAL ghi nhận).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận về chế định chuyển rủi ro trong thương mại hàng hóa:

• Khái niệm và đặc điểm của rủi ro: Rủi ro đối với hàng hóa được xác định là sự mất mát, tổn thất ảnh hưởng đến giá trị hàng hóa; là sự kiện khách quan nằm ngoài sự mong đợi của các bên nhưng có thể lường trước được. Khóa luận phân tích 5 đặc điểm cốt lõi của rủi ro đối với hàng hóa:

  1. Tính khách quan: Xảy ra không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người (thiên tai, chiến tranh, thay đổi chính sách pháp luật).
  2. Tính không mong đợi: Sự kiện diễn ra ngoài kế hoạch và dự liệu ban đầu của các bên.
  3. Tính thiệt hại: Luôn gắn liền với sự hư hỏng, mất mát vật chất hoặc gián đoạn kinh doanh.
  4. Tính bất định: Các bên có thể lường trước khả năng xảy ra nhưng không thể biết chính xác thời gian, địa điểm, mức độ thiệt hại.
  5. Tính khả năng: Tồn tại dưới dạng nguy cơ tiềm ẩn với xác suất nhất định theo mối quan hệ biện chứng giữa khả năng và hiện thực.

• Phân biệt rủi ro và sự kiện bất khả kháng: Cả hai đều mang tính khách quan, nhưng có sự khác biệt cơ bản về bản chất và hậu quả pháp lý:

Tiêu chí phân biệt	Rủi ro đối với hàng hóa	Sự kiện bất khả kháng (K1 Đ156 BLDS 2015)
Khả năng dự đoán	Có thể lường trước được về mặt xác suất	Không thể lường trước được
Khả năng khắc phục	Có thể có biện pháp phòng ngừa/ứng phó	Không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết
Hậu quả pháp lý	Xác định bên phải gánh chịu thiệt hại vật chất đối với hàng hóa; không giải phóng nghĩa vụ thanh toán	Miễn trừ nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý cho bên vi phạm hợp đồng

• Phân loại rủi ro:

  • Theo nguồn gốc: Rủi ro khách quan (môi trường, tự nhiên, nội tì hàng hóa) và rủi ro chủ quan (bất cẩn đóng gói, vận chuyển sai quy trình kỹ thuật).
  • Theo phạm vi: Rủi ro cơ bản (diện rộng: khủng hoảng kinh tế, chiến tranh) và rủi ro riêng biệt (đắm tàu, cháy kho, chậm thanh toán).
  • Theo tính chất: Rủi ro thuần túy (chỉ mang lại tổn thất) và rủi ro suy đoán (có thể phát sinh tổn thất hoặc cơ hội sinh lợi).
  • Các loại rủi ro phổ biến: Rủi ro chính trị (lệnh cấm vận), rủi ro hàng hóa (hư hại do tính chất ăn mòn tự nhiên - dẫn chứng vụ 1000 MT ammonium sulphate), rủi ro pháp lý (thuế chống bán phá giá, rào cản thương mại) và rủi ro môi trường văn hóa (dẫn chứng thất bại của KFC tại thị trường Israel do quy tắc ăn uống kashrut/Kosher).

• Thời điểm chuyển rủi ro và các học thuyết pháp lý: Thời điểm chuyển rủi ro là mốc thời gian phân định trách nhiệm gánh chịu thiệt hại giữa bên bán và bên mua. Sau thời điểm này, mất mát hàng hóa không giải phóng bên mua khỏi nghĩa vụ trả tiền (trừ khi do lỗi/hành vi của bên bán theo Điều 66 CISG 1980). Khóa luận đối chiếu ba học thuyết quốc tế:

Học thuyết	Nội dung cốt lõi	Quốc gia áp dụng	Đánh giá tính phù hợp
Perculum est emptoris	Rủi ro chuyển ngay khi ký hợp đồng	Thụy Sỹ, Hà Lan, Tây Ban Nha	Bất hợp lý vì bên mua chịu rủi ro khi hàng vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của bên bán.
Res perit domino	Rủi ro đi liền với quyền sở hữu	Anh, Pháp	Không phù hợp thương mại hiện đại do bên bán thường giữ chứng từ sở hữu để đảm bảo thanh toán.
Gắn với chuyển giao quyền chiếm hữu/giao hàng	Rủi ro chuyển khi bên bán hoàn thành giao hàng thực tế	Đức, Nga, CISG, LTM 2005	Hợp lý nhất vì bên trực tiếp quản lý hàng hóa có điều kiện tốt nhất để bảo quản, hạn chế rủi ro.

Chương 2: Thực trạng về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương này đi sâu phân tích từng điều khoản của LTM 2005 điều chỉnh các trường hợp chuyển rủi ro cụ thể, đối chiếu với CISG 1980 và Incoterms 2020:

• Chuyển rủi ro khi có địa điểm giao hàng xác định (Điều 57 LTM 2005):

  • Quy định hiện hành: Rủi ro chuyển cho bên mua khi hàng hóa đã được giao cho bên mua hoặc người được ủy quyền tại địa điểm đó.
  • Bất cập: Cụm từ "đã được giao" chỉ phản ánh hành vi tiếp nhận thực tế, chưa xử lý trường hợp bên mua cố tình chậm trễ hoặc từ chối nhận hàng tại địa điểm đã thỏa thuận nhằm kéo dài thời điểm chịu rủi ro. So với Điều 69 CISG 1980 và các điều kiện DPU, EXW, DAP của Incoterms 2020, pháp luật quốc tế xác định rủi ro chuyển sang bên mua từ thời điểm hàng hóa đã được đặt dưới quyền định đoạt của bên mua và bên mua vi phạm nghĩa vụ nhận hàng.
  • Vấn đề đặc định hóa hàng hóa: Điều 57 LTM 2005 chưa phân biệt hàng đặc định và hàng cùng loại, thiếu điều kiện bắt buộc hàng hóa phải được đặc định hóa (đánh dấu ký mã hiệu, tách lô riêng, thông báo chứng từ) thì rủi ro mới được chuyển giao (khoản 2 Điều 67 CISG 1980).

• Chuyển rủi ro khi không có địa điểm giao hàng xác định (Điều 58 LTM 2005):

  • Quy định hiện hành: Nếu hợp đồng có quy định về vận chuyển và bên bán không có nghĩa vụ giao tại địa điểm nhất định, rủi ro chuyển cho bên mua khi hàng đã giao cho người vận chuyển đầu tiên.
  • Bất cập: Tiêu đề Điều 58 LTM 2005 ("Chuyển rủi ro trong trường hợp không có địa điểm giao hàng xác định") bị thiếu điều kiện tiên quyết là "hợp đồng có quy định về việc vận chuyển", dễ dẫn đến áp dụng sai lệch.
  • Vấn đề thực thi và trách nhiệm bên thứ ba: Khái niệm "đã được giao" chưa giải quyết trường hợp bên mua ký hợp đồng vận chuyển nhưng không thông báo thông tin người vận chuyển cho bên bán, hoặc người vận chuyển không đến nhận hàng đúng hẹn (so sánh với quy tắc FCA của Incoterms 2020). LTM 2005 cũng chưa đặt ra cơ chế ràng buộc trách nhiệm của người vận chuyển độc lập khi họ vi phạm nghĩa vụ tiếp nhận.
  • Dẫn chứng án lệ: Tranh chấp Pizza cartons case (Đức, 2000), Tòa án áp dụng khoản 1 Điều 67 CISG xác định bên bán hết trách nhiệm chịu rủi ro ngay khi bàn giao hàng cho người chuyên chở độc lập đầu tiên.

• Chuyển rủi ro khi giao hàng cho người nhận hàng để giao không phải là người vận chuyển (Điều 59 LTM 2005):

  • Quy định hiện hành: Rủi ro chuyển khi bên mua nhận được chứng từ sở hữu hàng hóa hoặc khi người nhận hàng để giao xác nhận quyền chiếm hữu của bên mua.
  • Bản chất pháp lý: Phân biệt rõ "người nhận hàng để giao" (bên nhận ủy thác bảo quản, gom hàng, lưu kho, khai thác kho ngoại quan theo Điều 4 Khoản 10 Luật Hải quan 2014) với "người vận chuyển" (bên trực tiếp thực hiện dịch vụ chuyển dịch vị trí không gian của hàng hóa). Rủi ro chuyển giao thông qua việc kiểm soát pháp lý đối với chứng từ hoặc sự xác nhận chiếm hữu.

• Chuyển rủi ro khi mua bán hàng hóa trên đường vận chuyển (Điều 60) và các trường hợp khác (Điều 61): Phân định rủi ro đối với hàng hóa đang lưu thông và xử lý các tình huống phát sinh khi bên mua vi phạm nghĩa vụ nhận hàng theo quy định tổng quát.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính và tổng hợp bất cập

Khóa luận làm rõ các điểm vênh và thiếu sót trong hệ thống quy định của LTM 2005 khi đặt cạnh chuẩn mực thương mại quốc tế:

Điều khoản LTM 2005	Bất cập, khoảng trống pháp lý	Căn cứ so sánh quốc tế
Điều 57 (Địa điểm xác định)	Cụm từ "đã được giao" chưa bao quát trường hợp bên mua cố tình chậm/không nhận hàng; thiếu quy định về điều kiện đặc định hóa hàng hóa cùng loại.	Điều 69 CISG 1980; Incoterms 2020 (các điều kiện DPU, DAP, EXW).
Điều 58 (Không có địa điểm xác định)	Tên điều luật chưa đầy đủ so với nội dung; chưa có cơ chế chuyển rủi ro sớm khi người vận chuyển do bên mua chỉ định không đến nhận hàng; thiếu điều kiện đặc định hóa.	Khoản 1, 2 Điều 67 CISG 1980; Điều kiện FCA Incoterms 2020; Án lệ Pizza cartons case.
Điều 59 (Người nhận hàng để giao)	Cần tiêu chí định danh rõ ràng hơn giữa người nhận ủy thác giao nhận/kho bãi và người chuyên chở thực tế.	Điều 68 CISG 1980; Khoản 10 Điều 4 Luật Hải quan 2014.

Đóng góp của đề tài

• Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về chuyển rủi ro từ góc độ so sánh luật, cập nhật trực tiếp văn bản quốc tế mới nhất tại thời điểm nghiên cứu là Incoterms 2020 (thay vì bản Incoterms 2010 như phần lớn các công trình nghiên cứu trước đó của Phan Văn Mạnh 2012, Bùi Huyền 2013, Dương Anh Sơn 2016).
• Chỉ ra sự cần thiết phải phân tách ranh giới pháp lý giữa hành vi giao hàng thực tế và thời điểm hoàn thành nghĩa vụ giao hàng theo luật định.

Các kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện pháp luật

1. Sửa đổi căn cứ xác định thời điểm chuyển rủi ro tại Điều 57 LTM 2005: Thay đổi tiêu chí từ "đã được giao cho bên mua" thành "bên bán đã hoàn thành nghĩa vụ giao hàng". Quy định rõ nếu bên mua vi phạm thời hạn nhận hàng thì rủi ro chuyển sang bên mua kể từ thời điểm hàng hóa được đặt dưới quyền định đoạt của bên mua.
2. Bổ sung nguyên tắc đặc định hóa hàng hóa: Quy định bổ sung điều kiện có tính nguyên tắc: "Mọi rủi ro sẽ không được chuyển giao từ bên bán sang bên mua nếu hàng hóa không được đặc định hóa cho mục đích của hợp đồng" (thông qua ký mã hiệu, chứng từ vận chuyển hoặc thông báo).
3. Hoàn thiện Điều 58 LTM 2005: Sửa đổi tiêu đề điều luật thành "Chuyển rủi ro trong trường hợp hợp đồng có quy định về vận chuyển và không có địa điểm giao hàng xác định"; bổ sung quy định chuyển rủi ro sớm cho bên mua nếu bên mua không thông báo thông tin người chuyên chở hoặc người chuyên chở không đến nhận hàng đúng thời hạn quy định (tiếp thu quy tắc FCA của Incoterms 2020).
4. Quy định rõ trách nhiệm của bên vận chuyển thứ ba: Bổ sung điều khoản minh định nghĩa vụ và trách nhiệm bồi thường của đơn vị vận chuyển độc lập khi xảy ra tổn thất do lỗi trong quá trình tiếp nhận và chuyên chở.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu của khóa luận giới hạn ở các giao dịch mua bán hàng hóa thông thường, không đi sâu vào các phương thức giao dịch đặc thù như mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Đồng thời, đề tài tập trung chủ yếu vào đối tượng tài sản là "hàng hóa thương mại" theo LTM 2005 mà không mở rộng bao quát toàn bộ các loại tài sản dân sự khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế chuyển rủi ro trong các giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới, các hợp đồng mua bán tài sản số, hoặc đánh giá chuyên sâu thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân và phán quyết của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) trong việc giải quyết tranh chấp chuyển rủi ro theo LTM 2005 và Incoterms 2020.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo:
  • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Thương mại, Luật Kinh tế, Luật Quốc tế và Kinh doanh quốc tế.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu pháp luật hợp đồng thương mại.
  • Luật sư, chuyên viên pháp chế doanh nghiệp và cán bộ làm công tác xuất nhập khẩu, logistics.
• Nội dung giá trị nhất:
  • Phần phân tích, so sánh chi tiết giữa các điều khoản chuyển rủi ro của LTM 2005 với CISG 1980 và các điều kiện Incoterms 2020 (FCA, DPU, DAP, EXW).
  • Hệ thống các vụ việc thực tế và phán quyết trọng tài minh họa về tổn thất do nội tì hàng hóa, chuyển rủi ro khi lưu kho ngoại quan và tranh chấp giao hàng theo điều kiện FOB.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân biệt "rủi ro đối với hàng hóa" và "sự kiện bất khả kháng" dựa trên những tiêu chí cốt lõi nào? Hai sự kiện đều mang tính khách quan, nhưng rủi ro là sự kiện có thể lường trước được về mặt xác suất và hệ quả pháp lý là xác định bên chịu tổn thất vật chất (không giải phóng bên mua khỏi nghĩa vụ trả tiền). Ngược lại, sự kiện bất khả kháng (khoản 1 Điều 156 BLDS 2015) là sự kiện không thể lường trước và không thể khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp, mang lại hệ quả giải phóng bên vi phạm khỏi trách nhiệm pháp lý.

2. Điểm hạn chế lớn nhất của cụm từ "đã được giao" tại Điều 57 Luật Thương mại 2005 là gì? Cụm từ này chỉ ghi nhận thời điểm bên mua đã thực tế tiếp nhận hàng. Nếu bên mua cố tình chậm trễ hoặc từ chối nhận hàng tại địa điểm đã định nhằm trì hoãn việc gánh chịu rủi ro, điều luật sẽ không xử lý được. Do đó, tác giả kiến nghị sửa thành thời điểm "bên bán đã hoàn thành nghĩa vụ giao hàng" tương thích với Điều 69 CISG 1980.

3. Tại sao "đặc định hóa hàng hóa" lại là điều kiện bắt buộc để chuyển rủi ro từ bên bán sang bên mua? Đối với hàng hóa cùng loại, nếu bên bán chưa phân tách lô hàng, chưa dán nhãn, ghi mã hiệu hoặc phát hành chứng từ xác định rõ hàng hóa đó dành riêng cho hợp đồng thì không thể xác định đối tượng chịu tổn thất. Theo khoản 2 Điều 67 CISG 1980, rủi ro không bao giờ chuyển sang bên mua nếu hàng hóa chưa được đặc định hóa rõ ràng.

4. Khóa luận có điểm mới nào về tài liệu tham khảo so với các công trình nghiên cứu trước năm 2020? Các công trình trước đây (như nghiên cứu của Phan Văn Mạnh năm 2012, Bùi Huyền năm 2013, nhóm tác giả Dương Anh Sơn năm 2016) đều so sánh LTM 2005 với Incoterms phiên bản 2010. Khóa luận này cập nhật và đối chiếu trực tiếp với Bộ quy tắc Incoterms 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2020), phân tích các điều kiện mới như DPU (thay thế DAT) và quy tắc giao hàng FCA sửa đổi.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Ngọc Yến Nhi đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa theo LTM 2005. Thông qua phương pháp so sánh luật chuyên sâu với CISG 1980 và Incoterms 2020, đề tài đã chỉ rõ những bất cập về tiêu chí xác định thời điểm giao hàng, thiếu sót về quy tắc đặc định hóa hàng hóa và tiêu đề điều luật chưa chuẩn hóa. Các kiến nghị sửa đổi LTM 2005 được đề xuất cụ thể, mang giá trị khoa học và thực tiễn cao, góp phần hoàn thiện khung pháp lý thương mại của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HOÁ 1.1 Khái quát chung về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá 1.1 Khái niệm rủi ro và chuyển rủi ro 1.1 Khái niệm rủi ro Một kế hoạch dù có được chuẩn bị kỹ lưỡng đến đâu cũng sẽ có thể xảy ra những bất trắc, nguy hiểm nằm ngoài mong đợi của chúng ta làm ảnh hưởng đến kết quả dự kiến ban đầu của kế hoạch. Những bất trắc, nguy hiểm đó được gọi là rủi ro. Theo nghĩa chung nhất, rủi ro được hiểu là những điều không may mắn, không tốt đẹp bất ngờ xảy đến nằm ngoài sự mong đợi của con người. Rủi ro hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và không thể liệt kê một cách đầy đủ được.

Ngày nay, vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất giải thích như thế nào là rủi ro. Xuất phát từ những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau sẽ có những quan điểm định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất đa dạng, phong phú nhưng tựu trung lại có thể chia rủi ro làm hai trường phái lớn: trường phái truyền thống (hay trường phái tiêu cực) và trường phái trung hòa4. Thứ nhất, theo trường phái truyền thống (hay trường phái tiêu cực): rủi ro được xem là sự không may, sự nguy hiểm, sự mất mát, sự tổn thất,.

Thuộc trường phái này, ta có một số định nghĩa về rủi ro như sau: Theo Từ điển Tiếng Việt do Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 2006, “rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến”5. Theo thuật ngữ Luật học, “rủi ro là sự thiệt hại, trở ngại có thể xảy ra, trong giao dịch dân sự, nguyên nhân của sự rủi ro phải là sự kiện bất khả kháng”6. Theo từ điển Oxford, “rủi ro là khả năng có điều gì đó xấu xảy ra tại một thời điểm trong tương lai, tình huống có thể dẫn đến nguy hiểm hoặc có kết quả xấu” 7. 4 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn (2009), Quản trị rủi ro và khủng hoảng, Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội, tr.

5 Hoàng Phê (2006), Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, tr. 6 Viện Khoa học pháp lý (1999), Từ Điển Luật học, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa, tr. 7 Risk, https://www.com/definition/english/risk_1?q=risk, truy cập ngày 29/3/2022. 7 Một số tác giả khác cho rằng “rủi ro là khả năng có điều gì đó bất lợi, không mong muốn xảy ra” hay “rủi ro là yếu tố liên quan đến nguy hiểm, sự khó khăn hoặc điều không chắc chắn,…”8.

Trong lĩnh vực kinh doanh, “rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến” hoặc “rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp”9. Rủi ro gây khó khăn trở ngại cho chủ thể trong quá trình thực hiện mục tiêu kinh doanh, tàn phá các thành quả đang có, bắt buộc họ phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, vật lực, thời gian trong quá trình phát triển của họ. Tóm lại, theo cách hiểu truyền thống: “Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, là những yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn, điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người”10. Có thể hiểu rủi ro là một sự kiện không lành, không tốt bất ngờ xảy đến nằm ngoài sự mong đợi của con người và gây ra những thiệt hại, bất lợi nhất định.

Rủi ro là một điều không may mắn, không lường trước một cách chính xác được về khả năng xảy ra, về thời gian và không gian xảy ra cũng như mức độ nghiêm trọng và hậu quả của nó. Thứ hai, theo trường phái trung hòa: rủi ro được hiểu là khả năng có sự sai lệch giữa một bên là những gì xảy ra trên thực tế với một bên là những gì được dự kiến từ trước (mà bình thường đáng lẽ phải diễn ra). Rủi ro khi này là sự bất trắc có thể đo lường trước được. Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi, là tổng hợp những yếu tố ngẫu nhiên có thể đo lường được xác suất xảy ra.

Rủi ro là giá trị và kết quả mà hiện thời chưa biết đến, là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả11. Thuộc trường phái này, ta có thể thấy một số định nghĩa của rủi ro: Theo tờ nhật báo kinh doanh The Economic Times, “rủi ro là sự không chắc chắn trong tương lai về độ chênh lệch so với thu nhập dự kiến hoặc kết quả dự kiến” 12. Rủi ro đo lường sự không chắc chắn mà nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận để thu được lợi nhuận từ một khoản đầu tư. Theo định nghĩa của Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN ISO 9000:2015 do Ban kỹ thuật Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN/TC 176 Quản lý chất lượng và đảm bảo chất lượng biên 8 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (1), tr.

9 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (2), tr. 10 Phan Văn Mạnh, Xác định thời điểm chuyển quyền sở hữu và chuyển rủi ro đối với hàng hoá trong hoạt động mua bán hàng hoá, Luận văn thạc sĩ luật, Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh, tr. 11 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (3), tr.

12 “What is Risk”, https://economictimes.com/definition/risk, truy cập ngày 30/3/2022. 8 soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố thì rủi ro được định nghĩa là “tác động của sự không chắc chắn”13. Như vậy, theo trường phái trung hòa, rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất, mất mát cho con người nhưng bên cạnh đó cũng có thể mang lại những lợi ích, cơ hội khi biết cách giải quyết rủi ro.

Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, quản trị rủi ro người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp. Tóm lại, theo hai quan điểm trên thì rủi ro được hiểu là sự kiện bất ngờ, xảy ra ngoài mong đợi, gây nên những tổn thất cho con người và có thể đo lường được. Pháp luật Việt Nam không quy định như thế nào là “rủi ro” trong hoạt động mua bán hàng hoá. Trong Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG 1980) cũng không đưa ra bất kỳ giải thích nào về khái niệm “rủi ro” nhưng việc sử dụng cụm từ “mất mát hay hư hỏng hàng hóa” cũng chỉ rõ xu hướng của Công ước trong việc xác định nội hàm của khái niệm này.

Rủi ro đối với hàng hoá được xác định là những mất mát, tổn thất. Sự mất mát của hàng hoá bao gồm các trường hợp hàng hóa không thể được tìm thấy, đã bị đánh cắp hoặc đã được chuyển giao cho người khác 14. Sự tổn thất của hàng hóa bao gồm hàng hóa bị phá hủy toàn bộ, sự hư hỏng, giảm sút chất lượng hàng hóa và sự thiếu hụt số lượng của hàng hoá trong quá trình vận chuyển hoặc lưu trữ15. Bên cạnh đó, thực tiễn còn cho thấy một số trường hợp rủi ro khác ngoài sự mất mát hay hư hỏng hàng hóa như sự chậm trễ của nhà chuyên chở sau khi người bán chuyển hàng hóa cho người chuyên chở, hay các quy định của chính phủ cấm kinh doanh các mặt hàng mà hai bên mua bán vẫn được xem là rủi ro đối với hàng hóa16.

Xã hội loài người càng phát triển, hoạt động của con người ngày càng đa dạng, phong phú và phức tạp thì rủi ro cho con người ngày càng nhiều và đa dạng hơn. Trong các lĩnh vực khác nhau sẽ tồn tại các loại rủi ro đặc trưng khác nhau. Trong hoạt động mua bán hàng hóa, rủi ro rất đa dạng và phức tạp. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá không những tác động trực tiếp đến hàng hoá trong hoạt động kinh doanh của các 13 “Tiêu chuẩn Việt Nam TCVNISO9000:2015”, https://vanbanphapluat.co/tcvn-iso-9000-2015-he-thong-quan- ly-chat-luong-co-so-va-tu-vung, truy cập ngày 30/3/2022.

14 UNICITRAL, “Digest of Case Law on the United Nation Convention on Contracts for the International Sale of Goods, 2016 edition”, https://uncitral.org/sites/uncitral.org/files/media- documents/uncitral/en/cisg_digest_2016.pdf, truy cập ngày 25/5/2022. 15 UNICITRAL, tlđd (1), tr. 16 Trường Đại học ngoại thương – Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (2016), 101 câu hỏi – đáp về Công ước của Liên hiệp quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Nhà xuất bản thanh niên, tr. 9 thương nhân gây ra những thiệt hại hoặc mất mát nghiêm trọng đối với tài sản, những cơ hội mà đáng lẽ họ sẽ được hưởng với từng mức độ khác nhau, uy tín kinh doanh trên thị trường mà còn tác động đến tinh thần, thể chất của các thương nhân và nguồn nhân lực của họ.

Thiệt hại của rủi ro phụ thuộc vào tần suất rủi ro và biên độ rủi ro17. Tần suất rủi ro được hiểu là số lần xuất hiện rủi ro trong một khoảng thời gian và biên độ của rủi ro được hiểu là tính chất nguy hiểm, mức độ thiệt hại tác động tới chủ thể. Khi rủi ro xuất hiện, dù với tần suất và biên độ ít hay nhiều cũng sẽ gắn liền với sự thiệt hại và chi phí liên quan. Như đã đề cập, trong từng lĩnh vực thì rủi ro sẽ xuất phát từ những nguyên nhân khác nhau phụ thuộc vào tính chất đặc thù của lĩnh vực đó.

Trong hoạt động mua bán hàng hóa, rủi ro có thể xuất hiện bởi những nguyên nhân khách quan hoặc chủ quan. Những nguyên nhân khách quan gây ra rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá có thể kể đến như: những yếu tố bất lợi của môi trường kinh tế như suy thoái kinh tế, lạm phát, thay đổi tỷ giá hối đoái…; sự không ổn định chính trị, thay đổi thể chế, chính sách, luật pháp theo hướng bất lợi; nhân tố từ môi trường văn hóa – xã hội như trở ngại từ định chế xã hội, truyền thống, thuần phong mỹ tục, tập quán, thói quen tiêu dùng, văn hóa ứng xử…; điều kiện tự nhiên bất lợi như thiên tai, lũ lụt, hạn hán…; tình hình biến động của giá cả, khách hàng, nhà cung cấp18.