CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HOÁ 1.1 Khái quát chung về chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá 1.1 Khái niệm rủi ro và chuyển rủi ro 1.1 Khái niệm rủi ro Một kế hoạch dù có được chuẩn bị kỹ lưỡng đến đâu cũng sẽ có thể xảy ra những bất trắc, nguy hiểm nằm ngoài mong đợi của chúng ta làm ảnh hưởng đến kết quả dự kiến ban đầu của kế hoạch. Những bất trắc, nguy hiểm đó được gọi là rủi ro. Theo nghĩa chung nhất, rủi ro được hiểu là những điều không may mắn, không tốt đẹp bất ngờ xảy đến nằm ngoài sự mong đợi của con người. Rủi ro hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và không thể liệt kê một cách đầy đủ được.
Ngày nay, vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất giải thích như thế nào là rủi ro. Xuất phát từ những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau sẽ có những quan điểm định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất đa dạng, phong phú nhưng tựu trung lại có thể chia rủi ro làm hai trường phái lớn: trường phái truyền thống (hay trường phái tiêu cực) và trường phái trung hòa4. Thứ nhất, theo trường phái truyền thống (hay trường phái tiêu cực): rủi ro được xem là sự không may, sự nguy hiểm, sự mất mát, sự tổn thất,.
Thuộc trường phái này, ta có một số định nghĩa về rủi ro như sau: Theo Từ điển Tiếng Việt do Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 2006, “rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến”5. Theo thuật ngữ Luật học, “rủi ro là sự thiệt hại, trở ngại có thể xảy ra, trong giao dịch dân sự, nguyên nhân của sự rủi ro phải là sự kiện bất khả kháng”6. Theo từ điển Oxford, “rủi ro là khả năng có điều gì đó xấu xảy ra tại một thời điểm trong tương lai, tình huống có thể dẫn đến nguy hiểm hoặc có kết quả xấu” 7. 4 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn (2009), Quản trị rủi ro và khủng hoảng, Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội, tr.
5 Hoàng Phê (2006), Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, tr. 6 Viện Khoa học pháp lý (1999), Từ Điển Luật học, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa, tr. 7 Risk, https://www.com/definition/english/risk_1?q=risk, truy cập ngày 29/3/2022. 7 Một số tác giả khác cho rằng “rủi ro là khả năng có điều gì đó bất lợi, không mong muốn xảy ra” hay “rủi ro là yếu tố liên quan đến nguy hiểm, sự khó khăn hoặc điều không chắc chắn,…”8.
Trong lĩnh vực kinh doanh, “rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến” hoặc “rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp”9. Rủi ro gây khó khăn trở ngại cho chủ thể trong quá trình thực hiện mục tiêu kinh doanh, tàn phá các thành quả đang có, bắt buộc họ phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, vật lực, thời gian trong quá trình phát triển của họ. Tóm lại, theo cách hiểu truyền thống: “Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, là những yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn, điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người”10. Có thể hiểu rủi ro là một sự kiện không lành, không tốt bất ngờ xảy đến nằm ngoài sự mong đợi của con người và gây ra những thiệt hại, bất lợi nhất định.
Rủi ro là một điều không may mắn, không lường trước một cách chính xác được về khả năng xảy ra, về thời gian và không gian xảy ra cũng như mức độ nghiêm trọng và hậu quả của nó. Thứ hai, theo trường phái trung hòa: rủi ro được hiểu là khả năng có sự sai lệch giữa một bên là những gì xảy ra trên thực tế với một bên là những gì được dự kiến từ trước (mà bình thường đáng lẽ phải diễn ra). Rủi ro khi này là sự bất trắc có thể đo lường trước được. Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi, là tổng hợp những yếu tố ngẫu nhiên có thể đo lường được xác suất xảy ra.
Rủi ro là giá trị và kết quả mà hiện thời chưa biết đến, là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả11. Thuộc trường phái này, ta có thể thấy một số định nghĩa của rủi ro: Theo tờ nhật báo kinh doanh The Economic Times, “rủi ro là sự không chắc chắn trong tương lai về độ chênh lệch so với thu nhập dự kiến hoặc kết quả dự kiến” 12. Rủi ro đo lường sự không chắc chắn mà nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận để thu được lợi nhuận từ một khoản đầu tư. Theo định nghĩa của Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN ISO 9000:2015 do Ban kỹ thuật Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN/TC 176 Quản lý chất lượng và đảm bảo chất lượng biên 8 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (1), tr.
9 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (2), tr. 10 Phan Văn Mạnh, Xác định thời điểm chuyển quyền sở hữu và chuyển rủi ro đối với hàng hoá trong hoạt động mua bán hàng hoá, Luận văn thạc sĩ luật, Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh, tr. 11 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn, tlđd (3), tr.
12 “What is Risk”, https://economictimes.com/definition/risk, truy cập ngày 30/3/2022. 8 soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố thì rủi ro được định nghĩa là “tác động của sự không chắc chắn”13. Như vậy, theo trường phái trung hòa, rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất, mất mát cho con người nhưng bên cạnh đó cũng có thể mang lại những lợi ích, cơ hội khi biết cách giải quyết rủi ro.
Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, quản trị rủi ro người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp. Tóm lại, theo hai quan điểm trên thì rủi ro được hiểu là sự kiện bất ngờ, xảy ra ngoài mong đợi, gây nên những tổn thất cho con người và có thể đo lường được. Pháp luật Việt Nam không quy định như thế nào là “rủi ro” trong hoạt động mua bán hàng hoá. Trong Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG 1980) cũng không đưa ra bất kỳ giải thích nào về khái niệm “rủi ro” nhưng việc sử dụng cụm từ “mất mát hay hư hỏng hàng hóa” cũng chỉ rõ xu hướng của Công ước trong việc xác định nội hàm của khái niệm này.
Rủi ro đối với hàng hoá được xác định là những mất mát, tổn thất. Sự mất mát của hàng hoá bao gồm các trường hợp hàng hóa không thể được tìm thấy, đã bị đánh cắp hoặc đã được chuyển giao cho người khác 14. Sự tổn thất của hàng hóa bao gồm hàng hóa bị phá hủy toàn bộ, sự hư hỏng, giảm sút chất lượng hàng hóa và sự thiếu hụt số lượng của hàng hoá trong quá trình vận chuyển hoặc lưu trữ15. Bên cạnh đó, thực tiễn còn cho thấy một số trường hợp rủi ro khác ngoài sự mất mát hay hư hỏng hàng hóa như sự chậm trễ của nhà chuyên chở sau khi người bán chuyển hàng hóa cho người chuyên chở, hay các quy định của chính phủ cấm kinh doanh các mặt hàng mà hai bên mua bán vẫn được xem là rủi ro đối với hàng hóa16.
Xã hội loài người càng phát triển, hoạt động của con người ngày càng đa dạng, phong phú và phức tạp thì rủi ro cho con người ngày càng nhiều và đa dạng hơn. Trong các lĩnh vực khác nhau sẽ tồn tại các loại rủi ro đặc trưng khác nhau. Trong hoạt động mua bán hàng hóa, rủi ro rất đa dạng và phức tạp. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá không những tác động trực tiếp đến hàng hoá trong hoạt động kinh doanh của các 13 “Tiêu chuẩn Việt Nam TCVNISO9000:2015”, https://vanbanphapluat.co/tcvn-iso-9000-2015-he-thong-quan- ly-chat-luong-co-so-va-tu-vung, truy cập ngày 30/3/2022.
14 UNICITRAL, “Digest of Case Law on the United Nation Convention on Contracts for the International Sale of Goods, 2016 edition”, https://uncitral.org/sites/uncitral.org/files/media- documents/uncitral/en/cisg_digest_2016.pdf, truy cập ngày 25/5/2022. 15 UNICITRAL, tlđd (1), tr. 16 Trường Đại học ngoại thương – Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (2016), 101 câu hỏi – đáp về Công ước của Liên hiệp quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Nhà xuất bản thanh niên, tr. 9 thương nhân gây ra những thiệt hại hoặc mất mát nghiêm trọng đối với tài sản, những cơ hội mà đáng lẽ họ sẽ được hưởng với từng mức độ khác nhau, uy tín kinh doanh trên thị trường mà còn tác động đến tinh thần, thể chất của các thương nhân và nguồn nhân lực của họ.
Thiệt hại của rủi ro phụ thuộc vào tần suất rủi ro và biên độ rủi ro17. Tần suất rủi ro được hiểu là số lần xuất hiện rủi ro trong một khoảng thời gian và biên độ của rủi ro được hiểu là tính chất nguy hiểm, mức độ thiệt hại tác động tới chủ thể. Khi rủi ro xuất hiện, dù với tần suất và biên độ ít hay nhiều cũng sẽ gắn liền với sự thiệt hại và chi phí liên quan. Như đã đề cập, trong từng lĩnh vực thì rủi ro sẽ xuất phát từ những nguyên nhân khác nhau phụ thuộc vào tính chất đặc thù của lĩnh vực đó.
Trong hoạt động mua bán hàng hóa, rủi ro có thể xuất hiện bởi những nguyên nhân khách quan hoặc chủ quan. Những nguyên nhân khách quan gây ra rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá có thể kể đến như: những yếu tố bất lợi của môi trường kinh tế như suy thoái kinh tế, lạm phát, thay đổi tỷ giá hối đoái…; sự không ổn định chính trị, thay đổi thể chế, chính sách, luật pháp theo hướng bất lợi; nhân tố từ môi trường văn hóa – xã hội như trở ngại từ định chế xã hội, truyền thống, thuần phong mỹ tục, tập quán, thói quen tiêu dùng, văn hóa ứng xử…; điều kiện tự nhiên bất lợi như thiên tai, lũ lụt, hạn hán…; tình hình biến động của giá cả, khách hàng, nhà cung cấp18.