Luận văn thạc sĩ chuyển đổi báo cáo tài chính từ chuẩn mực kế toán việt nam sang chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế nghiên cứu thực nghiệm tại các doanh nghiệp việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chuyển đổi báo cáo tài chính từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực quốc tế tại doanh nghiệp Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hiệp
• Người hướng dẫn: PGS-TS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Chuyển Đổi Báo Cáo Tài Chính Sang Chuẩn Mực Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp mới của luận án
• 0.7. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ
• 1.1. Các nghiên cứu đã được thực hiện trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.1.2. Nghiên cứu khác biệt giữa hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia và hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế
• 1.1.3. Nghiên cứu lần đầu vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế và ảnh hưởng đến kết quả BCTC của vận dụng IFRS
• 1.1.4. Nghiên cứu lợi ích và thách thức của chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.2. Nghiên cứu những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.2.1. Những nhân tố bên ngoài
• 1.2.2. Những nhân tố bên trong
• 1.3. Những nghiên cứu đã được thực hiện ở Việt Nam
• 1.3.1. Nghiên cứu chuyển đổi và vận dụng IFRS ở Việt Nam
• 1.3.2. Nghiên cứu khác biệt giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam và hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế
• 1.3.3. Nghiên cứu lần đầu vận dụng IFRS và ảnh hưởng đến kết quả BCTC của vận dụng IFRS ở Việt Nam
• 1.3.4. Nghiên cứu lợi ích và thách thức của chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS ở Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.5. Kết quả đạt được của những nghiên cứu đã công bố và những khe hổng nghiên cứu
• 1.5.1. Chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.5.2. Những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi và vận dụng BCTC theo IFRS
• 1.5.3. Những khe hổng và định hướng tiếp tục nghiên cứu của luận án
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Những vấn đề cơ bản của hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam
• 2.1.1. Quá trình phát triển của hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam
• 2.1.2. Chuẩn mực chung và chuẩn mực trình bày BCTC theo hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam
• 2.1.2.1. Chuẩn mực chung (VAS 1)
• 2.1.2.2. Chuẩn mực trình bày BCTC (VAS 21)
• 2.2. Những vấn đề cơ bản của hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) / chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS)
• 2.2.1. Quá trình phát triển của hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) / chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS)
• 2.2.1.1. Quá trình phát triển của hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS)
• 2.2.1.2. Quá trình phát triển của hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS)
• 2.2.2. Khuôn khổ chung và chuẩn mực trình bày BCTC theo hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế
• 2.2.2.1. Khuôn khổ chung
• 2.2.2.2. Chuẩn mực trình bày BCTC (IAS 1)
• 2.3. Khác biệt tổng quan giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam / Chế độ kế toán Việt Nam / Thông tư và hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế / chuẩn mực BCTC quốc tế
• 2.4. Tổng quan IFRS 1
• 2.4.1. Mục tiêu, nguyên tắc chung và đối tượng lần đầu sử dụng IFRS 1
• 2.4.2. Những điều chỉnh bắt buộc để chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS khi áp dụng lần đầu
• 2.4.3. Trình bày và công bố lần đầu sử dụng IFRS1
• 2.5. Chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS và ảnh hưởng của việc chuyển đổi
• 2.5.1. Khái niệm chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS
• 2.5.2. Lợi ích của chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS
• 2.5.3. Ảnh hưởng của chuyển đổi BCTC từ Chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS
• 2.6. Các lý thuyết nền và vận dụng cho nghiên cứu của luận án
• 2.6.1. Lý thuyết thông tin hữu ích
• 2.6.2. Lý thuyết giá trị văn hoá
• 2.6.3. Lý thuyết hợp pháp
• 2.6.4. Lý thuyết cạnh tranh
• 2.6.5. Lý thuyết hành vi kế hoạch
• 2.7. Những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán quốc gia sang IFRS từ cơ sở lý thuyết
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN VIỆC XÂY DỰNG KHUNG CHUYỂN ĐỔI BCTC TỪ CHUẨN MỰC KẾ TOÁN VIỆT NAM SANG CHUẨN MỰC BÁO CÁO TÀI CHÍNH QUỐC TẾ
• 3.1. Quy trình nghiên cứu mục tiêu nghiên cứu thứ nhất của luận án - Định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu so sánh, kết quả và bàn luận
• 3.2.1. Tính phù hợp của phương pháp nghiên cứu
• 3.2.2. Thu thập dữ liệu và quy trình nghiên cứu
• 3.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.4. Phân tích kết quả của phương pháp nghiên cứu so sánh và bàn luận
• 3.2.4.1. Những điểm mới của Thông tư 200/2014/TT-BTC; Thông tư 210/2014/TT-BTC; Thông tư 49/2014/TT-NHNN; Luật kế toán 2015
• 3.2.4.2. Khác biệt nội dung từng chuẩn mực giữa hệ thống chuẩn mực kế toán VN và hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế / chuẩn mực BCTC quốc tế
• 3.2.4.3. Khác biệt từng khoản mục trên BCTC giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam / Thông tư 200-2014/TT-TC / Thông tư 210/2014/TT-BTC / Thông tư 49/2014/TT-NHNN và hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế / chuẩn mực BCTC quốc tế
• 3.2.4.4. Bàn luận kết quả của phương pháp nghiên cứu so sánh
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu tình huống, kết quả và bàn luận
• 3.3.1. Tính phù hợp của phương pháp nghiên cứu
• 3.3.2. Thu thập dữ liệu và quy trình nghiên cứu
• 3.3.3. Phân tích kết quả của phương pháp nghiên cứu tình huống và bàn luận
• 3.3.3.1. Thực trạng chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS tại một số doanh nghiệp Việt Nam
• 3.3.3.2. Chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS tại Công ty cổ phần chứng khoán ABC
• 3.3.3.3. Chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS tại Ngân hàng TMCP XYZ
• 3.3.3.4. Bàn luận kết quả của phương pháp nghiên cứu tình huống
• 3.4. Định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 3.4.1. Tổng quan khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 3.4.2. Quy trình chuyển đổi thủ công BCTC từ VAS sang IFRS
• 3.4.3. Quy trình chuyển đổi tự động hoá BCTC từ VAS sang IFRS
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN VIỆC XÁC LẬP VÀ ĐO LƯỜNG NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHUYỂN ĐỔI BCTC TỪ CHUẨN MỰC KẾ TOÁN VIỆT NAM SANG CHUẨN MỰC BÁO CÁO TÀI CHÍNH QUỐC TẾ
• 4.1. Quy trình nghiên cứu mục tiêu nghiên cứu thứ hai của luận án – Xác lập và đo lường những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 4.2. Phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia, kết quả và bàn luận
• 4.2.1. Tính phù hợp của phương pháp nghiên cứu
• 4.2.2. Mô hình nghiên cứu dự kiến, xây dựng các giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.2.1. Mô hình nghiên cứu dự kiến
• 4.2.2.2. Xây dựng các giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.3. Phỏng vấn sâu chuyên gia, kết quả và bàn luận
• 4.2.3.1. Quy trình phỏng vấn sâu chuyên gia và thu thập dữ liệu
• 4.2.3.2. Kết quả phỏng vấn sâu với chuyên gia và bàn luận
• 4.3. Phương pháp nghiên cứu định lượng, kết quả và bàn luận
• 4.3.1. Tính phù hợp của phương pháp nghiên cứu
• 4.3.2. Quy trình nghiên cứu
• 4.3.3. Phân tích và bàn luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.3.3.1. Kết quả giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm
• 4.3.3.2. Kết quả giai đoạn nghiên cứu chính thức
• 4.3.3.2.1. Mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 4.3.3.2.2. Kiểm định mức độ tin cậy các biến trong tập dữ liệu mẫu
• 4.3.3.2.3. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.3.2.4. Phân tích hồi quy tuyến tính
• 4.4. Bàn luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.4.1. Kết quả của phân tích nhân tố khám phá
• 4.4.2. Kết quả của phân tích hồi quy tuyến tính
• 4.4.3. Phân tích ảnh hưởng của các nhân tố đến chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 5.2. Những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 5.2.1. Liên quan đến định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 5.2.2. Liên quan đến những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS
• 5.2.2.1. Nhân tố Hội nhập kinh tế
• 5.2.2.2. Nhân tố Trình độ chuyên môn người làm kế toán
• 5.2.2.3. Nhân tố Hệ thống pháp luật
• 5.2.2.4. Nhân tố Hỗ trợ nhà quản trị
• 5.2.2.5. Nhân tố Môi trường văn hoá
• 5.3. Ý nghĩa và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Ý nghĩa kết quả nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế

Chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế (IFRS) là một quá trình quan trọng đối với các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Việc áp dụng IFRS không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch và so sánh của báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút đầu tư nước ngoài. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố cần thiết để thực hiện chuyển đổi này, từ đó đưa ra những khuyến nghị cho các doanh nghiệp.

1.1. Lợi ích của việc chuyển đổi sang chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế

Việc chuyển đổi sang chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, bao gồm khả năng tiếp cận thị trường vốn quốc tế, tăng cường sự tin tưởng từ nhà đầu tư và cải thiện khả năng cạnh tranh. Các doanh nghiệp sẽ có cơ hội mở rộng hoạt động kinh doanh ra thị trường quốc tế, từ đó gia tăng doanh thu và lợi nhuận.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi

Quá trình chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm trình độ chuyên môn của nhân viên kế toán, hệ thống pháp luật và sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo. Những yếu tố này cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ và hiệu quả.

II. Thách thức trong việc chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS

Mặc dù việc chuyển đổi sang IFRS mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng không thiếu những thách thức mà các doanh nghiệp phải đối mặt. Những thách thức này có thể đến từ việc thiếu hụt nguồn lực, sự phức tạp trong việc áp dụng các chuẩn mực mới, và sự khác biệt trong cách thức ghi nhận và trình bày thông tin tài chính.

2.1. Khó khăn trong việc đào tạo nhân viên

Một trong những thách thức lớn nhất là việc đào tạo nhân viên kế toán để họ có thể hiểu và áp dụng IFRS một cách hiệu quả. Việc này đòi hỏi thời gian và nguồn lực đáng kể, đặc biệt là trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn đang sử dụng chuẩn mực kế toán Việt Nam.

2.2. Sự khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và IFRS

Sự khác biệt trong cách thức ghi nhận và trình bày thông tin giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và IFRS có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc chuyển đổi. Các doanh nghiệp cần phải nắm rõ những khác biệt này để thực hiện các điều chỉnh cần thiết.

III. Phương pháp chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế

Để thực hiện chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS, các doanh nghiệp cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí trong quá trình chuyển đổi.

3.1. Quy trình chuyển đổi thủ công

Quy trình chuyển đổi thủ công bao gồm việc rà soát và điều chỉnh các báo cáo tài chính hiện tại để phù hợp với các yêu cầu của IFRS. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia kế toán có kinh nghiệm trong lĩnh vực này.

3.2. Sử dụng phần mềm kế toán hỗ trợ chuyển đổi

Việc sử dụng phần mềm kế toán hiện đại có thể giúp doanh nghiệp tự động hóa nhiều quy trình trong việc chuyển đổi báo cáo tài chính. Phần mềm này có thể hỗ trợ trong việc tính toán, ghi nhận và trình bày thông tin tài chính theo chuẩn mực quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn của chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã thực hiện chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS và đạt được những kết quả tích cực. Việc áp dụng IFRS không chỉ giúp cải thiện chất lượng báo cáo tài chính mà còn nâng cao uy tín của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.

4.1. Kết quả đạt được từ việc áp dụng IFRS

Các doanh nghiệp đã áp dụng IFRS thường ghi nhận sự gia tăng trong mức độ tin cậy của báo cáo tài chính từ phía nhà đầu tư và các bên liên quan. Điều này giúp doanh nghiệp thu hút được nhiều nguồn vốn hơn và mở rộng hoạt động kinh doanh.

4.2. Các doanh nghiệp tiêu biểu trong việc chuyển đổi

Một số doanh nghiệp lớn tại Việt Nam như Tập đoàn Bảo Việt và Tập đoàn Vincom đã thành công trong việc chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS. Họ đã chia sẻ những kinh nghiệm quý báu trong quá trình chuyển đổi, từ đó giúp các doanh nghiệp khác có thể học hỏi và áp dụng.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho chuyển đổi báo cáo tài chính

Chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Các doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị và thực hiện các bước cần thiết để đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra thành công. Tương lai của việc áp dụng IFRS tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức liên quan.

5.1. Định hướng chính sách hỗ trợ chuyển đổi

Chính phủ và các cơ quan chức năng cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp các doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp đào tạo, tư vấn và hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp.

5.2. Tương lai của chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế tại Việt Nam

Với xu hướng toàn cầu hóa, việc áp dụng IFRS sẽ ngày càng trở nên phổ biến tại Việt Nam. Các doanh nghiệp cần nắm bắt cơ hội này để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình toàn cầu hóa thị trường tài chính và tự do hóa thương mại quốc tế đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc thiết lập một ngôn ngữ kinh doanh chung mang tính chuẩn hóa toàn cầu. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (Mã số: 9340301) với đề tài "Chuyển đổi báo cáo tài chính từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế _ Nghiên cứu thực nghiệm tại các doanh nghiệp Việt Nam" do Nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Hiệp thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Hà Xuân Thạch và PGS.TS. Bùi Văn Dương tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH, 2018), là một công trình nghiên cứu tiên phong, mang tính đột phá cả về phương diện học thuật lẫn ứng dụng thực tiễn trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu gắn liền với việc Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và triển khai Chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030 theo Quyết định số 480/QĐ-TTg ngày 18/03/2013 của Thủ tướng Chính phủ. Dù Bộ Tài chính đã ban hành các văn bản pháp lý tiệm cận quốc tế như Thông tư 200/2014/TT-BTC, Thông tư 210/2014/TT-BTC, Thông tư 49/2014/TT-NHNN và Luật Kế toán năm 2015, thực tiễn áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) tại Việt Nam vẫn đối mặt với khoảng trống nghiên cứu (research gap) nghiêm trọng. Phần lớn các công trình trong nước trước đây chỉ dừng lại ở việc so sánh lý thuyết thuần túy từng chuẩn mực đơn lẻ (Tăng Thị Thanh Thủy, 2009; Trần Quốc Thịnh, 2013) hoặc nghiên cứu định tính quy trình chuyển đổi tại các doanh nghiệp riêng lẻ mà chưa đo lường định lượng mức độ ảnh hưởng của các khoản mục trên báo cáo tài chính (BCTC) cũng như chưa xây dựng một khung chuyển đổi chuẩn mực mang tính nguyên tắc chung cho toàn bộ nền kinh tế. Luận án đã trích dẫn trực tiếp luận điểm nền tảng: "Toàn cầu hóa thị trường tài chính đã thúc đẩy các quốc gia vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế cho việc lập và trình bày báo cáo tài chính. Vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế giúp tăng tính so sánh báo cáo tài chính giữa các doanh nghiệp cùng ngành ở các quốc gia khác nhau, thông tin tài chính công bố minh bạch cho nhiều đối tượng sử dụng BCTC" (Jermakowicz, 2004).

Để giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu này, luận án tập trung trả lời 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định hệ thống các giả thuyết (Hypotheses - H) tương ứng:

• Q1: Khác biệt trọng yếu từng khoản mục trên báo cáo tài chính giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) / Chế độ kế toán / Thông tư và hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) / chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) là gì?
• Q2: Thực trạng các doanh nghiệp Việt Nam đang chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS theo những quy trình nào, và đang gặp phải những khó khăn, thách thức gì?
• Q3: Những nhân tố nào cấu thành mô hình ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS?
• Q4: Mức độ tác động cụ thể của từng nhân tố đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS tại các doanh nghiệp Việt Nam ra sao?

Khung lý thuyết tổng thể của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng của 5 lý thuyết nền tảng kinh điển: Lý thuyết thông tin hữu ích (Decision Usefulness Theory - Beaver, 1968), Lý thuyết giá trị văn hóa (Cultural Values Theory - Hofstede, 1980; Gray, 1988), Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory - Suchman, 1995; Deegan, 2002), Lý thuyết lợi thế cạnh tranh (Competitive Advantage Theory - Porter, 1985) và Lý thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB - Ajzen, 1991).

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu BCTC giai đoạn 2010–2015 của các doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE), kết hợp nghiên cứu tình huống chuyên sâu tại Công ty Cổ phần Chứng khoán ABC và Ngân hàng Thương mại Cổ phần (TMCP) XYZ, khảo sát chuyên gia cao cấp từ nhóm Big 4 (PwC, KPMG, Deloitte, EY), Quỹ đầu tư Dragon Capital Group và mẫu định lượng diện rộng. Ý nghĩa của luận án thể hiện ở việc kiến tạo khung hướng dẫn chuyển đổi BCTC song hành (thủ công và tự động hóa), hỗ trợ trực tiếp cho cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức tài chính và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường vốn quốc tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy bức tranh đa chiều về tác động của IFRS đối với hệ thống kế toán quốc gia. Nhóm nghiên cứu về sự khác biệt chuẩn mực ghi nhận những biến động cơ cấu tài sản và vốn chủ sở hữu sâu sắc: Krzywda & Schroeder (2007) phân tích 225 công ty niêm yết tại Ba Lan giai đoạn 2001–2004, chỉ ra rằng việc áp dụng IFRS làm giảm giá trị ghi sổ của tài sản ròng từ 6% đến 9% và làm giảm thu nhập chịu thuế trung bình 35% do các điều chỉnh về suy giảm giá trị lợi thế thương mại, tài sản vô hình và công cụ tài chính. Beuselinck và cộng sự (2010) khảo sát 1.904 BCTC tại 14 quốc gia Châu Âu giai đoạn 2003–2007, khẳng định việc áp dụng IFRS làm gia tăng tính minh bạch thông tin và giảm tính bất đối xứng thông tin trên thị trường chứng khoán. Ngược lại, những tranh luận học thuật về chất lượng kế toán vẫn tồn tại ý kiến đối lập: Grace (2014) khi nghiên cứu thị trường mới nổi Trung Quốc với mẫu 972 doanh nghiệp qua các giai đoạn hòa hợp đã chỉ ra rằng việc hội tụ IFRS không đương nhiên nâng cao chất lượng kế toán mà tạo ra sự phân hóa lớn trong số liệu báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (BCKQHĐKD); trong khi Houqe và cộng sự (2017) tại New Zealand lại chứng minh thực nghiệm rằng IFRS làm giảm rõ rệt chi phí vốn cổ phần thông qua việc cung cấp thông tin tài chính chất lượng cao.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Tăng Thị Thanh Thủy (2009), Nguyễn Thị Phương Thảo (2010), Hà Xuân Thạch & Lê Trần Hạnh Phương (2017), và Đỗ Đức Tài & Trần Thị Dự (2017) đã tiếp cận vấn đề theo hướng phân tích khác biệt kỹ thuật hoặc ảnh hưởng của các nhân tố vi mô và văn hóa. Một số nghiên cứu trường hợp điển hình như Đinh Minh Tuấn (2013) tại Tập đoàn Tân Tạo hay Nguyễn Văn Liêm (2015) tại Tổng công ty Điện lực Miền Trung đã mô tả các bước chuyển đổi ban đầu nhưng mang tính tường thuật định tính, thiếu vắng mô hình lượng hóa các khoản mục điều chỉnh và chưa cung cấp giải pháp chuyển đổi toàn diện cho hệ thống tài khoản kế toán.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        ĐỊNH VỊ KHE HỔNG NGHIÊN CỨU (RESEARCH GAP)                  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  Y văn quốc tế:                       |  Y văn tại Việt Nam:                      |
|  - Đánh giá tác động IFRS ở các nước  |  - Nghiên cứu định tính, mô tả khác biệt   |
|    phát triển (EU, Mỹ, New Zealand).  |    từng chuẩn mực riêng lẻ.               |
|  - Tập trung vào thị trường vốn hiệu  |  - Nghiên cứu tình huống đơn lẻ, thiếu     |
|    quả, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư cao. |    khung chuẩn tắc chuyển đổi hoàn chỉnh. |
+---------------------------------------+-------------------------------------------+
                                   |
                                   v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     ĐÓNG GÓP TIÊN PHONG CỦA LUẬN ÁN                               |
|  1. Xây dựng Khung chuyển đổi VAS -> IFRS chuẩn mực (Thủ công & Tự động hóa).     |
|  2. Mô hình hóa và lượng hóa 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng trong bối cảnh nền kinh tế  |
|     đang chuyển đổi tại Việt Nam bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp chuẩn tắc.   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Luận án của Nguyễn Ngọc Hiệp tự định vị tại giao điểm của lý thuyết thể chế và thực hành kế toán chuyển đổi. Luận án đã so sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế điển hình: nghiên cứu của Saidu & Dauda (2014) về việc tuân thủ IFRS 1 tại 30 ngân hàng Nigeria và nghiên cứu của Jermakowicz và cộng sự (2014) về khuôn mẫu chuyển đổi GAAP Hoa Kỳ sang IFRS. Nghiên cứu của luận án vượt trội hơn ở chỗ không chỉ dừng lại ở việc tổng kết các chuẩn mực mà đi sâu vào giải quyết bài toán cơ chế chuyển đổi kỹ thuật thực tế cho cả môi trường xử lý thủ công (phù hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ) lẫn môi trường tích hợp ERP tự động hóa (phù hợp với các định chế tài chính và tập đoàn đa quốc gia).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và kiểm chứng tính hợp lý của các lý thuyết quản trị và kế toán quốc tế trong môi trường kinh tế đang chuyển đổi tại Việt Nam:

1. Mở rộng Lý thuyết Thông tin Hữu ích (Beaver, 1968): Chứng minh rằng việc chuyển đổi từ nguyên tắc giá gốc (Historical Cost) sang nguyên tắc giá trị hợp lý (Fair Value) theo IFRS 13 và IFRS 1 làm gia tăng giá trị thích hợp (Value Relevance) và độ tin cậy của thông tin tài chính đối với các định chế tài chính quốc tế.
2. Kiểm chứng Lý thuyết Giá trị Văn hóa (Gray, 1988; Hofstede, 1980): Xác nhận rằng các đặc trưng văn hóa kế toán như tính thận trọng cao (Conservatism) và tính bảo mật (Secrecy) của người làm kế toán Việt Nam tạo ra rào cản tâm lý đối với việc công bố thông tin minh bạch và xét đoán chuyên môn (Professional Judgment) theo chuẩn mực IFRS.
3. Vận dụng Lý thuyết Hợp pháp (Legitimacy Theory) và Lý thuyết Lợi thế Cạnh tranh (Porter, 1985): Chỉ ra rằng việc tự nguyện chuyển đổi BCTC sang IFRS không chỉ là hành vi tìm kiếm tính hợp pháp xã hội để duy trì niềm tin của các bên liên quan mà còn là công cụ chiến lược giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí huy động vốn quốc tế và nâng cao vị thế đàm phán trên thị trường vốn.
4. Mở rộng Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991): Mô hình hóa nhận thức kiểm soát hành vi và chuẩn chủ quan của ban quản trị cùng đội ngũ kế toán, chứng minh rằng sự hỗ trợ của nhà quản trị và năng lực chuyên môn có vai trò quyết định chuyển biến thái độ thành hành động chuyển đổi IFRS thực tế.

Mô hình nghiên cứu lý thuyết xác lập mối quan hệ giữa 5 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc thông qua 5 giả thuyết nghiên cứu được đánh số cụ thể:

• H1: Nhân tố Hội nhập kinh tế có tác động tích cực (+) đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.
• H2: Nhân tố Trình độ chuyên môn của người làm kế toán có tác động tích cực (+) đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.
• H3: Nhân tố Hệ thống pháp luật có tác động tích cực (+) đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.
• H4: Nhân tố Sự hỗ trợ của nhà quản trị có tác động tích cực (+) đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.
• H5: Nhân tố Môi trường văn hóa có tác động tích cực (+) đến tiến trình chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu phần cốt lõi: Ma trận khác biệt VAS – IFRS, Mô hình xử lý dữ liệu kế toán chuyển đổi và Mô hình hồi quy các nhân tố thúc đẩy.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CHUYỂN ĐỔI BCTC VAS - IFRS                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                   |
|  [CƠ SỞ PHÁP LÝ & KỸ THUẬT]                                                      |
|  - So sánh đối chiếu: VAS (VAS 1, VAS 21, TT 200, TT 210, TT 49, Luật KT 2015)     |
|    đối chiếu với IFRS (IFRS 1, IAS 1, IFRS 9/IAS 39, IAS 12, IFRS 13).            |
|                                                                                   |
|  [QUY TRÌNH CHUYỂN ĐỔI THỰC NGHIỆM]                                               |
|  +-----------------------------------+    +------------------------------------+  |
|  |  Phương pháp Chuyển đổi Thủ công   |    |  Phương pháp Chuyển đổi Tự động    |  |
|  |  (Áp dụng: CTCK ABC)              |    |  (Áp dụng: Ngân hàng TMCP XYZ)     |  |
|  |  - Bảng đối chiếu ngoài sổ        |    |  - Thiết lập Module IFRS trên Core |  |
|  |  - Bút toán điều chỉnh phân loại  |    |  - Sơ đồ tài khoản kép (Mapping)   |  |
|  +-----------------------------------+    +------------------------------------+  |
|                                                                                   |
|  [MÔ HÌNH NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG (SPSS)]                                              |
|  - Hội nhập kinh tế (HN)          \                                               |
|  - Trình độ kế toán (TD)           \                                              |
|  - Hệ thống pháp luật (PL)          ---> [QUYẾT ĐỊNH & HIỆU QUẢ CHUYỂN ĐỔI BCTC]  |
|  - Hỗ trợ quản trị (QT)            /                                              |
|  - Môi trường văn hóa (VH)        /                                               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng đối với các doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam lập BCTC tuân thủ VAS nhưng có nhu cầu hoặc nghĩa vụ lập BCTC theo IFRS để phục vụ mục đích niêm yết quốc tế, vay vốn định chế tài chính nước ngoài, hoặc hợp nhất BCTC cho công ty mẹ ở nước ngoài. Khung phân tích tách biệt ranh giới giữa việc ghi nhận theo quy định thuế và việc trình bày trung thực bức tranh tài chính theo thông lệ quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) thông qua thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design). Thiết kế nghiên cứu được chia làm hai phân kỳ độc lập nhưng bổ trợ chặt chẽ cho nhau:

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                              QUY TRÌNH THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP                      |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                         |
|  GIAI ĐOẠN 1: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH (Qualitative Phase)                                  |
|  +---------------------------------+      +------------------------------------------+  |
|  | Phương pháp Nghiên cứu So sánh  | ---> | Phương pháp Nghiên cứu Tình huống        |  |
|  | - So sánh chuẩn mực VAS vs IFRS |      | - CTCK ABC (Chuyển đổi thủ công)         |  |
|  | - Phân tích TT200, 210, 49      |      | - Ngân hàng TMCP XYZ (Chuyển đổi tự động)|  |
|  +---------------------------------+      +------------------------------------------+  |
|                                                         |                               |
|                                                         v                               |
|                                           +------------------------------------------+  |
|                                           | Phỏng vấn sâu Chuyên gia (In-depth)      |  |
|                                           | - Big 4, Dragon Capital, CFO, Kế toán    |  |
|                                           +------------------------------------------+  |
|                                                         |                               |
|  GIAI ĐOẠN 2: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG                     v                               |
|  +---------------------------------+      +------------------------------------------+  |
|  | Nghiên cứu Thử nghiệm (Pilot)   | ---> | Nghiên cứu Chính thức (Official Survey)  |  |
|  | - Kiểm định thang đo, sơ bộ     |      | - Kiểm định Cronbach's Alpha, EFA, OLS   |  |
|  +---------------------------------+      +------------------------------------------+  |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và phân tích dữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

• Phương pháp so sánh chuẩn tắc: Đối chiếu chi tiết từng điều khoản giữa Chuẩn mực kế toán chung (VAS 1 so với Khuôn khổ chung của IASB), Chuẩn mực trình bày BCTC (VAS 21 so với IAS 1), Chuẩn mực áp dụng lần đầu (IFRS 1), Thuế thu nhập doanh nghiệp (VAS 17 so với IAS 12), và Công cụ tài chính (Thông tư 210/2014/TT-BTC so với IAS 32, IAS 39 và IFRS 7, IFRS 9).
• Phương pháp nghiên cứu tình huống sâu sắc (Multi-case study):
  • Tình huống 1: Công ty Cổ phần Chứng khoán ABC đại diện cho quy trình chuyển đổi thủ công thông qua việc tách/gộp khoản mục và lập bảng đối chiếu số liệu tại ngày 31/12/2015.
  • Tình huống 2: Ngân hàng TMCP XYZ đại diện cho quy trình chuyển đổi tự động hóa với việc thành lập Ban Quản lý dự án IFRS (PMO), xây dựng lộ trình triển khai, tái cấu trúc hệ thống tài khoản (COA), áp dụng mô hình lãi suất thực (Effective Interest Rate - EIR) và xử lý kế toán quỹ khen thưởng phúc lợi.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Tiến hành phỏng vấn sâu với các Giám đốc kiểm toán, Trưởng phòng kiểm toán cao cấp thuộc Big 4 (PwC, KPMG, Deloitte, Ernst & Young), Ban Lãnh đạo Quỹ đầu tư Dragon Capital Group, Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng các doanh nghiệp niêm yết nhằm hoàn thiện hệ thống biến quan sát.
• Đảm bảo độ giá trị và độ tin cậy: Đạt chuẩn độ giá trị nội dung (Content Validity), độ giá trị cấu trúc (Construct Validity), độ giá trị hội tụ và phân biệt thông qua ma trận xoay nhân tố.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được xử lý trên phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS với các quy trình kiểm định lần lượt:

1. Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha: Loại bỏ các biến quan sát có hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) nhỏ hơn 0.3. Tất cả các thang đo được chấp nhận khi đạt Cronbach’s Alpha $\ge 0.70$.
2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA):
   • Kiểm định tính thích hợp của mẫu qua chỉ số KMO ($0.5 \le \text{KMO} \le 1.0$) và kiểm định Bartlett ($p\text{-value} < 0.05$).
   • Trích xuất nhân tố bằng phương pháp Principal Components Analysis với phép xoay Varimax, tiêu chuẩn Eigenvalue $\ge 1.0$ và tổng phương sai trích (Cumulative Variance Explained) $\ge 50%$.
   • Hệ số tải nhân tố (Factor Loading) của tất cả các biến quan sát đều thỏa mãn điều kiện $\ge 0.50$.
3. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (OLS Regression):
   • Đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF < 2.0) và hệ số chấp nhận (Tolerance > 0.5).
   • Kiểm định tính phân phối chuẩn của phần dư, tính đồng nhất của phương sai và tính độc lập của sai số bằng hệ số Durbin-Watson.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định tính và kiểm định mô hình hồi quy đa biến mang lại những phát hiện đột phá mang tính bằng chứng thực nghiệm cao:

TT	Nhân tố ảnh hưởng / Khoản mục biến động	Dữ liệu thực chứng & Hệ số hồi quy	Ý nghĩa thống kê & Tác động thực tiễn
1	Hội nhập kinh tế (HN)	$\beta = 0.342$; $p < 0.001$	Tác động mạnh nhất đến quyết định chuyển đổi BCTC sang IFRS nhằm tiếp cận vốn FDI và niêm yết quốc tế.
2	Trình độ chuyên môn kế toán (TD)	$\beta = 0.285$; $p < 0.001$	Rào cản kỹ thuật lớn nhất; sự thiếu hụt nhân sự đạt chứng chỉ ACCA, CPA Úc, IFRS Certificate làm chậm tiến độ dự án.
3	Hệ thống pháp luật (PL)	$\beta = 0.218$; $p < 0.01$	Tính thiếu đồng bộ giữa Luật Kế toán, Luật Quản lý Thuế và Chuẩn mực kế toán tạo ra rủi ro tuân thủ kép cho doanh nghiệp.
4	Hỗ trợ của nhà quản trị (QT)	$\beta = 0.194$; $p < 0.01$	Cam kết phân bổ ngân sách, đầu tư hệ thống CNTT và chỉ đạo trực tiếp từ HĐQT/Ban Tổng Giám đốc quyết định 80% sự thành bại.
5	Môi trường văn hóa (VH)	$\beta = 0.126$; $p < 0.05$	Tâm lý ngại thay đổi, ưu tiên tính an toàn theo quy định hình thức của chế độ kế toán cản trở xét đoán chuyên môn.
6	Biến động tài sản ròng và vốn chủ sở hữu (Case Study ABC & XYZ)	Điều chỉnh giảm Vốn CSH từ 5% đến 18%	Do trích lập bổ sung dự phòng giảm giá tài sản tài chính theo IFRS 9, tính giá trị thời gian của tiền và hoàn nhập quỹ phúc lợi.

Phát hiện phản trực giác đáng lưu ý là: Mặc dù việc lập BCTC theo IFRS làm giảm giá trị lợi nhuận kế toán ngắn hạn của một số doanh nghiệp do phải trích lập dự phòng tổn thất tín dụng dự kiến và phản ánh đúng chi phí khấu hao theo giá trị hợp lý, các doanh nghiệp này lại được các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế nâng bậc tín nhiệm, giúp hạ lãi suất các khoản vay hợp vốn nước ngoài trung bình từ 0.75% đến 1.5%/năm.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Cung cấp mô hình định lượng hoàn chỉnh chứng minh sự tương tác giữa lý thuyết thể chế và lý thuyết hành vi kế toán trong việc chuyển đổi chuẩn mực tại một nền kinh tế mới nổi, tạo tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo về hội tụ kế toán tại Đông Nam Á.
• Hàm ý phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình 7 bước chuyển đổi BCTC (từ khảo sát khoảng cách GAP, xây dựng bảng ánh xạ tài khoản Mapping, xác định bút toán điều chỉnh Adjustment Entries, đến lập Báo cáo tình hình tài chính mở đầu theo IFRS 1) có thể chuyển giao cho mọi ngành nghề kinh doanh.
• Hàm ý thực tiễn doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp quy mô trung bình nên lựa chọn giải pháp chuyển đổi BCTC thủ công định kỳ thông qua bảng tính đối chiếu (Excel-based reconciliation bridge) để tối ưu chi phí.
  • Các ngân hàng thương mại và tổng công ty lớn bắt buộc phải lựa chọn giải pháp chuyển đổi tự động hóa, cấu hình hệ thống sổ cái kép (Dual-ledger system) trên nền tảng ERP để đảm bảo tính toàn vẹn dữ liệu.
• Hàm ý chính sách vĩ mô: Bộ Tài chính cần sớm ban hành lộ trình áp dụng IFRS bắt buộc theo từng nhóm đối tượng, đồng thời sửa đổi các quy định về xác định thuế TNDN độc lập với lợi nhuận kế toán IFRS để tháo gỡ rào cản pháp lý lớn nhất hiện nay.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về mẫu nghiên cứu: Dữ liệu nghiên cứu tình huống định tính tập trung chủ yếu vào hai định chế tài chính tiêu biểu (Công ty chứng khoán và Ngân hàng thương mại cổ phần), nơi có mức độ nhạy cảm cao với công cụ tài chính và giá trị hợp lý. Khả năng khái quát hóa cho các doanh nghiệp sản xuất, xây dựng và nông nghiệp cần được kiểm chứng thêm.
2. Giới hạn về thời gian dữ liệu: Dữ liệu BCTC thực nghiệm dừng lại ở giai đoạn 2010–2015, thời điểm IFRS 9 (Công cụ tài chính), IFRS 15 (Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng) và IFRS 16 (Thuê tài sản) chưa chính thức có hiệu lực bắt buộc trên toàn cầu.
3. Chương trình nghiên cứu tương lai:
   • Đánh giá tác động độc lập của các chuẩn mực thế hệ mới (IFRS 9, IFRS 15, IFRS 16) lên cấu trúc bảng cân đối kế toán của các doanh nghiệp bất động sản và viễn thông tại Việt Nam.
   • Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM (Structural Equation Modeling) hoặc PLS-SEM để kiểm định các tác động trung gian (Mediating effects) và điều tiết (Moderating effects) của quy mô doanh nghiệp và cơ cấu sở hữu vốn nhà nước.
   • Nghiên cứu chi phí và lợi ích kinh tế lượng hóa dài hạn (Cost-Benefit Analysis) sau 5 năm áp dụng IFRS chính thức tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Nguyễn Ngọc Hiệp mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Trở thành một trong những tài liệu tham khảo nền tảng được trích dẫn thường xuyên trong các công trình nghiên cứu sau đại học về IFRS tại Việt Nam; cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật vững chắc cho việc biên soạn giáo trình Kế toán Quốc tế tại các trường đại học khối kinh tế.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng trực tiếp phục vụ Ban Soạn thảo Đề án áp dụng Chuẩn mực BCTC quốc tế tại Việt Nam của Bộ Tài chính (sau này cụ thể hóa thành Quyết định 345/QĐ-BTC năm 2020 phê duyệt Đề án áp dụng IFRS tại Việt Nam).
• Tác động ngành nghề: Giúp Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA), Hội Kiểm toán viên Hành nghề Việt Nam (VACPA) và các hiệp hội nghề nghiệp quốc tế (ACCA, CPA Australia, ICAEW) thiết kế các chương trình đào tạo chuyển đổi kiến thức IFRS sát thực với nhu cầu thị trường lao động.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên: Tiếp cận được phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp chuẩn tắc, hệ thống thang đo đã được kiểm định độ tin cậy cao và danh mục tài liệu tham khảo phong phú về chuẩn mực quốc tế.
• Giám đốc Tài chính (CFO) và Kế toán trưởng: Sở hữu cẩm nang hướng dẫn triển khai dự án chuyển đổi IFRS từng bước, bảng đối chiếu mẫu giữa VAS và IFRS, cùng giải pháp xử lý kỹ thuật đối với các khoản mục phức tạp như giá trị hợp lý, lãi suất thực và tài sản vô hình.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ Tài chính, UBCKNN, Ngân hàng Nhà nước): Có căn cứ thực tế để ban hành các thông tư hướng dẫn kế toán phù hợp, không làm xáo trộn hoạt động kinh doanh nhưng vẫn tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991) và Lý thuyết Giá trị Văn hóa (Gray, 1988) vào việc lý giải hành vi chuyển đổi chuẩn mực kế toán tại một nền kinh tế đang phát triển. Luận án chứng minh rằng yếu tố văn hóa kế toán (tính thận trọng và bảo mật) có vai trò điều tiết làm suy giảm tốc độ tự nguyện áp dụng chuẩn mực minh bạch, trừ khi có sự can thiệp trực tiếp từ cam kết của nhà quản trị cấp cao và sức ép hội nhập kinh tế quốc tế.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Đinh Minh Tuấn (2013) hay Nguyễn Văn Liêm (2015) vốn chỉ mô tả định tính thuần túy, luận án đã phối hợp đột phá giữa Nghiên cứu so sánh quy chuẩn (Normative comparison), Nghiên cứu tình huống đôi tương phản (Comparative dual-case study: Thủ công vs Tự động hóa) và Nghiên cứu định lượng diện rộng qua mô hình hồi quy OLS trên SPSS. Sự kết hợp này triệt tiêu hoàn toàn tính phiến diện của các nghiên cứu đơn phương pháp.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong số liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là biến Hệ thống pháp luật ($\beta = 0.218$) có trọng số tác động thấp hơn biến Hội nhập kinh tế ($\beta = 0.342$) và Trình độ chuyên môn ($\beta = 0.285$). Điều này phản ánh thực tế rằng động lực tự thân của doanh nghiệp nhằm tìm kiếm dòng vốn ngoại và năng lực của đội ngũ nhân sự nội bộ mới là nhân tố quyết định trực tiếp việc chuyển đổi BCTC sang IFRS thành công, chứ không đơn thuần phụ thuộc vào các chế tài xử phạt hành chính của pháp luật.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) chi tiết không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống 23 phụ lục chi tiết, bao gồm: Dàn bài phỏng vấn sâu, phiếu khảo sát thử nghiệm và chính thức, bảng đối chiếu từng khoản mục chi tiết tại ngày chuyển đổi 31/12/2015, hệ thống tài khoản chuyển đổi mẫu, các bút toán điều chỉnh định lượng và mã nguồn xử lý dữ liệu thống kê trên SPSS. Mọi nhà nghiên cứu độc lập đều có thể nhân bản quy trình này cho các bối cảnh ngành nghề khác.

5. Khung nghiên cứu dài hạn 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu 10 năm theo 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (1–3 năm): Hoàn thiện khung kỹ thuật chuyển đổi thủ công và đào tạo phổ cập IFRS.
• Giai đoạn 2 (4–6 năm): Tự động hóa tích hợp module IFRS trên các hệ thống Core ERP của các công ty niêm yết lớn.
• Giai đoạn 3 (7–10 năm): Đánh giá tác động tổng thể của việc áp dụng toàn diện IFRS bắt buộc đối với tính thanh khoản của thị trường chứng khoán và chi phí vốn của toàn bộ nền kinh tế quốc dân.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và so sánh toàn diện sự khác biệt cốt lõi giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS, Chế độ kế toán, Thông tư 200, 210, 49, Luật Kế toán 2015) và Chuẩn mực BCTC quốc tế (IAS/IFRS).
2. Xây dựng thành công Khung chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS hoàn chỉnh với hai quy trình cụ thể: Quy trình chuyển đổi thủ công dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, và Quy trình chuyển đổi tự động hóa tích hợp CNTT dành cho các định chế tài chính và tập đoàn quy mô lớn.
3. Xác lập và lượng hóa thành công mô hình 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến tiến trình chuyển đổi BCTC sang IFRS tại Việt Nam, xếp theo thứ tự mức độ tác động: Hội nhập kinh tế ($\beta = 0.342$), Trình độ chuyên môn kế toán ($\beta = 0.285$), Hệ thống pháp luật ($\beta = 0.218$), Hỗ trợ của nhà quản trị ($\beta = 0.194$) và Môi trường văn hóa ($\beta = 0.126$).
4. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm sâu sắc từ hai trường hợp điển hình (Công ty Chứng khoán ABC và Ngân hàng TMCP XYZ) về các điều chỉnh trọng yếu liên quan đến giá trị hợp lý, lãi suất thực, dự phòng tổn thất và phân loại vốn chủ sở hữu.
5. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách đồng bộ, khả thi cho Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước, các trường đại học và cộng đồng doanh nghiệp nhằm hiện thực hóa Chiến lược kế toán - kiểm toán quốc gia.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về đo lường tác động kinh tế lượng của IFRS thế hệ mới, khẳng định vị thế khoa học của kế toán Việt Nam trên bản đồ hội nhập học thuật quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Toàn cầu hóa thị trường tài chính đã thúc đẩy các quốc gia vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế cho việc lập và trình bày báo cáo tài chính. Vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế giúp tăng tính so sánh báo cáo tài chính giữa các doanh nghiệp cùng ngành ở các quốc gia khác nhau, thông tin tài chính công bố minh bạch cho nhiều đối tượng sử dụng BCTC (Jermakowicz, 2004), những quốc gia vận dụng IFRS có mức độ hội nhập thị trường tài chính quốc tế cao hơn trước khi vận dụng (Cai & Wong, 2010). Hợp đồng vay với các định chế tài chính nước ngoài tăng khi các công ty vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế (Ormrod & Taylor, 2004; Shima & Yang, 2012).

Việt Nam đã là thành viên chính thức của tổ chức Thương mại Thế giới WTO, các hoạt động đầu tư, giao dịch trên thị trường vốn, thị trường chứng khoán sẽ thu hút ngày càng nhiều các nhà đầu tư nước ngoài. Để thu hút vốn từ các nhà đầu tư nước ngoài, sẽ có nhiều doanh nghiệp Việt Nam đăng ký niêm yết cổ phiếu trên Thị trường chứng khoán quốc tế. Một trong những điều kiện để niêm yết cổ phiếu trên Thị trường chứng khoán quốc tế đó là phải lập BCTC theo chuẩn mực BCTC quốc tế. Bên cạnh đó, với tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, mức độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày càng tăng, ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam tìm cách gia tăng xuất khẩu và thiết lập hoạt động của doanh nghiệp ở nước ngoài, vì vậy những doanh nghiệp này phải chịu sự giám sát chặt chẽ hơn, BCTC phải được lập theo chuẩn mực BCTC quốc tế nhằm đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư nước ngoài.

Vì vậy, hiện nay bên cạnh việc lập BCTC theo chuẩn mực kế toán Việt Nam, đã có một số doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi và lập thêm BCTC theo chuẩn mực BCTC quốc tế (Tập đoàn Bảo Việt, Tập đoàn Vincom, Công ty cổ phần đầu tư và công nghiệp Tân Tạo…) Những nghiên cứu đã công bố trên thế giới chủ yếu nghiên cứu về vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế, những khác biệt giữa chuẩn mực kế toán quốc gia và TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ii chuẩn mực BCTC quốc tế ảnh hưởng đến vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế (Krzywda & Schroeder, 2007; Devalle & ctg, 2010; Struharova & ctg, 2010; Beuselinck & ctg, 2010; Dritsas & ctg, 2014; Bradbury & Mear, 2017); Ảnh hưởng đến số liệu BCTC của vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế (Gaston & ctg, 2010; Psaroulis, 2011; Tsalavoutas & ctg , 2012; Palea, 2012; Cordazzo, 2013; Chung- Hao & ctg, 2013 ; Grace , 2014; Hoque & ctg, 2017). Bên cạnh đó, những nghiên cứu liên quan đến những nhân tố ảnh hưởng đến vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế tại các nước trên thế giới, chủ yếu tại các nước thuộc liên minh Châu Âu, các nước phát triển, khác biệt về kinh tế, văn hóa, chính tri, xã hội với Việt Nam. Trong đó, điển hình nghiên cứu về nhân tố Hội nhập kinh tế (Cai & Wong 2010; Madawaki, 2012; Shima & Yang , 2012); Nghiên cứu về nhân tố hệ thống pháp luật (Zakari, 2014; Uzma & ctg, 2016; Mantari & ctg, 2017); Nghiên cứu về nhân tố môi trường văn hóa (Zarzeski, 1996; Gray & ctg, 2015); Nghiên cứu về nhân tố hỗ trợ của nhà quản trị (Weibenberger & ctg, 2004; Callao & Jarne, 2010; Christensen & ctg, 2015) và Nghiên cứu về nhân tố trình độ chuyên môn người làm kế toán (Nobes & Parker, 1995; Istrate, 2015). Ở Việt Nam, những nghiên cứu về chuẩn mực BCTC quốc tế đã công bố chủ yếu nghiên cứu về khác biệt giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam và và hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế / chuẩn mực BCTC quốc tế (Tăng Thị Thanh Thủy, 2009; Nguyễn Thị Phương Thảo, 2010; Nguyễn Thị Kim Oanh, 2010; Trần Quốc Thịnh, 2013; Lê Vũ Tường Vy, 2017).

Nghiên cứu về những nhân tố, các tác giả tập trung nghiên cứu về những nhân tố ảnh hưởng đến vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế ở Việt Nam, Nguyễn Thị Thu Phương (2014) đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực BCTC quốc tế tại Việt Nam; Hà Xuân Thạch & Lê Trần Hạnh Phương (2017), nghiên cứu nhân tố vi mô ảnh hưởng đến vận dụng chuẩn mực BCTC quốc tế; Đỗ Đức Tài & Trần Thị Dự (2017), nghiên cứu ảnh hưởng của nhân tố văn hóa đến sự khác biệt về BCTC của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài theo kế toán Việt Nam và kế toán quốc tế. Nghiên cứu điển hình về lần đầu chuyển đổi BCTC Tập đoàn Tân Tạo từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế (Đinh Minh Tuấn, 2013), TIEU LUAN MOI download : [e-mail] iii chuyển đổi BCTC tại Tổng công ty điện lực miền trung (Nguyễn Văn Liêm, 2015), đây là những nghiên cứu định tính, các tác giả minh họa quy trình chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế của hai công ty, chưa đo lường những ảnh hưởng của lần đầu vận dụng và ảnh hưởng của từng khoản mục trên BCTC do khác biệt giữa hệ thống chuẩn mực kế toán kế toán Việt Nam và chuẩn mực BCTC quốc tế. Đến thời điểm hiện nay ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu về định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Hơn nữa, để chuẩn bị cho chiến lược kế toán kiểm toán năm 2020 và tầm nhìn 2030 ở Việt Nam mà Bộ tài chính đang triển khai thực hiện theo Quyết định 480/QĐ-TTg ngày 18/03/2013 của Thủ tướng Chính phủ, gần đây Bộ tài chính đã ban hành một số Thông tư và Luật kế toán có những điểm mới tiến gần với chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế Thông tư 200/2014/TT-BTC, Hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp; Thông tư 210/2014/TT-BTC, Hướng dẫn kế toán áp dụng đối với công ty chứng khoán; Thông tư 49/2014/TT-NHNN, 31/12/2014, Hướng dẫn sửa đổi, bổ sung một số điều khoản của chế độ báo cáo tài chính đối với các tổ chức tín dụng và Luật kế toán 2015.

Để đi cùng với chiến lược kế toán kiểm toán này, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Xuất phát từ yêu cầu hội nhập kinh tế, từ chiến lược kế toán kiểm toán của Việt Nam, từ thực tế của những nghiên cứu đã công bố và từ thực trạng khó khăn, thách thức mà các doanh nghiệp Việt Nam đang gặp phải trong công tác chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế hiện nay. Tác giả chọn nghiên cứu đề tài luận án “Chuyển đổi báo cáo tài chính từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế _ Nghiên cứu thực nghiệm tại các doanh nghiệp Việt Nam”, nhằm giúp các doanh nghiệp Việt Nam thuận lợi hơn trong công tác chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Đây là vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng và TIEU LUAN MOI download : [e-mail] iv thiết thực nhằm thấy được những lợi ích, khó khăn và thách thức cũng như những nhân tố ảnh hưởng đến công tác chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế, từ đó luận án định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế có tính nguyên tắc chung, giúp tất cả các loại hình doanh nghiệp có thể vận dụng.

Bên cạnh đó luận án xác lập và đo lường những nhân tố ảnh hưởng đến công tác chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế ở Việt Nam từ đó đưa ra những kiến nghị đến các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Tài chính, Ủy ban chứng khoán Nhà nước, các doanh nghiệp, các tổ chức đào tạo, các Hiệp hội nghề nghiệp kế toán để giúp các doanh nghiệp Việt Nam thuận lợi hơn trong công tác chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế, như vậy BCTC được lập theo chuẩn mực BCTC quốc tế sẽ đáp ứng được yêu cầu hội nhập, tăng tính minh bạch của số liệu công bố, sẽ tạo điều kiện cho nhiều doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận được thị trường vốn quốc tế, ngày càng thu hút các nhà đầu tư nước ngoài và đi cùng với chiến lược hội tụ kế toán quốc tế của Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu tổng quan của luận án là giúp các doanh nghiệp Việt Nam thấy được những khó khăn và thách thức; những nội dung và quy trình cũng như những nhân tố ảnh hưởng đến công tác chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Từ đó giúp các doanh nghiệp Việt Nam thuận lợi hơn trong công tác chuyển đổi sang chuẩn mực BCTC quốc tế thông qua việc định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế cho các doanh nghiệp Việt Nam và Xác lập, đo lường những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế trong điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội ở Việt Nam, để thấy được những khó khăn, thách thức do ảnh hưởng của các nhân tố đến chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Từ đó luận án gợi ý kiến nghị các chính sách tác động và hỗ trợ của các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức đào tạo, các Hiệp hội nghề nghiệp kế toán cũng như hàm ý về mặt quản trị của các doanh nghiệp Việt Nam tác TIEU LUAN MOI download : [e-mail] v động đến những nhân tố này, nhằm giúp các doanh nghiệp thuận lợi hơn trong công tác chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế.

Để giải quyết mục tiêu nghiên cứu tổng quan, luận án cần phải giải quyết hai mục tiêu cụ thể sau đây: Một là: Định hướng xây dựng khung chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế. Kết quả cần đạt được của mục tiêu này là xây dựng tổng quan khung chuyển đổi BCTC từ chuẩn mực kế toán Việt Nam sang chuẩn mực BCTC quốc tế từ kế hoạch chuẩn bị đến nội dung cụ thể của công tác chuyển đổi, bao gồm cả quy trình chuyển đổi thủ công và tự động hóa. Kết quả của phương pháp nghiên cứu so sánh và tình huống của mục tiêu nghiên cứu này cũng giúp luận án nhận diện những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực BCTC quốc tế, là cơ sở để giải quyết mục tiêu nghiên cứu thứ hai của luận án.