Luận văn thạc sĩ về chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích ueb chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG NÔNG THÔN
• 1.1. Những vấn đề chung về chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn
• 1.1.1. Khái niệm, mối quan hệ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động
• 1.1.1.1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG NÔNG THÔN VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG NÔNG THÔN Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam

Chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Sau 20 năm đổi mới, nông nghiệp và nông thôn đã có nhiều khởi sắc, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Việc chuyển dịch cơ cấu lao động không chỉ giúp nâng cao năng suất lao động mà còn góp phần cải thiện đời sống của người dân nông thôn.

1.1. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn

Chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn được hiểu là sự thay đổi trong tỷ lệ lao động giữa các ngành nghề khác nhau trong khu vực nông thôn. Điều này bao gồm việc chuyển dịch từ nông nghiệp sang các ngành phi nông nghiệp, nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng lao động và nâng cao thu nhập cho người dân.

1.2. Tình hình lao động nông thôn hiện nay

Hiện nay, gần 80% dân số Việt Nam sống ở nông thôn, trong đó khoảng 60% lực lượng lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Tình trạng này dẫn đến nhiều vấn đề như lao động dư thừa, thiếu việc làm và nghèo đói ở một số vùng sâu, vùng xa.

II. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn Việt Nam

Thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam trong thời gian qua cho thấy nhiều thay đổi tích cực nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Việc chuyển dịch này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến xã hội và môi trường.

2.1. Đánh giá thực trạng lao động nông thôn

Lực lượng lao động nông thôn hiện nay đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, bao gồm việc làm không ổn định và thu nhập thấp. Nhiều người lao động vẫn còn phụ thuộc vào nông nghiệp, dẫn đến tình trạng thiếu việc làm và di cư ồ ạt ra thành phố.

2.2. Những thách thức trong chuyển dịch cơ cấu lao động

Một số thách thức lớn trong quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn bao gồm: thiếu chính sách hỗ trợ, thiếu kỹ năng nghề nghiệp cho lao động, và sự chênh lệch giữa các vùng miền. Điều này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn

Để thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn cần chú trọng đến giáo dục và đào tạo nghề.

3.1. Phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững

Cần tập trung vào việc phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, ứng dụng công nghệ cao và cải thiện chất lượng sản phẩm. Điều này sẽ giúp tăng thu nhập cho người dân và giảm áp lực lao động trong nông nghiệp.

3.2. Đào tạo nghề cho lao động nông thôn

Đào tạo nghề cho lao động nông thôn là một giải pháp quan trọng để nâng cao kỹ năng và khả năng cạnh tranh. Cần xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thị trường lao động và xu hướng phát triển kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng các giải pháp chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều địa phương đã thành công trong việc cải thiện đời sống người dân và nâng cao năng suất lao động.

4.1. Kết quả đạt được từ chuyển dịch cơ cấu lao động

Nhiều địa phương đã ghi nhận sự tăng trưởng kinh tế rõ rệt nhờ vào việc chuyển dịch cơ cấu lao động. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các mô hình thành công

Các mô hình thành công trong chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn cần được nhân rộng. Việc chia sẻ kinh nghiệm và áp dụng các phương pháp hiệu quả từ các địa phương khác sẽ giúp thúc đẩy quá trình này nhanh chóng hơn.

V. Kết luận và tương lai của chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn

Chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam là một quá trình cần thiết và cấp bách. Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và người dân.

5.1. Tương lai của lao động nông thôn

Tương lai của lao động nông thôn phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi trong nền kinh tế. Việc đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề sẽ là chìa khóa để nâng cao chất lượng lao động.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cho lao động nông thôn cần được xây dựng dựa trên các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Cần có các chính sách hỗ trợ để đảm bảo sự phát triển đồng đều giữa các vùng miền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đổi mới và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã đem lại những chuyển biến vượt bậc cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là vị thế xuất khẩu các mặt hàng nông sản chủ lực trên trường quốc tế. Tuy nhiên, tính đến năm 2004, khi dân số cả nước ước đạt 82,2 triệu người với 60,557 triệu người từ 15 tuổi trở lên, quy mô lực lượng lao động nông thôn vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 75,6% trong tổng số 43,242 triệu người thuộc lực lượng lao động toàn quốc. Nền kinh tế nông nghiệp - nông thôn đang đối mặt với bài toán nan giải khi gần 80% dân số vẫn cư trú tại nông thôn và 57,89% lao động xã hội đang dồn nén trong khu vực nông nghiệp năng suất thấp, dẫn đến tình trạng dư thừa lao động, thiếu việc làm lúc nông nhàn và gia tăng làn sóng di cư tự phát về các đại đô thị.

Trước bối cảnh đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn tại Việt Nam giai đoạn 1996 - 2004, đồng thời đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế từ Trung Quốc và các quốc gia ASEAN. Mục tiêu cốt lõi của luận văn là đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ thúc đẩy quá trình dịch chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, hướng tới thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX với chỉ tiêu giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp xuống dưới 50% vào năm 2010. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc định hình chính sách đào tạo nghề, phát triển thị trường lao động và nâng cao thu nhập cho hơn 32 triệu người lao động nông thôn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về phân công lao động xã hội và mối quan hệ biện chứng giữa phát triển lực lượng sản xuất với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Theo quan điểm kinh tế học cổ điển và hiện đại, cơ cấu kinh tế là tổng thể các quan hệ tỷ lệ về lượng và chất giữa các ngành, các vùng và các thành phần kinh tế. Nghiên cứu tích hợp mô hình chuyển dịch cơ cấu hai khu vực của Arthur Lewis và lý thuyết biến đổi cơ cấu kinh tế của Colin Clark, Simon Kuznets, chỉ ra quy luật tất yếu về sự sụt giảm tỷ trọng nông nghiệp trong GDP và sự gia tăng của khu vực công nghiệp, thương mại - dịch vụ khi nền kinh tế đạt mức tăng trưởng cao từ 6% đến 8% mỗi năm.

Hệ thống khung lý thuyết làm rõ năm khái niệm then chốt: cơ cấu kinh tế quốc dân, chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu cung - cầu lao động nông thôn, việc làm phi nông nghiệp và phân loại lao động làm công ăn lương so với việc làm tự tạo. Tác giả nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ hai chiều, trong đó chuyển dịch cơ cấu kinh tế đóng vai trò quyết định, quy định hướng đi của cơ cấu việc làm, trong khi chất lượng nguồn nhân lực là động lực tái thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu và tổng quan tài liệu thứ cấp. Nguồn dữ liệu vĩ mô được trích xuất từ các niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, các báo cáo chuyên đề của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội giai đoạn 1996 - 2004 cùng tư liệu quốc tế của các học giả kinh tế khu vực Đông Nam Á.

Để đảm bảo tính khách quan và chiều sâu thực tiễn, tác giả đã tiến hành khảo sát chọn mẫu với quy mô cỡ mẫu gồm 99 xã điểm đại diện cho sáu vùng sinh thái kinh tế trên toàn quốc. Phương pháp chọn mẫu phân tầng nhiều giai đoạn được áp dụng nhằm bao quát đặc thù kinh tế xã hội giữa các khu vực có tỷ lệ lao động nông nghiệp cao như Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ với các vùng công nghiệp phát triển như Đông Nam Bộ. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này nhằm bóc tách động thái biến thiên cung - cầu lao động qua từng năm, kiểm định mức độ tương thích giữa tốc độ tăng trưởng GDP ngành và tốc độ chuyển dịch việc làm giai đoạn 1996 - 2004, từ đó tạo lập luận cứ khoa học vững chắc cho các đề xuất chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bốn phát hiện trọng tâm về diện mạo lao động nông thôn Việt Nam giai đoạn 1996 - 2004:

Thứ nhất, tốc độ chuyển dịch cơ cấu lao động diễn ra chậm và chưa tương xứng với tốc độ chuyển dịch cơ cấu GDP. Năm 2004, tỷ lệ lao động nông nghiệp trong khu vực nông thôn vẫn ở mức rất cao là 72%, trong khi công nghiệp - xây dựng chỉ chiếm 13,7% và thương mại - dịch vụ chiếm 14,3%. Tỷ lệ việc làm nông nghiệp toàn quốc ở mức 57,89%, cách xa mục tiêu đưa tỷ trọng này xuống dưới 50%.

Thứ hai, chất lượng cung lao động nông thôn còn nhiều bất cập nghiêm trọng. Tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật chiếm tới 77,01% toàn quốc và vượt trên 80% ở khu vực thôn quê. Về trình độ văn hóa, nhóm không biết chữ và chưa tốt nghiệp tiểu học chiếm 21,31% (so với 9,01% ở thành thị), trong khi tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông chỉ đạt khiêm tốn 12,47%.

Thứ ba, sự phân bố lực lượng lao động mất cân đối theo vùng lãnh thổ. Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long tập trung lần lượt 22,4% và 21,0% lực lượng lao động cả nước, tạo áp lực ruộng đất gay gắt và thúc đẩy làn sóng di cư lớn về Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Thứ tư, bài học chuyển đổi từ các quốc gia lân cận chứng minh tiềm năng đột phá: Trung Quốc đã giải quyết việc làm cho 128,195 triệu lao động nhờ doanh nghiệp hương trấn tư nhân chiếm 70%; Thái Lan và Indonesia hạ tỷ trọng lao động nông nghiệp lần lượt xuống 63,95% và 52,87% vào năm 1990 nhờ phát triển dịch vụ xuất khẩu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ sự chậm trễ trong quá trình công nghiệp hóa nông thôn, quy mô đất canh tác bình quân hộ gia đình nhỏ lẻ và hệ thống đào tạo nghề chưa gắn liền với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. So sánh với các công trình nghiên cứu của Phạm Đỗ Trí, Đặng Kim Sơn hay Chu Tiến Quang, luận văn đã làm rõ hơn mối quan hệ mất cân đối giữa chuyển dịch cung và cầu lao động khi tỷ trọng GDP nông nghiệp đã giảm xuống dưới 22% nhưng lao động nông thôn thuần nông vẫn chiếm tới 72%.

Dữ liệu nghiên cứu được tác giả trình bày trực quan thông qua hệ thống đồ thị đường biểu diễn khoảng cách giữa suy giảm GDP nông nghiệp và tỷ trọng việc làm nông nghiệp, kết hợp bảng thống kê cơ cấu ngành tại 99 xã khảo sát. Việc trực quan hóa này chứng minh rõ nét sự dồn nén lao động tại chỗ và tính cấp thiết phải giải phóng nguồn nhân lực nông thôn sang khu vực sản xuất công nghiệp và dịch vụ giá trị gia tăng cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, tác giả đưa ra bốn nhóm giải pháp hành động chiến lược:

1. Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và phát triển ngành nghề phi nông nghiệp: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai quy hoạch vùng chuyên canh nông sản xuất khẩu, mở rộng doanh nghiệp vừa và nhỏ tại nông thôn. Mục tiêu nâng tỷ trọng lao động công nghiệp - dịch vụ nông thôn lên trên 35% trong giai đoạn 2006 - 2010.

2. Xã hội hóa và đổi mới toàn diện hệ thống đào tạo nghề nông thôn: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cùng hệ thống cơ sở giáo dục nghề nghiệp thực hiện đào tạo kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp cho 1,5 triệu nông dân mỗi năm, hướng tới nâng tỷ lệ lao động nông thôn qua đào tạo đạt 40% vào năm 2010.

3. Hoàn thiện thể chế và vận hành thị trường lao động đồng bộ: Cục Việc làm và các Trung tâm Dịch vụ việc làm 63 tỉnh, thành phố đẩy mạnh phát triển hệ thống thông tin việc làm, xóa bỏ rào cản hành chính đối với lao động di cư, hỗ trợ kết nối cung cầu cho 800.000 lượt lao động chuyển dịch mỗi năm trong giai đoạn 2006 - 2012.

4. Tăng cường đầu tư kết cấu hạ tầng và mở rộng tín dụng ưu đãi: Bộ Kế hoạch và Đầu tư kết hợp Ngân hàng Chính sách xã hội ưu tiên nguồn vốn phát triển giao thông nông thôn, viễn thông và hạ tầng cụm công nghiệp làng nghề, phấn đấu thu hút 20.000 doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn nông thôn đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị khoa học và ứng dụng cao cho bốn nhóm độc giả chuyên môn:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và nguồn số liệu thực chứng đáng tin cậy về 43,242 triệu lao động để Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về việc làm và giảm nghèo bền vững.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân tích kinh tế vĩ mô, ứng dụng lý thuyết hai khu vực của Lewis và xử lý dữ liệu điều tra thực địa tại 99 xã điểm thuộc sáu vùng kinh tế.

3. Lãnh đạo doanh nghiệp và nhà đầu tư: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về đặc điểm phân bố nguồn nhân lực tại các vùng kinh tế trọng điểm, giúp định hình chiến lược tuyển dụng và xây dựng chuỗi cung ứng chế biến nông sản tại nông thôn.

4. Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội phát triển cộng đồng: Khai thác dữ liệu phân hóa xã hội để triển khai các dự án hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề và bình đẳng giới cho phụ nữ nông thôn, nhóm đối tượng chiếm tới 51% dân số.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn là nhiệm vụ cấp bách tại Việt Nam? Năm 2004, gần 80% dân số và 75,6% lực lượng lao động (hơn 32,6 triệu người) vẫn tập trung tại nông thôn nhưng 72% làm nông nghiệp năng suất thấp. Chuyển dịch lao động là đòi hỏi tất yếu để nâng cao thu nhập, giảm nghèo và hiện thực hóa mục tiêu giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp xuống dưới 50% vào năm 2010 theo Nghị quyết Đại hội IX.

2. Hạn chế lớn nhất về chất lượng lao động nông thôn được luận văn chỉ ra là gì? Hạn chế lớn nhất là tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật chiếm tới 77,01% cả nước và vượt 80% tại nông thôn. Thêm vào đó, có tới 21,31% lao động nông thôn chưa tốt nghiệp tiểu học, tạo nên rào cản rất lớn khi tiếp cận công nghệ mới và việc làm công nghiệp.

3. Việt Nam có thể học hỏi điều gì từ kinh nghiệm chuyển đổi lao động của Trung Quốc? Trung Quốc đã chuyển dịch thành công nhờ phát triển hệ thống doanh nghiệp hương trấn tạo việc làm cho hơn 128 triệu người và cởi bỏ rào cản cư trú. Việt Nam cần khuyến khích phát triển doanh nghiệp tư nhân tại nông thôn nhằm thực hiện hiệu quả phương châm ly nông bất ly hương.

4. Phương pháp chọn mẫu 99 xã mang lại giá trị gì cho nghiên cứu? Việc chọn mẫu phân tầng nhiều giai đoạn tại 99 xã đại diện cho sáu vùng kinh tế giúp thu thập dữ liệu chân thực từ các hộ nông dân, đảm bảo tính đại diện cao và chứng minh rõ sự khác biệt về năng suất, thu nhập giữa đồng bằng và miền núi.

5. Luận văn định hướng chuyển dịch nội ngành nông nghiệp như thế nào? Luận văn nhấn mạnh việc chuyển đổi từ độc canh cây lương thực sang phát triển kinh tế trang trại, nuôi trồng thủy sản và cây công nghiệp có giá trị xuất khẩu cao. Mục tiêu gia tăng tỷ trọng ngành thủy sản và dịch vụ nông nghiệp lên 25% đến 30% tổng giá trị sản xuất.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu cung - cầu lao động nông thôn.
• Phân tích thực trạng chuyển dịch lao động giai đoạn 1996 - 2004 với nguồn dữ liệu vĩ mô 43,242 triệu lao động và khảo sát thực địa 99 xã điểm.
• Đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc từ Trung Quốc, Thái Lan và Indonesia trong việc mở cửa kinh tế và phát triển doanh nghiệp nông thôn.
• Đề xuất bốn nhóm giải pháp hành động đồng bộ về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đào tạo nghề, hoàn thiện thị trường lao động và đầu tư hạ tầng.
• Khẳng định nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nông thôn là chìa khóa then chốt thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Luận văn là tài liệu khoa học giá trị mở ra định hướng thực thi chính sách lao động nông thôn trong giai đoạn 2006 - 2020. Quý độc giả hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng hiệu quả vào công tác quản lý và nghiên cứu học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo. Nội dung chính của Luận văn gồm 3 chương như sau: Chƣơng 1: Những vấn đề chung và kinh nghiệm quốc tế về chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn Chƣơng 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam trong thời gian qua Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm thúc đẩy qúa trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam trong thời gian tới 5 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG NÔNG THÔN 1. Những vấn đề chung về chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn 1. Khái niệm, mối quan hệ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động 1.

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế Cơ cấu là một phạm trù triết học phản ánh cấu trúc bên trong của một đối tượng. Cơ cấu được hiểu như một tập hợp những quan hệ cơ bản, tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành của đối tượng xem xét. * Cơ cấu kinh tế của nền kinh tế quốc dân: Là một phạm trù kinh tế phản ánh cấu trúc và các mối quan hệ bên trong của nền kinh tế, theo đó nền kinh tế được coi là một hệ thống, có tính lịch sử trong một giai đoạn nhất định. Cơ cấu kinh tế đứng trên góc độ kinh tế quốc dân là một phạm trù rộng biểu thị theo những phạm vi và khía cạnh khác nhau.

Đó là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu không chỉ về số và tỷ lệ giữa các yếu tố hợp thành-biểu hiện sự tăng trưởng của hệ thống mà còn là những mối quan hệ cơ cấu về chất giữa các yếu tố-biểu hiện sự phát triển của hệ thống. Cơ cấu kinh tế là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu cả về lượng và về chất giữa các bộ phận hợp thành (cả kinh tế kỹ thuật và kinh tế-xã hội). Những bộ phận đó nhất thiết phải gắn bó hữu cơ với nhau, tác động phụ thuộc lẫn nhau, làm điều kiện cho nhau trực tiếp trong lĩnh vực sản xuất hay gián tiếp trong khâu lưu thông. Nền kinh tế chỉ có thể phát triển ổn định và tăng trưởng bền vững khi nó 6 có cơ cấu cân đối hợp lý.

Cơ cấu kinh tế hợp lý là tổng thể các quan hệ kinh tế hợp thành nền kinh tế, gắn với vị trí, trình độ công nghệ, quy mô, tỷ trọng tương ứng của từng bộ phận và mối quan hệ tương tác giữa tất cả các bộ phận, gắn với điều kiện kinh tế-xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế-xã hội đã được xác định. Cơ cấu kinh tế là một phạm trù khách quan. Tính khách quan của cơ cấu kinh tế thể hiện ở chỗ, trình độ phát triển lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội quyết định sự hình thành cơ cấu kinh tế. Một cơ cấu kinh tế như thế nào, xu thế chuyển dịch của nó ra sao phụ thuộc vào những điều kiện khách quan về tự nhiên, kinh tế, xã hội nhất định.

Tương ứng với những điều kiện tự nhiên và trình độ phát triển lực lượng sản xuất trong một giai đoạn lịch sử nhất định, tất yếu có một cơ cấu kinh tế phù hợp.Mác: “trong sự phân công xã hội thì con số tỷ lệ là một tất yếu không sao tránh khỏi, một sự tất yếu thầm kín, yên lặng”. Điều đó thể hiện ở mỗi giai đoạn phát triển kinh tế, mỗ điều kiện phát triển kinh tế đều có thể xác định một cơ cấu kinh tế hợp lý. Cơ cấu kinh tế hợp lý đó là một cơ cấu kinh tế phải đảm bảo: Phản ánh được đúng quy luật khách quan bao gồm các quy luật tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế và xã hội. Đặc biệt là các quy luật kinh tế như: quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, quy luật tái sản xuất…Đảm bảo khai thác tối đa các tiềm năng nguồn lực, đặc biệt là nguồn nhân lực của cả nước, của ngành, của địa phương và lãnh thổ.

Sử dụng được ngày càng nhiều lợi thế tuyết đối và lợi thế so sánh giữa trong nước và nước ngoài, giữa các vùng và các khu vực. Phản ánh được xu hướng phát triển của cuộc cách mạng khoa học-kỹ thuật, xu hướng toàn cầu hoá và thương mại quốc tế. Đó là một cơ cấu kinh tế mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội cao. 7 Tóm lại cơ cấu kinh tế hợp lý là một cơ cấu kinh tế đảm bảo được tốc độ tăng trưởng nhanh, bền vững và đạt được hiệu quả kinh tế xã hội cao nhất.

Nền kinh tế sẽ phát triển thuận lợi nếu cơ cấu kinh tế thực tế càng gần với cơ cấu kinh tế hợp lý. Mặt khác, quá trình hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở từng giai đoạn đều chịu sự tác động của con người, trong đó sự tác động của thể chế chính sách là quan trọng nhất. Những tác động đó đã làm thay đổi các quan hệ kinh tế- xã hội theo đó cơ cấu kinh tế được hình thành. Do vậy con người trên cơ sở nắm vững và tôn trọng yếu cầu của các quy luật khách quan, có thể tác động, điều chỉnh cơ cấu kinh tế ngày càng gần với cơ cấu kinh tế hợp lý hơn.

Cơ cấu kinh tế có tính lịch sử xã hội cụ thể: ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định, tính chất hợp lý của cơ cấu kinh tế của mỗi nước, mỗi vùng phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử kinh tế-xã hội khác nhau. Ngay cả những nước, những vùng có trình độ phát triển lực lượng sản xuất ngang nhau, sự giống nhau của các quan hệ xã hội, tỷ lệ trong cơ cấu kinh tế không hẳn bao giờ cũng dẫn đến những quan hệ về chất như nhau giữa các nền kinh tế. Điều này cho thấy không thể áp dụng máy móc những bước thay đổi tỷ lệ số lượng của cơ cấu kinh tế nước này, vùng này cho cơ cấu kinh tế một nước khác, vùng khác có cùng một trình độ phát triển lực lượng sản xuất nhưng khác nhau về điều kiện chính trị, xã hội. Do vậy việc tham khảo và vận dụng sáng tạo những bài học kinh nghiệm của các nước khác trong việc xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý là rất quan trọng.

Cơ cấu kinh tế có tính chất biến động: Tính biến động của cơ cấu kinh tế bắt nguồn từ sự biến động và phát triển không ngừng của bản thân các yếu tố cấu thành nền kinh tế và mối quan hệ giữa chúng. Trong cơ cấu kinh tế hiện hữu luôn chứa đựng những tiền đề cho sự xuất hiện cơ cấu kinh tế mới. Tính biến động của cơ cấu kinh tế cho thấy chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình, 8 quá trình đó làm cho cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn. Chủ thể của nền kinh tế trên cơ sở nhận thức đúng quy luật, có thể tác động nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

* Nội dung chủ yếu của cơ cấu kinh tế: Cơ cấu của nền kinh tế quốc dân hay của một vùng có nội dung rộng lớn, đa dạng bao gồm nhiều bộ phận hợp thành, tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ của một hệ thống kinh tế. Nói cách khác có nhiều cách phân loại cơ cấu kinh tế theo từng tiêu chí kinh tế như: - Cơ cấu kinh tế ngành: Ngành kinh tế là tổng thể những hoạt động kinh tế giống nhau hoặc gần giống nhau của các đơn vị trong nền kinh tế quốc dân để sản xuất ra những sản phẩm hoặc dịch vụ có những đặc tính chung nhất định. Cơ cấu kinh tế ngành được hình thành trên cơ sở phân công lao động theo ngành, là kết quả của sự phân công lao động xã hội. Cơ cấu kinh tế ngành là tổ hợp các ngành hợp thành, là các nhân tố tạo thành ngành kinh tế, là quan hệ hữu cơ giữa các nhân tố tạo thành ngành kinh tế và trong nội bộ ngành đó.

Cơ cấu kinh tế ngành, xét về mặt số lượng là biểu hiện quan hệ tỷ lệ giá trị, tỷ trọng của ngành đó so với ngành khác trong nền kinh tế quốc dân. Quan hệ tỷ lệ, tỷ trọng về mặt giá trị của một ngành nào đó trong cơ cấu ngành luôn luôn có sự thay đổi, chuyển dịch. Về mặt chất lượng, cơ cấu ngành biểu thị sự tác động qua lại bên trong giữa các ngành với nhau. Các quan hệ này có tác dụng thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển ngành.

Cơ cấu ngành phản ánh trình độ phân công lao động xã hội và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất của một quốc gia, một vùng. - Cơ cấu kinh tế vùng: Cơ cấu kinh tế vùng phản ánh sự phân công lao 9 động xã hội về mặt không gian địa lý, phân công lao động theo vùng có nghĩa là bố trí các ngành sản xuất trên những đơn vị lãnh thổ thích hợp để khai thác tốt nhất các điều kiện đặc thù của mình. Do vậy, cơ cấu kinh tế vùng là mối quan hệ giữa các ngành, các thành phần kinh tế trên phạm vi lãnh thổ. Cơ cấu kinh tế vùng là sự thể hiện cơ cấu kinh tế ngành về không gian, vị trí địa lý được bố trí phù hợp với sự phân công và chuyên môn hoá trong nền kinh tế, tạo lên tiền đề của mối liên hệ giữa các vùng.

Cơ cấu kinh tế vùng không tách rời cơ cấu kinh tế ngành của cả nước và cơ cấu kinh tế các vùng khác. - Cơ cấu thành phần kinh tế: Cơ cấu thành phần kinh tế là mối quan hệ giữa các thành phần kinh tế tồn tại trong nền kinh tế quốc dân, dựa trên những quan hệ sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất và trình độ phát triển khác nhau của lực lượng sản xuất. Sự hình thành cơ cấu thành phần kinh tế ở nước ta hiện nay bắt nguồn từ sự tồn tại khách quan chế độ đa sơ hữu trong thời kỳ quá độ. Nền kinh tế của nước ta là nền kinh tế nhiều thành phần bao gồm kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Trong đó, thành phần kinh tế Nhà nước giữa vai trò chủ đạo và làm chức năng của một công cụ điều tiết vĩ mô. Cơ cấu thành phần kinh tế dựa trên các hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất.