CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Những vấn đề lý luận cơ bản. Cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp.
Cơ cấu kinh tế. Ở mỗi lĩnh vực, ngành nghề lại có khái niệm về cơ cấu kinh tế khác nhau. Một số khái niệm về CCKT như sau: Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, các lĩnh vực, các bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành” Theo giáo trình kinh tế phát triển, khoa Kinh tế Chính trị, Học viện Báo chí và Tuyên truyền: “Cơ cấu kinh tế là cấu trúc của nền kinh tế cụ thể, nó bao gồm những bộ phận hợp thành xác định, cùng với mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận ấy” “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các bộ phận hợp thành kết cấu (hay cấu trúc) của nền kinh tế trong quá trình tăng trưởng sản xuất xã hội. Các bộ phận đó gắn bó với nhau, tác động qua lại lẫn nhau và biểu hiện ở các quan hệ tỷ lệ về số lượng, tương quan về chất lượng trong những không gian và thời gian nhất định, phù hợp với những điều kiện kinh tế xã hội nhất định nhằm đạt được hiệu quả kinh tế xã hội cao” Như vậy, có thể thấy rằng điểm chung của các khái niệm trên đều nói CCKT là tổng thể các bộ phận hợp thành theo tỷ lệ về chất lượng và số lượng tương đối ổn định trong điều kiện thời gian và không gian nhất định nhằm đạt hiệu quả kinh tế xã hội cao.
Tuy nhiên các khái niệm này vẫn chưa chỉ rõ các bộ phận hợp thành là gì và ở các cấp độ khác nhau như thế nào. Tóm lại, có thể hiểu CCKT là một phạm trù kinh tế thể hiện mỗi quan hệ hữu cơ giữa các bộ phận hợp thành của nền kinh tế quốc dân, là một chỉnh thể kinh tế thể hiện mối quan hệ nội tại giữa các ngành, các vùng, các lĩnh vực, các 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành phần kinh tế sao cho các nguồn lực sản xuất kết hợp chặt chẽ, hợp lý với nhau đảm bảo yêu cầu trước mắt và tạo thế cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển ổn định, bền vững. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Khái niệm nông nghiệp.
Theo nghĩa hẹp, nông nghiệp bao gồm hai ngành trồng trọt và chăn nuôi, theo từ điển bách khoa Việt Nam: “Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi; khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực, thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Là một ngành lớn bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản. Trong nội bộ ngành trồng trọt còn được phân ra cây lương thực, cây công nghiệp, cây ăn quả.; ngành chăn nuôi được phân ra: chăn nuôi đại gia súc, gia súc, gia cầm. Các ngành trên có thể phân chia thành các ngành nhỏ hơn.
Theo nghĩa rộng, nông nghiệp còn bao gồm cả lâm nghiệp và thủy sản. Lâm nghiệp bao gồm nhiều chủng loại thực vật và động vật rừng. CCKT lâm nghiệp bao gồm: bảo tồn tự nhiên, phát triển và trồng rừng, khai thác tài nguyên, chế biến lâm sản. Thủy sản hay còn gọi là ngư nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng cấu thành nền kinh tế nông thôn ở nước ta.
Cơ cấu ngư nghiệp chủ yếu là nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy hải sản và chế biến thủy hải sản. Nông nghiệp là một ngành kinh tế cơ bản và có vị trí quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, việc làm và thu nhập của người lao động. Không những vậy, nông nghiệp vừa chịu sự chi phối của nền kinh tế quốc dân vừa có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với các ngành khác, đặc biệt nó còn phản ánh những nét riêng biệt mang tính đặc thù của một ngành mà đối tượng sản xuất là cơ thể sống. Chính vì vậy, nông nghiệp có tầm quan trọng hàng đầu đối với sự phát triển và ổn định kinh tế - chính trị - xã hội của đất nước.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Các ngành cơ bản trong lĩnh vực nông nghiệp Lĩnh vực Nông nghiệp Ngành công nghiệp Ngành lâm nghiệp Ngành thủy sản Nuôi trồng Trồng trọt Trồng rừng Chăn nuôi Quản lý bảo vệ Đánh bắt khai thác rừng Nguồn: Bách khoa toàn thư b. Kinh tế nông nghiệp Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng, kinh tế nông nghiệp đóng vai trò nền tảng khởi đầu cho sự phát triển KT-XH của hầu hết các quốc gia dựa vào SXNN để tạo sản lượng lương thực, thực phẩm cần thiết đủ để nuôi sống dân tộc mình và tạo nền tảng cho các ngành, các hoạt động kinh tế phát triển, nguồn lực tự nhiên phát triển nông nghiệp co hẹp dần, khi đó nông nghiệp giảm bớt dần khả năng tự tái tạo, lúc này phát triển nông nghiệp phải dựa trên cơ sở sử dụng có hiệu quả các nguồn lực khan hiếm phục vụ SXNN. Nông nghiệp không chỉ là ngành kinh tế đơn thuần, mà còn là ngành kinh tế phức tạp gắn với hệ thống sinh học và kỹ thuật, do bởi cơ sở để SXNN được dựa vào việc sử dụng tiềm năng sinh học của cây trồng, vật nuôi. Kinh tế nông nghiệp chỉ phát triển khi các yếu tố tự nhiên vận động ổn định, đồng thời người sản xuất có sự quan tâm thỏa đáng, gắn lợi ích của họ với với quá trình áp dụng KHKT và công nghệ sinh học nhằm tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm cuối cùng.
Kinh tế nông nghiệp nghiên cứu những vấn đề kinh tế của SXNN: mối quan hệ giữa người với người, tác động và sự vận dụng cụ thể các quy luật kinh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tế về sản xuất và phân phổi sản phẩm trong nội bộ ngành nông nghiệp. Hoạt động kinh tế nông nghiệp thực hiện dưới hai dạng chính là SXNN thuần nông ( kết hợp ít yếu tố) và SXNN chuyên sâu ( sản xuất phức tạp, chuyên môn hóa cao, trình độ sản xuất cao có sự kết hợp nhiều yếu tố). Hệ thống kinh tế nông nghiệp là tổng thể quan hệ sản xuất trong nông nghiệp, những hình thức tiêu dùng các sản phẩm sản xuất ra với những hình thức tiêu dùng các sản phẩm sản xuất ra với những hình thức tổ chức sản xuất, trao đổi, phân phối và cơ chế quản lý tương ứng của Nhà nước đối với toàn bộ nền nông nghiệp. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp.
CCKT nông nghiệp là một tổng thể các bộ phận kinh tế nông nghiệp hợp thành. CCKT nông nghiệp thể hiện vị trí của từng bộ phận ngành kinh tế trong mối quan hệ với toàn ngành nông nghiệp. Các bộ phận đó có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, làm tiền đề cho nhau cùng phát triển theo những tỷ lệ nhất định về số lượng, tương quan về chất lượng và gắn bó với nhau trong một điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội nhất định, trong một thời gian và không gian cụ thể. CCKT nông nghiệp bao gồm 4 cơ cấu: + Cơ cấu ngành nghề: tỷ lệ phát triển các ngành nghề (trồng trọt, chăn nuôi, nghề rừng, nghề nuôi cá, nghề phụ) trong nông nghiệp.
+ Cơ cấu cây trồng vật nuôi: tập hợp những loại cây trồng, vật nuôi khác nhau trên một địa bàn, trong một thời gian. + Cơ cấu giống: tỷ lệ các giống khác nhau của một loại cây trồng, vật nuôi trong một chu kỳ sản xuất. + Cơ cấu mùa vụ: tập hợp các mùa vụ sản xuất nối tiếp hay xen kẽ với nhau trên một địa bàn. Các cơ cấu trên được bố trí tùy theo điều kiện tự nhiên, kinh tế, kỹ thuật và yêu cầu xã hội.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự chuyển dịch từ trạng thái này sang trạng thái khác sao cho phù hợp với sự phân công lao động cũng như trình độ phát triển của các lực lượng sản xuất theo điều kiện KT - XH phù hợp với các giai đoạn phát triển của nền kinh tế trong một thời kỳ nào đó.
Đây là quá trình chuyển đổi cơ cấu từ lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với nền kinh tế sang xây dựng CCKT mới hoàn thiện và phát triển mạnh mẽ hơn. Dễ hiểu hơn là ngành nào có tốc độ phát triển mạnh hơn thì sẽ tăng tỷ trọng của ngành đó, ngành nào có tốc độ phát triển thấp hơn thì điều chỉnh giảm tỷ trọng sao cho phù hợp tổng thể chung của nền kinh tế. Nền kinh tế ngày càng phát triển thì sự phân hóa ngành ngày càng tăng, đặc biệt trong thời kỳ CNH - HĐH cũng những đảo lộn cách mạng và phương thức sản xuất cũng dẫn đến sự thay đổi lớn về cơ cấu mà trước hết là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Trong giai đoạn chuyển mình này thì sự CDCCKT ngày càng rõ cho thấy sự phát triển của năng lực sản xuất và phân công lao động xã hội.
Sự thay đổi mạnh mẽ của CCKT cho thấy trình độ phát triển của sản xuất trên hai khía cạnh là lực lượng sản xuất và sự phát triển của phân công lao động xã hội. Điều này khẳng định những mối quan hệ kinh tế trên thị trường ngày càng được củng cố và phát triển mạnh mẽ. Từ đó có thể thấy, việc CDCCKT là một trong những yếu tố quan trọng phản ánh đầy đủ nhất mức độ phát triển của nền kinh tế các quốc gia. CDCCKT cho phép khai thác tối đa và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển của quốc gia, địa phương, trên cơ sở đó tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng phân bổ lại các nguồn lực từ các khu vực có năng suất cao hơn.
Cùng với đó, chuyển dịch cơ cấu giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đẩy nhanh quá trình CNH - HĐH, nâng cao khả năng ứng dụng KH - CN, tạo điều kiện ứng dụng các phương thức quản lý tiên tiến, hiện đại. Như vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế có ý nghĩa rất lớn trong việc tác động đến các mục tiêu để phát triển kinh tế, tạo việc làm, giảm bớt tình trạng đói nghèo trong xã hội.