CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH GẮN VỚI XÂY DỰNG ĐÔ THỊ THÔNG MINH Ở VIỆT NAM ------ 1. Những khái niệm lý luận cơ bản: 1. Cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế ngành: Cơ cấu kinh tế: Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành. Cơ cấu kinh tế là một tổng thể kinh tế bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau trong một khoảng không gian và thời gian nhất định và được thể hiện ở mặt định tính và định lượng, chất lượng và số lượng phù hợp với mục tiêu xác định của nền kinh tế.
Cơ cấu kinh tế có nhiều loại, mỗi một loại cơ cấu phản ánh những nét đặc trưng của các bộ phận và các cách mà chúng quan hệ với nhau trong quá trình phát triển nền kinh tế (PGS. Đoàn Thị Thu Hà và PGS. Nguyễn Thị Ngọc Huyền, 2007, trang 273). Có các loại cơ cấu kinh tế như sau: Cơ cấu thành phần kinh tế; Cơ cấu vùng – lãnh thổ; Cơ cấu ngành kinh tế….
Trong đó, cơ cấu ngành kinh tế – tổ hợp các ngành trong nền kinh tế theo một quan hệ tỷ lệ về lượng, thể hiện mối quan hệ giữa các ngành – giữ vai trò chủ đạo trong toàn bộ quá trình và phản ánh trình độ phát triển của nền kinh tế. Một nền kinh tế tăng trưởng đòi hỏi tất yếu phải có chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Cơ cấu kinh tế ngành: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Cơ cấu ngành của nền kinh tế là quan hệ tỷ lệ của tập hợp tất cả các ngành hình thành nên nền kinh tế và các mối quan hệ tương đối ổn định giữa chúng. Cơ cấu ngành là một chỉnh thể liên kết các ngành kinh tế theo một kiểu cấu trúc nhất định, tạo ra những thuộc tính mới, chất lượng mới của hệ thống mà những thuộc tính này không thể có ở từng bộ phận riêng rẽ hợp thành hệ thống; Là tổng thể những mối quan hệ về số lượng (số lượng ngành, tỷ trọng) và chất lượng giữa các ngành trong nền kinh tế (Phạm Thị Khanh, 2010, trang 12).
Việt Nam phân loại ngành kinh tế theo hướng dẫn phân loại ngành do Liên hiệp quốc ban hành, có thể khái quát thành ba nhóm ngành lớn: 1. Nông – Lâm – Ngư nghiệp; 2. Công nghiệp, xây dựng; 3. Thương mại và dịch vụ.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành Chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Là quá trình làm thay đổi cấu trúc và các mối quan hệ của một nền kinh tế theo một chủ đích và một phương hướng nhất định. Đó là quá trình tăng tốc độ và tỷ trọng của sản xuất công nghiệp trong nền kinh tế gắn liền với đổi mới căn bản về công nghệ tạo nền tảng cho sự tăng trưởng nhanh, hiệu quả cao của toàn bộ nền kinh tế quốc dân và từng bước phát triển nền kinh tế dịch vụ. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ có mối quan hệ qua lại chặt chẽ. Tiến bộ khoa học công nghệ làm cho cơ cấu kinh tế có sự thay đổi phù hợp, những thay đổi cơ cấu kinh tế lại có tác dụng mở đường cho việc thực hiện tiến bộ khoa học công nghệ.
Quá trình hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi nước tuân thủ những tính quy luật chung. Song do những đặc điểm, điều kiện tự nhiên, kinh tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 - xã hội… của mỗi nước, những xu thế thay đổi cơ cấu chung sẽ được biểu hiện qua hình thái đặc thù của từng giai đoạn phát triển. Vì vậy nói đến vấn đề vận dụng những tính quy luật chung vào việc xác định chính sách cơ cấu kinh tế của đất nước cần phân tích những nhân tố ảnh hưởng đối với quá trình hình thành cơ cấu, có nhiều nhân tố quy định cơ cấu kinh tế. Từng nhân tố riêng sẽ ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp, ít hoặc nhiều tới sự hình thành cơ cấu kinh tế (trước hết tới cơ cấu sản xuất), đồng thời chúng cũng gắn bó với nhau chặt chẽ tạo thành một hệ thống và tác động tới cơ cấu kinh tế như là kết quả của một sức mạnh tổng hợp.
Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế bao gồm: (1) Nhu cầu của thị trường: Thị trường và nhu cầu tiêu dùng của xã hội quy định chất lượng và số lượng của hàng hóa – dịch vụ; đồng thời có tác động đến quy mô, trình độ phát triển của các cơ sở kinh tế, xu hướng phát triển và phân công lao động xã hội. (2) Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất: Sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ tác động hình thành một cơ cấu kinh tế với vị trí, tỉ trọng các ngành và lĩnh vực phù hợp hơn, không những thích ứng được yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất, mà còn đáp ứng nhu cầu của xã hội. (3) Định hướng, chiến lược và vai trò quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nước: Các cơ quan quản lý nhà nước tuy không trực tiếp sắp đặt, quy định tỷ lệ các ngành nghề; tuy nhiên vẫn tác động gián tiếp đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông qua các định hướng, chiến lược và các chính sách khuyến khích ưu đãi hỗ trợ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 (4) Yếu tố tiến bộ khoa học – kỹ thuật: Trên cơ sở ứng dụng khoa học – kỹ thuật và công nghệ, năng suất lao động sẽ gia tăng; sản phẩm – dịch vụ có giá trị gia tăng cao được phát triển, đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế các ngành nghề nhanh chóng và hiệu quả.
(5) Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế: Xu thế toàn cầu hóa kinh tế sẽ tạo ra sự dịch chuyển các luồng vốn, lao động và công nghệ. Sự gia nhập của các quốc gia vào các tổ chức và hiệp hội thương mại quốc tế giúp xóa bỏ các rào cản thương mại giữa các nước. Từ đó, các chuỗi sản xuất liên kết giữa các quốc gia sẽ được hình thành. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành: Khi lực lượng sản xuất phát triển, phân công lao động xã hội ngày càng sâu sắc, tính chuyên môn hoá trong lao động ngày càng cao, sẽ làm xuất hiện hoặc biến mất một số ngành kinh tế.
Nói cách khác, sự phát triển của phân công lao động xã hội và lực lượng sản xuất tất yếu dẫn đến sự thay đổi cơ cấu ngành nghề. Như vậy, cơ cấu kinh tế ngành luôn thay đổi theo từng thời kỳ phát triển bởi các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế luôn vận động, phát triển. Sự thay đổi đó bao gồm cả về số lượng và về quan hệ tỷ lệ giữa các ngành. Từ đó, có thể hiểu: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành là sự thay đổi về số lượng, vị trí, tỷ trọng và mối quan hệ tương tác giữa các ngành trong nền kinh tế cho phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành không chỉ là thay đổi về số lượng, vị trí, tỷ trọng và mối quan hệ giữa các ngành mà còn là sự thay đổi về lượng và chất trong nội bộ các ngành. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành là cải tạo cơ cấu cũ, lạc hậu, chưa phù hợp thành cơ cấu mới hoàn thiện và phù hợp hơn. Như vậy, thực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 chất chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành là sự điều chỉnh mối quan hệ, tỷ trọng giữa các ngành cho phù hợp với các mục tiêu kinh tế - xã hội đã xác định cho từng thời kỳ phát triển. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành được thể hiện rõ nét thông qua hai quá trình: Chuyển dịch cơ cấu giữa các ngành là sự thay đổi về vị trí, tỷ trọng giữa các ngành trong nền kinh tế cả về cơ cấu giá trị, cơ cấu vốn, cơ cấu lao động.
Theo đó, khi vị trí, tỷ trọng của nhóm ngành này tăng lên sẽ đồng nghĩa với việc vị trí và tỷ trọng nhóm ngành khác giảm xuống tương ứng trong tổng giá trị sản phẩm xã hội. Quá trình chuyển dịch giữa các ngành được xác định thông qua các chỉ số về tổng giá trị sản phẩm xã hội làm ra. Đây cũng là tiêu chí đánh giá quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành một cách chính xác. Song song với quá trình chuyển dịch giữa các ngành luôn có sự chuyển dịch trong nội bộ ngành.
Theo đó, cùng với sự thay đổi vị trí, vai trò và tỷ trọng của từng ngành trong tổng giá trị xã hội thì ngay trong một ngành cũng có sự thay đổi về mặt cơ cấu giữa các phân ngành. Chuyển dịch trong nội bộ ngành là sự chuyển dịch vị trí, vai trò và tỷ trọng của các phân ngành trong nội bộ ngành đó. Đối với ngành nông nghiệp là sự dịch chuyển giữa các ngành nông, lâm, ngư; đối với công nghiệp là công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ, công nghiệp chế biến, công nghiệp khai thác; đối với dịch vụ và du lịch là thương mại, du lịch và dịch vụ. Sự dịch chuyển trong nội bộ ngành thể hiện rõ nét quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Cơ cấu kinh tế ngành thể hiện rõ nét bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế, quá trình thay đổi của cơ cấu kinh tế ngành luôn chịu sự tác động của những nhân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 tố ảnh hưởng đến nền kinh tế, bao gồm cả nhân tố bên ngoài và nhân tố bên trong; cả nhân tố khách quan và nhân tố chủ quan. Nhân tố bên ngoài: Trước hết, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành phụ thuộc và chịu ảnh hưởng lớn từ xu thế chính trị - xã hội trong khu vực và thế giới. Xét đến cùng chính trị là biểu hiện tập trung của nền kinh tế. Sự biến động về chính trị - xã hội của một nước hay một số nước, nhất là nước lớn, sẽ tác động mạnh mẽ đến các hoạt động ngoại thương, thu hút vốn đầu tư, chuyển giao công nghệ, tiếp thu khoa học kỹ thuật… của các nước khác trên thế giới và khu vực.
Do đó, khi thị trường và nguồn lực từ nước ngoài thay đổi, buộc các quốc gia phải điều chỉnh chiến lược phát triển và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành cho phù hợp.