CHƯƠNG 1: NHUNG VAN DE CƠ BẢN VE LỢI NHUẬN CUA DOANH NGHIEP TRONG NEN KINH TE THI TRUONG 1. KHAI NIEM VA VAI TRO CUA LOI NHUAN 1. Khai niệm về lợi nhuận Lợi nhuận là một vấn đề khá phức tạp trong kinh tế, vì vậy để có được một khái niệm về lợi nhuận hoàn chỉnh như ngày nay đã có không ít sự dau tranh trong lý luận giữa các nhà kinh tế học qua các thời đại khác nhau. Bởi vậy có thê coi khái niệm lợi nhuận ngày nay chúng ta biết đến là sự đúc kết tỉnh hoa qua nhiều thế hệ trước đây.
Từ xa xưa, kinh tế học cổ điển trước Mác đều nhìn nhận: “Lợi nhuận là cái phần trội lên trong giá bán so với chỉ phí sản xuất”. Theo phái trọng thương, họ cho rằng: “Lợi nhuận được tạo ra trong lĩnh vực lưu thông, lợi nhuận chỉ ra đời cùng với sự ra đời của tiền tệ”. Phái cô điền, tiêu biểu như Adam Smith lại cho rang: “Lợi nhuận là khoản khấu trừ vào giá tri sản phẩm người lao động tạo ra”, còn David Ricado lại nhận định: “Phần giá trị thừa ra ngoài tiền công, giá trị hàng hóa do người lao động tạo ra luôn lớn số tiền công họ được trả, phần chênh lệch đó chính là lợi nhuận” Theo C.Mác: “ Lợi nhuận là giá trị thặng dư hay cái phần trội lên trong toàn bộ giá trị của hàng hoá trong đó lao động thặng dư chính là lao động không được trả công của công nhân đã được vật hoá”. Các nhà kinh tế học hiện đại P.Nordhaus thì nhận định rằng: “Lợi nhuận là một khoản thu nhập dôi ra băng tổng số thu về trừ đi tổng số đã chi ra” hoặc cụ thé hơn là “lợi nhuận được định nghĩa như là khoản chênh lệch giữa tổng thu nhập và tổng chi phí của một doanh nghiệp trong một thời kỳ nhất định”.
David Begg, Ftaniey Fisher và Rudigewdoven Bush thì cho rằng: “Lợi nhuận là lượng dôi ra của doanh thu so với chi phí”. Các khái niệm trên tuy được phát triển khác nhau, song chúng đều có chung một quan điểm là họ đều cho răng lợi nhuận là số thu đôi ra so với chi phí đã bỏ ra. Đây cũng chính là bản chất của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường. Sinh viên: Nguyễn Văn Tâm 7 Lớp: TCDN29B Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Chuyên đề tốt nghiệp Kế thừa những gi tinh tế nhất của các nhà kinh tế học, đặc biệt là dựa trên nghiên cứu của C.Mác, từ góc độ tài chính, theo quan điểm của bản thân em, chúng ta có thể hiểu rằng: “Lợi nhuận của doanh nghiệp là phần chênh lệch giữa doanh thu từ các hoạt động của doanh nghiệp và chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra dé đạt được doanh thu đó trong một thời kỳ nhất định”.
Như vậy, dé xác định được lợi nhuận, ta căn cứ vào hai yếu to: - Doanh thu thu được trong ky: chủ yếu là doanh thu từ bán hang và cung cấp dịch vụ trong kỳ. - Chi phí bỏ ra dé có được doanh thu đó, gồm chi phí hoạt động kinh doanh và chi phí thực hiện các hoạt động kinh doanh khác phát sinh trong ky cua doanh nghiệp. Lợi nhuận của doanh nghiệp được biéu thị bằng công thức tổng quát dưới đây: Lợi nhuận = Doanh thu — Chi phí Từ khái niệm trên ta thấy, lợi nhuận là kết quả tài chính cuối cùng của các hoạt động sản xuất kinh doanh, là chỉ tiêu chất lượng đánh giá hiệu quả kinh tế các hoạt động của doanh nghiệp. Do vậy, dé đứng vững trên thương trường và có thê mở rộng quy mô hoạt động, nâng cao lợi nhuận luôn là mối quan tâm hàng đầu của các doanh nghiệp.
Nội dung của lợi nhuận Trong nền kinh tế thị trường có tính cạnh tranh khốc liệt như hiện nay, muốn tổn tại và phát triển thì các doanh nghiệp không chỉ tiến hành sản xuất kinh doanh một loại hàng hóa duy nhất mà họ phải luôn đổi mới, đa dạng hóa các hoạt động sản xuất kinh doanh của mình có thế họ mới tối đa hóa được lợi nhuận cho bản thân. Vì vậy, ngoài hoạt động sản xuất kinh doanh chính, để sử dụng nguồn vốn một cách hiệu quả nhất và có thêm lợi nhuận các doanh nghiệp còn mở rộng phạm vi kinh doanh, đa dạng hóa lĩnh vực kinh doanh. Do vậy, lợi nhuận được hình thành từ nhiều bộ phận; nếu xét theo nguồn hình thành, lợi nhuận của doanh nghiệp bao gồm 3 thành phần chính sau đây: Sinh viên: Nguyễn Văn Tâm 8 Lớp: TCDN29B Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Chuyên đề tốt nghiệp - Lợi nhuận từ hoạt động sản xuất kinh doanh: Là khoản chênh lệch giữa doanh thu tiêu thụ sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ trừ đi chi phí hoạt động kinh doanh đã bỏ ra của khối lượng sản phẩm hàng hoá dịch vụ, lao vụ của các hoạt động sản xuất kinh doanh chính của doanh nghiệp. - Lợi nhuận từ hoạt động tài chính: Là khoản chênh lệch giữa khoản doanh thu và chỉ phí có tính chất nghiệp vụ tài chính trong quá trình doanh nghiệp thực hiện kinh doanh.
Các hoạt động nghiệp vụ tài chính gồm: Hoạt động cho thuê tài chính, hoạt động mua bán chứng khoán, mua bán ngoại tệ, lãi tiền gửi ngân hàng thuộc vốn kinh doanh của doanh nghiệp, lãi cho vay vốn, lợi tức cô phần và hoàn nhập số dư khoản dự phòng giảm giá đầu tư chứng khoán và lợi nhuận thu được từ việc phân chia kết quả hoạt động liên doanh, liên kết của doanh nghiệp với đơn vị khác. - Lợi nhuận từ hoạt động khác: Là số lợi nhuận doanh nghiệp có thể thu được từ hoạt động không thường xuyên, không lường trước được như: Lợi nhuận từ việc thanh lý, nhượng bán các tài sản cô định, các khoản nợ khó đòi đã được duyệt, các khoản phải trả không có chủ nợ thu hồi lại, thu tiền phát sinh do khách hàng vi phạm hợp đồng. Lợi nhuận từ hoạt động khác là khoản chênh lệch giữa doanh thu từ hoạt động khác khác và chi phí hoạt động khác trong quá trình phát sinh hoạt động đó trong kỳ. Tỷ trọng của mỗi bộ phận lợi nhuận trong tổng lợi nhuận của doanh nghiệp có sự khác nhau tùy thuộc vao lĩnh vực kinh doanh và môi trường kinh tế khác nhau của mỗi doanh nghiệp.
Việc xem xét nội dung của lợi nhuận có ý nghĩa quan trọng giúp chúng ta thấy được các khoản mục tạo ra lợi nhuận và tỷ trong của từng khoản mục trong tổng lợi nhuận, từ đó xem xét, đánh giá kết quả của từng hoạt động, tìm ra các mặt tích cực cũng như hạn chế trong từng hoạt động dé dé ra những quyết định phù hợp nhằm nâng cao hơn nữa lợi nhuận cho doanh nghiệp. Nhưng nhìn chung, nội dung của lợi nhuận thường được xác định theo nguồn hình thành và được thé hiện chủ yếu bang công thức tổng quát sau: Sinh viên: Nguyễn Văn Tâm 9 Lớp: TCDN29B Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Chuyên đề tốt nghiệp Loi nhuận trước Lợi nhuận từ Loi nhuận từ Lợi nhuận thuế thu nhập = hoạt động + hoạt động tài + từ hoạt doanh nghiệp kinh doanh chính động khác Trong doanh nghiệp, lợi nhuận từ hoạt động sản xuất kinh doanh là bộ phận chủ yếu quyết định phần lớn tổng lợi nhuận của doanh nghiệp so với lợi nhuận từ hoạt động tài chính và lợi nhuận từ hoạt động khác. Vai trò của lợi nhuận Trong điều kiện hạch toán kinh doanh trong cơ chế thị trường, doanh nghiệp có tồn tại và phát trién hay không phụ thuộc vào việc doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả hay không, có tạo ra được lợi nhuận hay không? Điều đó cho thay lợi nhuận là yếu tố không thể thiếu, mang tính quyết định đối với sự tôn tại và phát triển doanh nghiệp. Trong nền kinh tế thị trường gồm có nhiều cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp đóng vai trò chính tạo nên sự phát triển chung của nền kinh tế đất nước, sự tồn tại và phát trién của các doanh nghiệp cũng chính là tạo ra thu nhập cho nhà nước, cho người lao động.
Vì vậy, lợi nhuận là yếu tố cực kỳ quan trọng và có vai trò thiết yếu không chỉ đối với doanh nghiệp mà còn với cả nha nước, người lao động nói riêng và nên kinh tê quôc dân nói chung. Vai trò của lợi nhuận đối với doanh nghiệp Lợi nhuận có vai trò quan trọng trong hoạt động SXKD của doanh nghiệp, nó vừa là mục tiêu, vừa là động lực cũng vừa là điều kiện tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Hoạt động của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường ở mỗi giai đoạn có thê có những mục tiêu và nhiệm vụ khác nhau. Song cuối cùng các mục tiêu và nhiệm vu cụ thé mà doanh nghiệp đề ra trong từng thời kỳ cũng chỉ dé phục vụ cho mục đích cuối cùng của mình đó là tạo ra lợi nhuận cao nhất.
Kinh tế thị trường tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật quy định, tự hạch toán lay thu bù chi, lỗ chịu lãi hưởng. Vì vậy, lợi nhuận như đã nói ở trên, đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực và là điêu kiện tôn tại của doanh Sinh viên: Nguyễn Văn Tâm 10 Lớp: TCDN29B Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Chuyên đề tốt nghiệp nghiệp. Không có lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ không có vốn để tổ chức hoạt động kinh doanh hay bất cứ một hoạt động nào khác nhằm mục đích thu lợi cũng như thực hiện việc tối đa hoá lợi nhuận. Cũng chính vì lợi nhuận mà các doanh nghiệp không ngừng mo rộng và tăng cường hoạt động SXKD của mình nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường, dành thắng lợi trong cạnh tranh.
Chỉ khi hoạt động kinh doanh mang lại lợi nhuận thì doanh nghiệp mới có tiền đề vật chất dé bảo toàn và phát triển hoạt động kinh doanh, mở rộng quy mô kinh doanh, hay nói cách khác dé tồn tại và phát triển doanh nghiệp buộc phải làm ăn có lãi. Lợi nhuận là chỉ tiêu kinh tế cơ bản đánh giá hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Lợi nhuận là chỉ tiêu kinh tế tổng hợp phản ánh toàn bộ quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, có tác động đến mọi mặt quá trình sản xuất kinh doanh, là khoản chênh lệch giữa doanh thu mà doanh nghiệp thu được với các khoản chi phí bỏ ra dé thu được các khoản doanh thu đó. Khi hiệu số giữa hai chỉ tiêu kinh tế này càng lớn thì có nghĩa là doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả, làm ăn có lãi.