ĐẶT VẤN ĐỀ Môi trƣờng có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống con ngƣời và sự phát triển kinh tế văn hóa của một đất nƣớc. Nhƣng ngày nay, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế của đất nƣớc thì môi trƣờng cũng đang bị tàn phá dẫn đến xuống cấp một cách trầm trọng. Để đảm bảo cho con ngƣời có một môi trƣờng sống an toàn, lành mạnh là việc không hề dễ dàng vì nguyên nhân cơ bản của ô nhiễm môi trƣờng là do sự thiếu hiểu biết, vô ý thức, vô trách nhiệm của chính con ngƣời. Vì vậy, việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trƣờng cần đƣợc hình thành và rèn luyện từ rất sớm.
Có lẽ thích hợp nhất là lứa tuổi mầm non, việc giáo dục bảo vệ môi trƣờng giúp trẻ biết những khái niệm ban đầu về môi trƣờng sống của bản thân mình,biết việc tự chăm sóc bản thân, chăm sóc cây cối, con vật xung quanh mình, biết đến những việc làm tốt – xấu gây ảnh hƣởng đến môi trƣờng, biết đễn những hiểm họa sẽ phải đối mặt nếu nhƣ không bảo vệ môi trƣờng…. Từ đó biết cách sống tích cực hơn với môi trƣờng nhằm đảm bảo sự phát triển lành mạnh về cơ thể và trí tuệ. Nhận thức thấy giáo dục mầm non là ngành học có vai trò quan trọng, đặt nền móng cho việc hình thành và hoàn thiện nhân cách con ngƣời và là một sinh viên môi trƣờng, với kiến thức đƣợc trang bị trong nhà trƣờng tôi thấy việc xây dựng một chƣơng trình giáo dục bảo vệ môi trƣờng cho trẻ là rất cần thiết nên tôi đã lựa chọn đề tài: “Xây dựng và thử nghiệm chương trình giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mẫu giáo ở lứa tuổi từ 4 - 5 ở trường Mầm non Thái Bình - Phường Thái Bình - Thành phố Hòa Bình - Tỉnh Hòa Bình”. 1 CHƢƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Một số khái niệm cơ bản 1. Môi trƣờng Theo Điều 1, Luật BVMT của Việt Nam, 2005 thì môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và thiên nhiên. Môi trƣờng theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con ngƣời nhƣ tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nƣớc, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội…. Môi trƣờng theo nghĩa hẹp bao gồm các nhân tố tự nhiên và xã hội trực tiếp liên quan đến chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời.
Ví dụ: Môi trƣờng của trẻ trong trƣờng mầm non gồm trƣờng học, lớp học, cô giáo, sân chơi, đồ dùng, đồ chơi, sân trƣờng, vƣờn rau, vƣờn hoa…… Nhƣ vậy, môi trƣờng rất quan trọng bởi nó là tất cả những gì có xung quanh chúng ta. Nó vừa là điều kiện, vừa là phƣơng tiện cho ta cơ sở để sống và phát triển đồng thời nó cũng chính là đối tƣợng để con ngƣời nghiên cứu, tìm hiểu. Từ đó con ngƣời hiểu nó và tự điều chỉnh hành vi, cách sống, cách ứng xử của mình sao cho hài hòa, thân thiện với môi trƣờng hơn là tìm cách chinh phục nó. Mặt khác, con ngƣời phải đƣa ra những biện pháp để bảo vệ môi trƣờng tránh những tác động xấu làm ảnh hƣởng tới môi trƣờng.
Bởi nguyên nhân làm biến đổi môi trƣờng nhiều nhất vẫn là do hoạt động của con ngƣời, dù là hoạt động phá hoại hay bảo vệ môi trƣờng đều xuất phát từ con ngƣời. Do vậy con ngƣời cần đƣợc giáo dục môi trƣờng để có ảnh hƣởng tốt đẹp tới môi trƣờng. Giáo dục Theo nghĩa rộng, giáo dục là một quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách, đƣợc tổ chức một cách có mục đích và có kế hoạch thông qua các hoạt 2 động và các quan hệ giữa ngƣời giáo dục và ngƣời đƣợc giáo dục, nhằm chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hội của loài ngƣời. (Trần Thị Hƣơng, 2009) Theo nghĩa hẹp, giáo dục đƣợc hiểu nhƣ là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về mặt đạo đức, tƣ tƣởng và hành vi… nhằm hình thành niềm tin, lí tƣởng, động cơ, tình cảm, thái độ và những thói quen hành vi ứng xử đúng đắn trong xã hội.( Trần Thị Hƣơng, 2009) Nhƣ vậy, giáo dục trƣớc hết là sự tác động của những nhân cách này tới những nhân cách khác, tác động của nhà giáo dục đến ngƣời đƣợc giáo dục cũng nhƣ tác động của những ngƣời đƣợc giáo dục với nhau.
Chính thông qua những loại hình hoạt động của ngƣời học, đƣợc thực hiện trong những mối quan hệ xã hội nhất định mà nhân cách của ngƣời học đƣợc hình thành và phát triển. Giáo dục môi trƣờng GDMT là một phần không thể thiếu của chiến lƣợc phát triển bền vững vì con ngƣời, là trung tâm của sự phát triển và giáo dục nâng cao nhận thức của con ngƣời nhằm thay đổi hành vi, lối sống của con ngƣời vì sự phát triển bền vững. GDMT là một bộ phận của quá trình giáo dục nhân cách và cũng là một quá trình giáo dục toàn vẹn vì nó không chỉ hình thành cho học sinh hệ thống những tri thức về môi trƣờng, về mốt quan hệ giữa tự nhiên, con ngƣời và xã hội mà còn hình thành những quan điểm, niềm tin có thể thay đổi thái độ, hành vi của mỗi cá nhân trong khi tác động đến môi trƣờng. Do đó GDMT cần phải đƣợc tiến hành thƣờng xuyên và bằng nhiều con đƣờng khác nhau với sự tham gia của nhiều lực lƣợng giáo dục.
Hiện nay tồn tại rất nhiều những định nghĩa vầ GDMT, cách trình bày cũng hết sức đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, dựa vào mục tiêu của GDMT thì có thể nêu ra hai định nghĩa sau: Theo Luật Giáo dục Mỹ đƣợc ban hành năm 1970, có định nghĩa về GDMT “ GDMT là quá trình giúp cho ngƣời học hiểu đƣợc mối quan hệ giữa 3 con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng xã hội bao quanh, nhận thức đƣợc các vấn đề dân số, ô nhiễm, bảo tồn thiên nhiên, kỹ thuật, phát triển đô thị và nông thôn… có ảnh hƣởng đến môi trƣờng nhƣ thê nào”. Điều đó có nghĩa GDMT chính là quá trình hình thành cho ngƣời học hiểu biết, tri thức về môi trƣờng và các vấn đề liên quan. Những ngƣời làm GDMT nhận thấy khi trọng tâm giáo dục đƣợc mở rộng, các khái niệm cơ bản nhƣ phát triển, môi trƣờng, nhân quyền, hòa bình sẽ bổ sung cho nhau.
Ý tƣởng về mở rộng trọng tâm của từng lĩnh vực ngày càng đƣợc quan tâm hơn. Điều này thể hiện bằng việc chuyển hƣớng từ một quan điểm có tính chia tách thực tế thành một quan điểm chấp nhận gắn kết tất cả những lĩnh vực này lại với nhau. Nhƣ vậy, ý nghĩa và trọng tâm của GDMT đã đƣợc mở rộng rất nhiều khi mục tiêu chính của GDMT là hƣớng tới phát triển bền vững. Với quan điểm và cách nhìn nhƣ vậy, một định nghĩa tƣơng đối mới về GDMT đƣợc đƣa ra là: “GDMT là một quá trình phát triển những tình huống dạy / học hiệu quả giúp ngƣời dạy và ngƣời học tham gia giải quyết những vấn đề môi trƣờng liên quan, đồng thời tìm ra một lối sống có trách nhiệm và đƣợc thông tin đầy đủ”.
(Jonathon Wigley, 2000) Từ những định nghĩa trên ta thấy đƣợc GDMT không phải là việc học một lần trong đời mà là suốt đời, từ lúc ấu thơ đến khi về giá. GDMT làm cho con ngƣời giác ngộ về môi trƣờng, giáo dục họ trƣởng thành nhằm tạo ra những ngƣời công dân có trách nhiệm về môi trƣờng. Mục đích cao nhất của GDMT là tiến tới xã hội hóa các vấn đề về môi trƣờng. Các cách tiếp cận trong giáo dục môi trƣờng Theo chƣơng trình Quốc gia Anh có 3 cách tiếp cận trong giáo dục môi trƣờng: Giáo dục về môi trƣờng, giáo dục vì môi trƣờng, giáo dục trong môi trƣờng.
Để GDMT cho trẻ đạt đƣợc hiệu quả cần phải kết hợp một cách toàn diện ba cách tiếp cận trên. Trƣớc hết phải giáo dục về môi trƣờng cho trẻ bởi mọi hoạt động của con ngƣời nói chung và trẻ em nói riêng đều ảnh hƣởng đến môi trƣờng. Giáo dục về môi trƣờng Giáo dục về môi trƣờng là cách tiếp cận giáo dục có liên quan đến việc cung cấp những kiến thức bao gồm cả những kỹ năng cần thiết để lĩnh hội những kiến thức đó. Hay nói cách khác, giáo dục về môi trƣờng là việc phát triển những nhận thức, tri thức, hiểu biết về sự tác động qua lại giữa con ngƣời với môi trƣờng.
Đây là cách tiếp cận thông tin khi môi trƣờng trở thành chủ đề hoặc đề tài học tập. Việc giáo dục môi trƣờng không chỉ đƣợc thực hiện trong nhà trƣờng mà còn diễn ra ở mọi lúc mọi nơi, trong gia đình, ngoài xã hội. Ngƣời Đức giáo dục về môi trƣờng cho trẻ nhỏ từ khi chúng bắt đầu có nhận thức về xã hội. Thay vì kể cho con những câu chuyện thần tiên, nhiều bậc cha mẹ ở Đức dành thời gian kể cho trẻ những câu chuyện về thiên nhiên và cách bảo vệ môi trƣờng.
Ngoài việc cung cấp cho trẻ những kiến thức về môi trƣờng còn phải tiến hành giáo dục môi trƣờng cho trẻ nhằm thúc đẩy trẻ đƣa ra những hoạt động, những phƣơng án và biện pháp vì môi trƣờng. Giáo dục vì môi trƣờng Giáo dục vì môi trƣờng là lĩnh vực giáo dục coi việc cải thiện chất lƣợng môi trƣờng nhƣ một mục tiêu thực tế của giáo dục, hƣớng tới việc hình thành hệ thống giá trị, tinh thần trách nhiệm, cũng nhƣ kỹ năng và hành động để BVMT. Nếu giáo dục về môi trƣờng chủ yếu liên quan đến các môn học tự nhiên, thì giáo dục vì môi trƣờng lại có liên quan nhiều hơn đến các môn xã hội, nghệ thuật… Một hoạt động nghệ thuật nhƣ: bức tranh kỷ lục vẽ về môi trƣờng đã đƣợc xác lập ngày 29/11/2009 với tên gọi: “Hãy chung tay vì một Việt Nam xanh” đã mang thông điệp đầy ý nghĩa nhắc nhở cộng đồng chung tay hành động vì một thế giới xanh. 5 Đối với trẻ mầm non giáo viên có thể tổ chức một cuộc thi vẽ tranh về chủ đề môi trƣờng, tạo cơ hội cho trẻ thể hiện ý thức, trách nhiêm của mình đối với môi trƣờng.
Mặt khác, còn phải tổ chức cho trẻ trải nghiệm trong môi trƣờng. Bởi giáo dục trong môi trƣờng là cách tốt nhất để trẻ khắc sâu sự hiểu biết về môi trƣờng.