Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp đại học của tác giả Bế Thị Thu Hằng với đề tài "Tìm hiểu chức năng, nhiệm vụ của cán bộ khuyến nông xã Chi Lăng - huyện Tràng Định - tỉnh Lạng Sơn" được thực hiện năm 2016 tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, thuộc chuyên ngành Phát triển nông thôn (Khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn).
Lý do chọn đề tài xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của công tác chuyển giao khoa học kỹ thuật trong nông nghiệp. Các tiến bộ kỹ thuật mới được tạo ra từ các cơ sở nghiên cứu (viện, trường, trạm, trại) cần được chuyển giao vào thực tiễn sản xuất của nông dân. Khuyến nông giữ vai trò là cầu nối trung gian lưu thông tri thức, kỹ năng và cung ứng dịch vụ nhằm hỗ trợ người sản xuất nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hàng hóa. Ở cấp huyện, trạm khuyến nông là đơn vị sự nghiệp công lập; tuy nhiên, để các chủ trương và kỹ thuật đi vào đời sống sản xuất, nhân lực khuyến nông ở cấp cơ sở (xã, thôn bản) đóng vai trò trực tiếp và quyết định. Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu được triển khai nhằm phân tích cụ thể năng lực, chức năng và nhiệm vụ của cán bộ khuyến nông tại một xã miền núi thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Mục tiêu nghiên cứu được tác giả xác định theo ba nhóm cụ thể trong văn bản:
- Về chuyên môn:
- Vận dụng kiến thức chuyên ngành đã học vào thực tế để nâng cao năng lực và tích lũy kinh nghiệm cho bản thân.
- Nắm vững nguyên tắc hoạt động và quy trình xử lý công việc của cán bộ khuyến nông xã Chi Lăng.
- Làm rõ các nhiệm vụ của cán bộ phụ trách nông nghiệp tại xã Chi Lăng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn.
- Nhận diện các chức năng cơ bản của cán bộ phụ trách nông nghiệp tại xã Chi Lăng.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của cán bộ khuyến nông xã.
- Về thái độ: Rèn luyện tính nghiêm túc, tự giác, tích cực tìm hiểu thực tế; bảo đảm số liệu thu thập khách quan, trung thực và phản ánh đúng tình hình địa phương.
- Về kỹ năng sống và làm việc: Hình thành tác phong nhanh nhẹn, rèn luyện khả năng chịu áp lực công việc, kỹ năng lắng nghe phản hồi; hoàn thiện phương pháp sắp xếp, tổ chức công việc khoa học, kỹ năng làm việc nhóm và quản lý công việc.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Chức năng, nhiệm vụ, quy trình công tác và kết quả hoạt động thực tế của cán bộ khuyến nông xã Chi Lăng.
- Phạm vi không gian: Địa bàn xã Chi Lăng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn.
- Phạm vi thời gian: Đợt thực tập thực địa diễn ra từ ngày 20/08/2016 đến ngày 20/12/2016. Dữ liệu thứ cấp phục vụ phân tích được thu thập trong giai đoạn 2013 – 2015 và các hoạt động thời vụ năm 2016.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận tổng quan hệ thống cơ sở lý thuyết về khuyến nông từ góc độ quốc tế và Việt Nam:
- Các khái niệm khuyến nông: Phân tích định nghĩa của CIDSE (hệ thống giáo dục ngoài nhà trường, học bằng thực hành), FAO (dịch vụ thông tin, truyền bá kiến thức và đào tạo tay nghề giúp nông dân tự giải quyết các vấn đề sản xuất và đời sống), quan điểm của Indonesia (giúp nông dân tự giúp chính mình). Tác giả tổng hợp khuyến nông theo hai tầng nghĩa: nghĩa rộng là toàn bộ các hoạt động hỗ trợ xây dựng và phát triển nông thôn; nghĩa hẹp là tiến trình giáo dục không chính thức gồm 4 yếu tố cấu thành (kiến thức - kỹ năng, thông tin - khuyến cáo kỹ thuật, tổ chức nông dân, động cơ và lòng tin).
- Khung phân tích mục tiêu và nguyên tắc: Khóa luận đối chiếu hai quan điểm mục tiêu trong khuyến nông:
| Tiêu chí |
Quan điểm 1 (Truyền thống/Kỹ thuật) |
Quan điểm 2 (Phát triển/Tham gia) |
| Mục tiêu trọng tâm |
Tăng năng suất cây trồng và vật nuôi |
Giải quyết vấn đề phát triển |
| Mức độ can thiệp |
Làm thay đổi từng phần của vấn đề |
Làm thay đổi toàn diện và tổng thể |
| Chủ thể thực hiện |
Chỉ có cơ quan khuyến nông thực hiện |
Nhiều cơ quan, dịch vụ cùng tham gia |
| Bản chất tiếp cận |
Đại diện Nhà nước; chỉ đạo tập trung từ trên xuống |
Tự giúp đỡ; phi tập trung, mang tính tham gia |
| Không gian thực hiện |
Làm việc trên phạm vi diện rộng |
Làm việc tại địa bàn nhỏ, tập trung |
| Cơ chế tri thức |
Đơn thuần chuyển giao kiến thức |
Cùng nhau làm nảy sinh ra kiến thức |
| Cách thức đạt đích |
Hướng tới đạt mục tiêu trực tiếp |
Hướng tới thúc đẩy gián tiếp và bền vững |
- Hệ thống pháp lý về khuyến nông tại Việt Nam: Tác giả điểm lại tiến trình thể chế qua các mốc văn bản: Nghị định số 13/NĐ-CP ngày 01/03/1993 (chính thức hình thành hệ thống khuyến nông); Nghị định số 56/2005/NĐ-CP ngày 26/04/2005 về khuyến nông, khuyến ngư; và Nghị định số 02/2010/NĐ-CP ngày 28/06/2010 của Chính phủ thay thế Nghị định 56. Tác giả nhấn mạnh 5 nguyên tắc theo quy định: xuất phát từ nhu cầu người sản xuất; liên kết 4 nhà; xã hội hóa; dân chủ, công khai, tự nguyện; và ưu tiên địa bàn khó khăn.
- Kinh nghiệm quốc tế: Hệ thống Khuyến nông Thái Lan với vai trò của Cục Khuyến nông (DOAE - thành lập năm 1967 trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Hợp tác xã Thái Lan); kinh nghiệm của Trung Quốc từ sau năm 1995 trong việc chuyển trọng tâm sang chất lượng cao, cung cấp giống lai và phát huy vai trò chuyên gia đồng ruộng của khuyến nông viên.
Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả áp dụng:
- Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: Tổng hợp số liệu từ các văn bản, báo cáo tổng kết tình hình kinh tế - xã hội, báo cáo kết quả hoạt động khuyến nông giai đoạn 2013 - 2015 do UBND xã Chi Lăng cung cấp, các tài liệu sách báo và niên giám thống kê địa phương.
- Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp: Xây dựng phiếu điều tra khảo sát trực tiếp 01 cán bộ khuyến nông phụ trách xã và phỏng vấn hộ nông dân; kết hợp phương pháp quan sát thực địa và thảo luận nhóm nông dân tại các thôn bản.
- Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để tập hợp, phân loại, lập bảng biểu thống kê mô tả, tính toán tỷ lệ so sánh, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động khuyến nông và chuyển giao kỹ thuật.
- Phương pháp kế thừa tài liệu: Kế thừa có chọn lọc các giáo trình, bài giảng chuyên ngành và báo cáo nghiên cứu trước đây tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
Nội dung chính theo từng chương
Phần 1: Mở đầu
Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp; xác định mục tiêu nghiên cứu cụ thể về mặt chuyên môn (nắm bắt nguyên tắc, quy trình, chức năng, nhiệm vụ của cán bộ nông nghiệp xã), rèn luyện phẩm chất và kỹ năng làm việc. Đồng thời, tác giả xác định phương pháp tiếp cận (thu thập số liệu sơ cấp, thứ cấp, xử lý số liệu qua Excel, kế thừa tài liệu) và ấn định thời gian công tác thực địa từ 20/08/2016 đến 20/12/2016 tại trụ sở UBND xã Chi Lăng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn.
Phần 2: Nội dung thực tập
Tác giả hệ thống hóa cơ sở lý luận về khuyến nông, phân tích vai trò của khuyến nông trong mối liên kết giữa nghiên cứu khoa học và phát triển nông thôn, sơ đồ chuyển giao công nghệ từ viện/trường qua khuyến nông đến người sản xuất. Chương này cũng phân tích mô hình tổ chức hệ thống khuyến nông của Thái Lan, Trung Quốc và hệ thống 4 cấp của Việt Nam (Trung ương, Tỉnh, Huyện, Xã/Thôn bản). Bên cạnh đó, tác giả xây dựng khung nội dung khảo sát thực tế gồm: điều tra chức năng nhiệm vụ cán bộ khuyến nông xã, rà soát giá cả và thị trường tiêu thụ nông sản địa phương, nhận diện thuận lợi và khó khăn trong công tác khuyến nông trên địa bàn xã.
Phần 3: Khái quát địa bàn thực tập
Tác giả mô tả chi tiết điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và cơ cấu sản xuất của xã Chi Lăng:
- Vị trí địa lý: Xã Chi Lăng nằm trong vùng cánh đồng của huyện Tràng Định, tọa độ từ 22°15’ đến 22°20’ vĩ độ Bắc và từ 106°23’ đến 106°29’ kinh độ Đông; giáp các xã Chí Minh, Tri Phương, Đại Đồng, Đề Thám, Kim Đồng.
- Địa hình và thủy văn: Nằm ở đầu nguồn sông Bắc Khê, địa hình chia cắt bởi ba nhánh suối, gồm kiểu địa hình núi đất (chiếm phần lớn diện tích, độ cao 250 - 270 m) và thung lũng ven sông suối. Hệ thống sông suối gồm sông Bắc Khê, suối Thà Cạo, Khuổi Sao, Khuổi Ỏ, Khuổi Nghìn.
- Khí hậu: Nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 21,6°C (cao nhất 39,0°C, thấp nhất -1,8°C); lượng mưa trung bình năm 1.488 mm (tập trung 90% từ tháng 5 đến tháng 10); độ ẩm trung bình 83%.
- Thổ nhưỡng: 40% đất Feralít đỏ vàng trên đá Macma axit (chủ yếu là Riolít); 40% Feralít đỏ vàng trên đá sét; 10% Feralít biến đổi do trồng lúa ở vùng trũng ven sông; còn lại là đất phù sa thung lũng bồi tụ ven suối.
- Cơ cấu sử dụng đất: Tổng diện tích tự nhiên đạt 2.760,65 ha.
| STT |
Mục đích sử dụng đất |
Mã đất |
Diện tích (ha) |
| 1 |
Đất nông nghiệp |
NNP |
2.531,23 |
| 1.1 |
Đất sản xuất nông nghiệp |
SXN |
930,33 |
| - |
Trong đó: Đất lúa nước |
DLN |
776,30 |
| - |
Đất trồng cây hàng năm còn lại |
HNK |
120,83 |
| - |
Đất trồng cây lâu năm |
CLN |
33,20 |
| 1.2 |
Đất lâm nghiệp |
LNP |
1.596,57 |
| 1.3 |
Đất nuôi trồng thuỷ sản |
NTS |
4,33 |
| 2 |
Đất phi nông nghiệp |
PNN |
229,42 |
| 2.1 |
Đất ở tại nông thôn |
ONT |
69,00 |
| 2.2 |
Đất chuyên dùng |
CDG |
68,56 |
| 2.3 |
Đất sông suối và mặt nước chuyên dùng |
SMN |
40,99 |
| 2.4 |
Đất công cộng và đất phi nông nghiệp khác |
- |
50,87 |
| 3 |
Đất chưa sử dụng |
CSD |
0,00 |
| Tổng |
Tổng diện tích đất tự nhiên |
- |
2.760,65 |
- Dân sinh và kinh tế: Toàn xã có 835 hộ với 3.443 nhân khẩu, phân bố tại 15 thôn bản, trong đó 92% số hộ sản xuất nông nghiệp. Bình quân nhân khẩu đạt 4,1 người/hộ. Sản lượng lương thực bình quân đạt 680 kg/người/năm; thu nhập bình quân đầu người đạt 15 triệu đồng/người/năm. Đàn vật nuôi cuối năm 2015 gồm 177 con trâu, 15 con bò, 1.572 con lợn và 32.400 con gia cầm. Tỷ lệ hộ nghèo còn 5,16%, cận nghèo 3,99%.
- Di tích lịch sử: Địa bàn xã có di tích đèo Bông Lau gắn với Chiến dịch Biên giới Thu Đông năm 1950, có Đài chiến thắng và Nghĩa trang liệt sĩ Bông Lau.
Phần 4: Kết quả thực tập
Tác giả trình bày kết quả khảo sát thực tế về tổ chức và hoạt động khuyến nông xã Chi Lăng:
- Nguyên tắc và quy trình công tác: Hoạt động khuyến nông xã tuân thủ 3 nguyên tắc (xuất phát từ nhu cầu nông dân; phát huy vai trò chủ động tham gia tự nguyện; liên kết chặt chẽ với cơ quan chuyên môn). Quy trình xử lý văn bản chuyên môn tại xã gồm 4 bước liên hoàn: Tiếp nhận văn bản -> Lưu trữ -> Thực hiện nội dung văn bản được giao -> Lưu trữ và báo cáo.
- Chức năng và nhiệm vụ cụ thể của cán bộ khuyến nông xã:
- Thông tin, tuyên truyền: Phổ biến chủ trương, chính sách, tiến bộ khoa học kỹ thuật, giá cả thị trường qua hệ thống truyền thanh xã, bảng tin thôn bản và tờ rơi.
- Bồi dưỡng, tập huấn: Tổ chức các lớp kỹ thuật cho nông dân và khuyến nông viên thôn bản.
- Tư vấn và dịch vụ: Tư vấn kỹ thuật giống, phân bón, hỗ trợ lập thủ tục vay vốn phát triển sản xuất qua kênh Hội Liên hiệp Phụ nữ (135 triệu đồng) và Hội Nông dân (733 triệu đồng).
- Triển khai mô hình trình diễn: Đưa tiến bộ kỹ thuật về giống và máy móc vào thực tế.
- Tham mưu và giám sát dịch bệnh: Tham mưu cho UBND xã và phối hợp với Trạm Bảo vệ thực vật, Trạm Thú y huyện phòng chống dịch bệnh cây trồng, vật nuôi, phòng chống rét đậm, rét hại.
- Vai trò phối hợp trong chu trình triển khai mô hình trình diễn: Tác giả mô tả chi tiết quy trình 8 bước triển khai mô hình giữa Nông dân, Khuyến nông viên (KNV) thôn và Khuyến nông viên xã:
| Bước |
Hoạt động |
Nông dân |
KNV thôn |
KNV xã |
| 1 |
Họp toàn dân bản |
Tham gia họp, nêu ý kiến |
Thông báo kế hoạch, lấy ý kiến |
Tham dự, định hướng chọn hộ |
| 2 |
Họp nhóm mô hình |
Đóng góp ý kiến |
Tổ chức họp, phát tài liệu |
Hướng dẫn xây dựng quy chế |
| 3 |
Bố trí thí nghiệm |
Chuẩn bị đất đai, lao động |
Hướng dẫn theo dõi hiện trường |
Kiểm tra, điều chỉnh thiết kế |
| 4 |
Gieo trồng/chăn nuôi |
Trực tiếp canh tác theo quy trình |
Hướng dẫn, kiểm tra tại chỗ |
Hỗ trợ chuyên môn, giám sát |
| 5 |
Chăm sóc, theo dõi |
Ghi chép sổ tay theo dõi |
Kiểm tra sổ sách, giải quyết sự cố |
Nắm tình hình, giải quyết phát sinh |
| 6 |
Hội thảo đầu bờ |
Trình bày kết quả trực tiếp |
Tổ chức, điều hành hội thảo |
Đánh giá, tổng kết, báo cáo cấp trên |
| 7 |
Thu hoạch, tính kết quả |
Thu hoạch, ghi nhận sản lượng |
Hỗ trợ hộ tính toán số liệu |
Kiểm tra chéo, lập phiếu đánh giá |
| 8 |
Họp nhóm tổng kết |
Đánh giá hiệu quả, đề xuất |
Tổng hợp báo cáo, biểu mẫu |
Hoàn thiện hồ sơ, đề xuất nhân rộng |
- Kết quả đưa máy móc vào đồng ruộng: Triển khai ứng dụng máy gặt đập liên hoàn trong vụ mùa năm 2016 trên địa bàn các thôn vùng cánh đồng, thu hút 92 hộ dân tham gia áp dụng. Năng suất vận hành đạt trung bình 20 phút/sào, chi phí thuê gặt tính theo thị trường là 200.000 đồng/sào; giúp tiết kiệm thời gian và công lao động đáng kể so với thu hoạch thủ công.
- Rà soát thị trường nông sản: Khảo sát đơn giá thu mua và tiêu thụ các mặt hàng nông sản chính tại địa bàn.
- Bài học kinh nghiệm: Tác giả rút ra các bài học về tác phong làm việc, trang phục lịch sự, tinh thần tự tin học hỏi từ cán bộ đi trước, phương pháp tiếp cận và kỹ năng mềm trong giao tiếp với người dân cơ sở.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận ghi nhận các kết quả cụ thể về chuyển dịch cơ cấu cây trồng, công tác đào tạo tập huấn và thị trường nông sản tại xã Chi Lăng:
- Chuyển dịch cơ cấu cây trồng:
Cơ cấu sản xuất nông nghiệp của xã giai đoạn 2013 - 2015 chuyển mạnh từ cây lương thực truyền thống sang cây hàng hóa giá trị cao, điển hình là cây thạch đen:
| Cây trồng |
Chỉ tiêu |
ĐVT |
Năm 2013 |
Năm 2014 |
Năm 2015 |
2014/2013 (%) |
2015/2014 (%) |
BQC (%) |
| Cây lúa |
Diện tích |
ha |
363,90 |
316,90 |
285,00 |
87,08 |
89,93 |
88,51 |
|
Năng suất |
Tạ/ha |
60,00 |
63,00 |
63,00 |
105,00 |
100,00 |
102,50 |
| Cây ngô |
Diện tích |
ha |
87,50 |
106,90 |
98,90 |
122,17 |
92,51 |
107,34 |
|
Năng suất |
Tạ/ha |
56,00 |
60,00 |
63,06 |
107,14 |
105,01 |
106,08 |
| Cây thạch đen |
Diện tích |
ha |
66,90 |
89,20 |
111,00 |
133,33 |
124,43 |
128,88 |
|
Năng suất |
Tạ/ha |
53,00 |
58,00 |
60,00 |
109,43 |
103,44 |
106,44 |
Diện tích cây thạch đen tăng từ 66,9 ha năm 2013 lên 89,2 ha năm 2014 (tăng 22,3 ha, tương ứng 33,33%) và đạt 111,0 ha năm 2015 (tăng thêm 21,8 ha, tương ứng 24,43%), năng suất tăng đều từ 53 tạ/ha lên 60 tạ/ha, trở thành cây trồng chủ lực tạo thu nhập và xóa đói giảm nghèo cho người dân địa phương.
- Kết quả đào tạo, tập huấn kỹ thuật:
Công tác đào tạo, nâng cao nghiệp vụ cho nông dân giai đoạn 2014 - 2015 được duy trì với 9 lớp học và 210 lượt người tham gia:
| Chỉ tiêu tập huấn |
ĐVT |
Năm 2014 |
Năm 2015 |
Tổng số |
2015/2014 (%) |
| Tổng số lớp tập huấn |
lớp |
4 |
5 |
9 |
125,00 |
| - Trồng trọt |
lớp |
1 |
1 |
2 |
100,00 |
| - Chăn nuôi và thuỷ sản |
lớp |
1 |
2 |
3 |
200,00 |
| - Phương pháp và kỹ năng truyền đạt |
lớp |
1 |
1 |
2 |
100,00 |
| - Phương pháp, kỹ năng chuyển giao KHKT |
lớp |
1 |
1 |
2 |
100,00 |
| Tổng số người tham gia |
người |
95 |
115 |
210 |
121,05 |
Trong đó, năm 2014 tổ chức 1 lớp tập huấn kỹ thuật nuôi lợn nái sinh sản (30 người tham gia); năm 2015 mở 2 lớp kỹ thuật nuôi gà an toàn sinh học (50 người tham gia) gắn với dự án hỗ trợ 70 triệu đồng cho 15 hộ gia đình nuôi gà quy mô 1.000 con.
- Khảo sát thị trường nông sản địa phương:
Tác giả ghi nhận mặt bằng giá nông sản chủ yếu được tiêu thụ tại địa bàn xã Chi Lăng:
| Mặt hàng nông sản |
Đơn giá (VNĐ/kg) |
| Gạo bao thai |
12.000 |
| Gạo khang dân |
11.000 |
| Gạo nếp |
22.200 |
| Thạch đen khô |
9.000 |
| Ngô hạt |
6.000 |
| Gà ta thả vườn |
110.000 |
Các giải pháp và kiến nghị do tác giả đề xuất:
- Tăng cường các phương thức thông tin tuyên truyền, đa dạng hóa hình thức truyền thông nông nghiệp tại thôn bản.
- Chấp hành và xử lý kịp thời các văn bản chuyên môn, chỉ đạo của cơ quan quản lý nông nghiệp cấp trên chuyển xuống xã.
- Mở các lớp đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu cho cán bộ khuyến nông cơ sở, trọng tâm là kiến thức tin học chuyên ngành nông nghiệp và kỹ năng vận hành, bảo dưỡng máy móc cơ giới hóa phục vụ nông nghiệp.
- Ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về quyền hạn, nhiệm vụ, cơ chế đãi ngộ đối với khuyến nông viên cơ sở và khuyến nông viên thôn bản.
- Tăng cường chỉ đạo, phối hợp chặt chẽ giữa các phòng ban chuyên môn huyện với UBND cấp xã; phê duyệt và cấp phát kế hoạch kinh phí khuyến nông sớm hàng năm nhằm đáp ứng đúng khung lịch thời vụ gieo trồng.
- Bổ sung biên chế cán bộ khuyến nông có trình độ đại học chuyên môn cho cơ sở.
Đóng góp của khóa luận:
Tác giả đã phác thảo bức tranh thực tế về tổ chức và hoạt động khuyến nông tại một xã miền núi biên giới; chỉ ra sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng có sự tác động của khuyến nông (đặc biệt là phát triển cây thạch đen và đưa cơ giới hóa máy gặt liên hoàn vào đồng ruộng); đồng thời xây dựng bảng mô tả phân nhiệm 8 bước cụ thể giữa nông dân và khuyến nông viên các cấp khi triển khai mô hình trình diễn nông nghiệp tại cơ sở.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận bộc lộ một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện được tác giả đề cập trong văn bản:
- Quy mô đối tượng nghiên cứu ở cấp xã còn hạn hẹp: trên địa bàn chỉ có 01 cán bộ phụ trách nông nghiệp - khuyến nông và chỉ có trình độ chuyên môn hệ trung cấp, do đó các phát hiện phản ánh thực trạng của một cá nhân cụ thể hơn là bức tranh đại diện đa dạng cho đội ngũ khuyến nông.
- Khảo sát chuỗi giá trị và thị trường nông sản mới dừng lại ở việc lập danh mục giá bán lẻ và ghi nhận phản ánh của thương lái, chưa đi sâu phân tích cơ cấu chi phí, biên lợi nhuận của người trồng thạch đen và đường đi của nông sản xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.
- Mô hình cơ giới hóa máy gặt liên hoàn dù đạt hiệu quả về mặt thời gian (20 phút/sào) nhưng tác giả cũng chỉ rõ nhược điểm kỹ thuật chưa khắc phục được: tỷ lệ rơi vãi, sót bông còn cao và máy hoàn toàn không thể vận hành trên địa hình ruộng bậc thang hoặc nền đất bùn lầy, lún thụt.
- Thời gian nghiên cứu và thực tập ngắn (4 tháng, từ tháng 8 đến tháng 12/2016), chủ yếu quan sát vụ mùa, chưa theo dõi trọn vẹn chu kỳ sản xuất nông nghiệp cả năm gồm vụ đông xuân và các giai đoạn sinh trưởng khác.
Hướng mở rộng cho các nghiên cứu tiếp theo:
- Đánh giá toàn diện chuỗi liên kết giá trị và các giải pháp chế biến sâu sản phẩm từ cây thạch đen tại huyện Tràng Định để tránh tình trạng phụ thuộc vào thương lái xuất thô.
- Nghiên cứu cơ chế chính sách, giải pháp hỗ trợ nâng cao năng lực cho hệ thống khuyến nông viên thôn bản và câu lạc bộ sở thích của nông dân tại các xã vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.
- Khảo sát các dòng máy móc cơ giới hóa nhỏ, phù hợp với địa hình đồi núi, ruộng bậc thang và đất trũng lún tại khu vực miền núi phía Bắc.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo cho:
- Sinh viên các ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Nông học, Khuyến nông thuộc các trường đại học nông lâm khi tìm hiểu về phương pháp xây dựng báo cáo thực tập tốt nghiệp, thiết kế đề cương khảo sát khuyến nông cơ sở.
- Cán bộ trạm khuyến nông cấp huyện, công chức nông nghiệp xã, lãnh đạo UBND xã tại khu vực miền núi phía Bắc trong việc xây dựng kế hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng, tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật và quy trình phân công trách nhiệm khi triển khai các mô hình trình diễn trên đồng ruộng.
- Các nhà nghiên cứu quan tâm đến lịch sử chuyển dịch cây thạch đen tại huyện Tràng Định (Lạng Sơn) giai đoạn 2013 - 2016.
Nội dung đáng tham khảo nhất trong công trình là:
- Bảng mô tả chi tiết vai trò, hoạt động của 3 chủ thể (Nông dân, Khuyến nông viên thôn, Khuyến nông viên xã) trong 8 bước tiến hành mô hình trình diễn nông nghiệp.
- Chuỗi số liệu thực tế về biến động diện tích, năng suất của cây lúa, cây ngô và cây thạch đen tại xã Chi Lăng giai đoạn 2013 - 2015.
- Mẫu phiếu điều tra hộ nông dân gồm các câu hỏi khảo sát mức độ tiếp cận khuyến nông, nhu cầu tập huấn và lý do chuyển đổi sang cây thạch đen được đính kèm ở phần phụ lục.
Câu hỏi thường gặp
1. Trình độ chuyên môn của cán bộ khuyến nông xã Chi Lăng tại thời điểm khảo sát năm 2016 đạt mức nào?
Tại thời điểm tác giả khảo sát năm 2016, cán bộ khuyến nông chuyên trách tại xã Chi Lăng chỉ có trình độ đào tạo hệ trung cấp. Đây được tác giả nhận định là một trong những khó khăn nội tại của địa phương trong việc tiếp thu, làm chủ và chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại.
2. Diện tích và năng suất cây thạch đen tại xã Chi Lăng giai đoạn 2013 - 2015 thay đổi ra sao?
Diện tích cây thạch đen tăng trưởng liên tục: từ 66,9 ha năm 2013 lên 89,2 ha năm 2014 (tăng 33,33%) và đạt 111,0 ha năm 2015 (tăng 24,43%). Năng suất thạch đen cũng tăng từ 53 tạ/ha (năm 2013) lên 58 tạ/ha (năm 2014) và 60 tạ/ha (năm 2015). Diện tích tăng lên do người dân chủ động chuyển đổi từ các diện tích trồng lúa và ngô có hiệu quả kinh tế thấp hơn.
3. Khóa luận chia chu trình thực hiện mô hình trình diễn khuyến nông thành mấy bước và có sự tham gia của những ai?
Quy trình thực hiện mô hình trình diễn được chia thành 8 bước: (1) Họp toàn dân bản; (2) Họp nhóm làm mô hình; (3) Kiểm tra, bố trí thí nghiệm tại đồng ruộng; (4) Gieo trồng và chăn nuôi; (5) Chăm sóc và theo dõi; (6) Tổ chức hội thảo đầu bờ; (7) Thu hoạch, xác định kết quả; (8) Họp nhóm tổng kết đánh giá. Quá trình này có sự phân định vai trò và phối hợp chặt chẽ giữa ba chủ thể: Hộ nông dân, Khuyến nông viên thôn bản và Khuyến nông viên xã.
4. Mô hình đưa máy gặt đập liên hoàn vào thu hoạch lúa vụ mùa năm 2016 tại xã Chi Lăng có kết quả và nhược điểm gì?
Mô hình thu hút 92 hộ dân tham gia. Ưu điểm nổi bật là giảm chi phí nhân công, tiết kiệm thời gian (trung bình 20 phút gặt xong 1 sào, chi phí thuê gặt theo thị trường là 200.000 đồng/sào). Nhược điểm là tỷ lệ gặt bị sót bông còn cao, máy chỉ vận hành được trên địa hình ruộng bằng phẳng và không hoạt động được ở những chân ruộng quá bùn lầy, lún thụt.
5. Đơn giá nông sản khảo sát tại xã Chi Lăng ghi nhận mức giá của cây thạch đen khô và các nông sản khác là bao nhiêu?
Theo số liệu khảo sát thị trường của tác giả, thạch đen khô có giá thu mua là 9.000 đồng/kg. Các nông sản khác có mức giá: gạo bao thai 12.000 đồng/kg; gạo khang dân 11.000 đồng/kg; gạo nếp 22.200 đồng/kg; ngô hạt 6.000 đồng/kg; và gà ta thả vườn 110.000 đồng/kg.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bế Thị Thu Hằng đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết khuyến nông và phản ánh thực trạng tổ chức, hoạt động của cán bộ khuyến nông tại xã Chi Lăng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2013 - 2016. Nghiên cứu ghi nhận đóng góp tích cực của khuyến nông xã trong việc đào tạo nghề, đưa cơ giới hóa vào thu hoạch và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang phát triển cây thạch đen hàng hóa mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đồng thời, tác giả đã chỉ rõ những hạn chế căn bản về trình độ chuyên môn của cán bộ cơ sở, phương thức tập huấn áp đặt một chiều, kinh phí eo hẹp và thị trường tiêu thụ nông sản phụ thuộc thương lái. Các kiến nghị nâng cao năng lực tin học, kỹ thuật vận hành máy móc và đổi mới cơ chế khuyến nông cơ sở là những nội dung có giá trị thực tiễn đối với công tác phát triển nông thôn ở vùng miền núi.
