Chủ Thể Của Tội Phạm Theo Pháp Luật Hình Sự Việt Nam

Khám phá chủ thể của tội phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam, phân tích các yếu tố và quy định liên quan đến trách nhiệm hình sự.

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Sỹ Sơn
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Chủ Thể Của Tội Phạm Theo Pháp Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về chủ thể của tội phạm
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu liên quan đến chủ thể của tội phạm
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM
• 2.1. Khái niệm và các điều kiện của chủ thể của tội phạm
• 2.2. Phân loại chủ thể của tội phạm
• 2.3. Mối quan hệ giữa chủ thể của tội phạm với một số phạm trù khác
• 2.4. Sự điều chỉnh của pháp luật đối với vấn đề về chủ thể của tội phạm
• 2.5. Khái quát lịch sử hình thành, phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về chủ thể của tội phạm đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 3.1. Thực tiễn quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về chủ thể của tội phạm
• 3.2. Thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm ở nước ta
• 3.3. Đánh giá thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM
• 4.1. Yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng các quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm
• 4.2. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chủ Thể Của Tội Phạm Khái Niệm Ý Nghĩa

Trong luật hình sự, chủ thể của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm. Tầm quan trọng của nó không chỉ nằm ở vị trí cấu thành mà còn ở vai trò chi phối các yếu tố khác. Tội phạm gắn liền với hành vi phạm tội, và hành vi này là sự thể hiện ý chí của chủ thể (cá nhân hoặc pháp nhân thương mại). Nếu không có chủ thể của tội phạm, sẽ không có hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người không phải là chủ thể là trái với nguyên tắc nhân đạo và không đạt được mục đích của luật hình sự. Trong một thời gian dài, khoa học luật hình sự Việt Nam coi tội phạm là hành vi do cá nhân thực hiện. Vấn đề này chủ yếu được nghiên cứu trong giáo trình đại học, luận văn thạc sĩ chưa toàn diện và sâu sắc. Nhiều vấn đề lý luận chưa được đặt ra hoặc chưa phản ánh đầy đủ các khía cạnh cần thiết. Thực trạng này xuất phát từ tính đa dạng, phức tạp của vấn đề và cách tiếp cận nghiên cứu đơn cực.

1.1. Khái niệm chủ thể của tội phạm Định nghĩa và vai trò

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, chủ thể của tội phạm được hiểu là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có năng lực trách nhiệm hình sự, đã thực hiện hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật Hình sự. Vai trò của chủ thể là yếu tố không thể thiếu để cấu thành tội phạm, quyết định sự tồn tại của tội phạm và trách nhiệm hình sự. Việc xác định đúng chủ thể là cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự một cách chính xác, đảm bảo công bằng và đúng pháp luật. Nếu không xác định đúng chủ thể, có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự oan sai.

1.2. Ý nghĩa của việc xác định chủ thể của tội phạm trong luật hình sự

Việc xác định chính xác chủ thể của tội phạm có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Nó giúp xác định đúng người hoặc tổ chức phải chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Đồng thời, việc xác định đúng chủ thể cũng giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm. Ngoài ra, nó còn góp phần vào việc răn đe, phòng ngừa tội phạm, bảo vệ trật tự an toàn xã hội.

II. Điều Kiện Để Trở Thành Chủ Thể Tội Phạm Hướng Dẫn Chi Tiết

Để một cá nhân hoặc pháp nhân thương mại được coi là chủ thể của tội phạm, cần đáp ứng các điều kiện nhất định theo quy định của pháp luật. Đối với cá nhân, điều kiện quan trọng nhất là năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Đối với pháp nhân thương mại, cần xem xét đến tư cách pháp nhân, mục đích hoạt động và hành vi phạm tội có liên quan đến hoạt động kinh doanh của pháp nhân đó. Việc xác định đầy đủ các điều kiện này là cơ sở để xác định trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt phù hợp. Các quy định về chủ thể của tội phạm cần được thể chế hóa đầy đủ và tối ưu.

2.1. Năng lực trách nhiệm hình sự Yếu tố then chốt của chủ thể tội phạm

Năng lực trách nhiệm hình sự (NLTNHS) là khả năng của một người tại thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhận thức được tính chất nguy hiểm của hành vi đó và có khả năng điều khiển hành vi của mình. Người không có NLTNHS, ví dụ như người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi, thì không phải là chủ thể của tội phạm. Việc xác định NLTNHS cần dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần.

2.2. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự Quy định và các trường hợp đặc biệt

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự được quy định cụ thể. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ một số tội phạm được quy định riêng. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Việc xác định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự cần căn cứ vào giấy khai sinh hoặc các giấy tờ tùy thân khác.

2.3. Điều kiện đối với pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm

Pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện sau: (1) Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, (2) Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân, (3) Hành vi phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, (4) Pháp nhân có đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Việc xác định pháp nhân thương mại có phải là chủ thể của tội phạm hay không cần xem xét toàn diện các yếu tố trên.

III. Phân Loại Chủ Thể Của Tội Phạm Cách Nhận Biết Phân Biệt

Trong luật hình sự, chủ thể của tội phạm được phân loại thành nhiều loại khác nhau, dựa trên các tiêu chí khác nhau. Phân loại phổ biến nhất là phân loại theo tính chất của chủ thể: chủ thể thường và chủ thể đặc biệt. Chủ thể thường là bất kỳ cá nhân hoặc pháp nhân thương mại nào đáp ứng các điều kiện chung để trở thành chủ thể của tội phạm. Chủ thể đặc biệt là những cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có những đặc điểm riêng biệt, được quy định cụ thể trong luật hình sự. Việc phân loại chủ thể có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tội danh và áp dụng hình phạt.

3.1. Chủ thể thường của tội phạm Khái niệm và đặc điểm

Chủ thể thường là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại đáp ứng các điều kiện chung để trở thành chủ thể của tội phạm, không có bất kỳ đặc điểm riêng biệt nào được quy định trong luật hình sự. Ví dụ, một người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện hành vi trộm cắp tài sản thì người đó là chủ thể thường của tội trộm cắp tài sản.

3.2. Chủ thể đặc biệt của tội phạm Các trường hợp và ví dụ minh họa

Chủ thể đặc biệt là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có những đặc điểm riêng biệt, được quy định cụ thể trong luật hình sự. Ví dụ, tội tham ô tài sản chỉ có thể do người có chức vụ, quyền hạn thực hiện; tội hiếp dâm chỉ có thể do người là nam giới thực hiện. Các đặc điểm riêng biệt này có thể liên quan đến chức vụ, nghề nghiệp, giới tính, hoặc các yếu tố khác.

3.3. Phân biệt chủ thể thường và chủ thể đặc biệt Ý nghĩa pháp lý

Việc phân biệt chủ thể thường và chủ thể đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tội danh. Một số tội phạm chỉ có thể được thực hiện bởi chủ thể đặc biệt, do đó, nếu người thực hiện hành vi không có đặc điểm của chủ thể đặc biệt thì không thể cấu thành tội đó. Ví dụ, một người không có chức vụ, quyền hạn thì không thể phạm tội tham ô tài sản, mà có thể phạm tội khác như lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

IV. Chủ Thể Tội Phạm Là Người Chưa Thành Niên Quy Định Xử Lý

Người chưa thành niên (NCTN) phạm tội là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt của pháp luật và xã hội. Pháp luật hình sự Việt Nam có những quy định riêng về trách nhiệm hình sự của NCTN, nhằm đảm bảo sự bảo vệ tốt nhất cho NCTN và tạo điều kiện để họ sửa chữa lỗi lầm, tái hòa nhập cộng đồng. Việc xử lý NCTN phạm tội cần đảm bảo tính giáo dục, nhân đạo và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi.

4.1. Quy định về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội

NCTN phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật, nhưng mức độ trách nhiệm hình sự và hình phạt áp dụng đối với NCTN có sự khác biệt so với người đã thành niên. Các hình phạt áp dụng đối với NCTN thường nhẹ hơn so với người đã thành niên, và có thể áp dụng các biện pháp thay thế hình phạt như giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng.

4.2. Các biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội Giáo dục Cải tạo

Mục đích chính của việc xử lý NCTN phạm tội là giáo dục và cải tạo, giúp họ nhận thức được sai lầm của mình và sửa chữa lỗi lầm, trở thành người có ích cho xã hội. Các biện pháp giáo dục và cải tạo có thể bao gồm giáo dục tại gia đình, nhà trường, cộng đồng, hoặc đưa vào các cơ sở giáo dục đặc biệt như trường giáo dưỡng. Việc lựa chọn biện pháp xử lý cần căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, độ tuổi, hoàn cảnh gia đình và các yếu tố khác liên quan đến NCTN.

4.3. Vai trò của gia đình và xã hội trong việc giúp người chưa thành niên tái hòa nhập

Gia đình và xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc giúp NCTN tái hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong hình phạt hoặc biện pháp xử lý. Sự quan tâm, hỗ trợ, tạo điều kiện của gia đình và xã hội giúp NCTN có thêm động lực để sửa chữa lỗi lầm, xây dựng tương lai tốt đẹp hơn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, các tổ chức xã hội và cơ quan nhà nước trong việc giúp NCTN tái hòa nhập cộng đồng.

V. Pháp Nhân Thương Mại Phạm Tội Trách Nhiệm Hậu Quả Pháp Lý

Việc pháp nhân thương mại (PNTM) trở thành chủ thể của tội phạm là một bước tiến quan trọng trong pháp luật hình sự Việt Nam, thể hiện sự phù hợp với xu hướng quốc tế và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh kinh tế thị trường. PNTM phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội của mình, và phải gánh chịu những hậu quả pháp lý nghiêm trọng, bao gồm cả hình phạt tiền, đình chỉ hoạt động, hoặc thậm chí là giải thể.

5.1. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại Phạm vi và giới hạn

PNTM chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội phạm được quy định cụ thể trong Bộ luật Hình sự. Phạm vi trách nhiệm hình sự của PNTM được giới hạn trong phạm vi hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh PNTM, vì lợi ích của PNTM, và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của PNTM. PNTM không phải chịu trách nhiệm hình sự thay cho cá nhân thực hiện hành vi phạm tội.

5.2. Các hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội

Các hình phạt áp dụng đối với PNTM phạm tội bao gồm: phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, và cấm kinh doanh, hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định. Mức phạt tiền đối với PNTM thường cao hơn so với cá nhân phạm tội. Việc lựa chọn hình phạt phù hợp cần căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, và khả năng tài chính của PNTM.

5.3. Hậu quả pháp lý khác đối với pháp nhân thương mại phạm tội

Ngoài các hình phạt hình sự, PNTM phạm tội còn phải gánh chịu những hậu quả pháp lý khác, như bồi thường thiệt hại cho người bị hại, bị tước giấy phép kinh doanh, bị đưa vào danh sách đen, hoặc bị ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu. Những hậu quả này có thể gây ra những thiệt hại lớn về kinh tế và ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của PNTM.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Quy Định Về Chủ Thể Của Tội Phạm

Để đảm bảo áp dụng đúng và hiệu quả các quy định của pháp luật hình sự về chủ thể của tội phạm, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, và nâng cao nhận thức của người dân về vấn đề này. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật để kịp thời phát hiện những bất cập và có những điều chỉnh phù hợp.

6.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về chủ thể của tội phạm Sửa đổi Bổ sung

Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật Hình sự và các văn bản pháp luật khác có liên quan đến chủ thể của tội phạm, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật. Cần làm rõ hơn các khái niệm, dấu hiệu của chủ thể của tội phạm, đặc biệt là đối với pháp nhân thương mại, để tránh những cách hiểu và áp dụng khác nhau.

6.2. Nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng Đào tạo Bồi dưỡng

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho các cán bộ, công chức làm công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, đặc biệt là về các quy định liên quan đến chủ thể của tội phạm. Cần trang bị cho họ những kiến thức, kỹ năng cần thiết để xác định đúng chủ thể của tội phạm, thu thập chứng cứ, và giải quyết vụ án một cách khách quan, công bằng và đúng pháp luật.

6.3. Tăng cường tuyên truyền giáo dục pháp luật về chủ thể của tội phạm

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về chủ thể của tội phạm cho người dân, đặc biệt là cho thanh niên, học sinh, sinh viên, và các doanh nghiệp. Cần sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền đa dạng, phong phú, phù hợp với từng đối tượng, để nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình, và về hậu quả của hành vi phạm tội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về cấu trúc pháp lý và cơ chế quy kết trách nhiệm hình sự luôn giữ vị trí trung tâm trong khoa học luật hình sự. Luận án tiến sĩ luật học "Chủ thể của tội phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam" của nghiên cứu sinh Trần Thị Ngọc Hiếu, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Sỹ Sơn tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), là công trình chuyên khảo tiên phong giải quyết toàn diện sự chuyển dịch mô hình lý luận về chủ thể tội phạm trong bối cảnh cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

Trong hệ thống lý luận tội phạm học truyền thống, việc nghiên cứu chủ thể thường bị phân mảnh hoặc tiếp cận đơn cực thuần túy dưới góc độ luật học thực định. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: sự thiếu vắng một khung lý thuyết liên ngành (triết học, xã hội học pháp luật, tâm lý học tội phạm và luật so sánh) có khả năng bao quát đồng thời hai dạng thức chủ thể: thể nhân (cá nhân) và pháp nhân thương mại. Luận án giải quyết trực tiếp mâu thuẫn giữa lý thuyết truyền thống về lỗi cá nhân và yêu cầu hình sự hóa hành vi sai phạm của tổ chức kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, các điều kiện cấu thành và mối quan hệ chi phối của chủ thể tội phạm đối với các yếu tố khác trong cấu thành tội phạm được xác lập như thế nào dưới lăng kính đa ngành?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về độ tuổi, năng lực trách nhiệm hình sự (NLTNHS), chủ thể đặc biệt và trách nhiệm hình sự (TNHS) của pháp nhân thương mại bộc lộ những khoảng trống quy phạm nào trong thực tiễn tư pháp?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Hệ thống giải pháp lập pháp và kỹ thuật áp dụng nào bảo đảm định tội danh chính xác, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Chủ thể của tội phạm giữ vai trò bản thể luận chi phối toàn bộ cấu trúc bốn yếu tố của cấu thành tội phạm; thiếu chủ thể thì các yếu tố khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan mất đi cơ sở tồn tại.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Việc chuyển đổi từ mô hình đơn chủ thể (thể nhân) sang mô hình song trùng chủ thể (thể nhân và pháp nhân thương mại) đòi hỏi phải tái cấu trúc toàn diện học thuyết về lỗi và cơ chế quy kết TNHS.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết cấu thành tội phạm, lý thuyết quyền con người trong tư pháp hình sự và các học thuyết quy kết trách nhiệm tổ chức quốc tế. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc chuẩn hóa hệ thống tiêu chí nhận diện chủ thể trên bình diện thực chứng: phân tích bức tranh tư pháp hình sự với quy mô hàng năm Tòa án nhân dân các cấp thụ lý "trên dưới 70 đến 80 ngàn vụ án hình sự với trên 100 ngàn bị cáo", tập trung đánh giá giai đoạn bản lề 2009–2018 để tạo cơ sở dữ liệu nền tảng cho việc thi hành BLHS năm 2015.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử học thuật cho thấy sự phân hóa rõ rệt qua các giai đoạn phát triển của khoa học luật hình sự Việt Nam và quốc tế:

Dòng nghiên cứu về chủ thể thể nhân tập trung vào năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi. GS. Lê Cảm (2005, 2007), GS.TS. Võ Khánh Vinh (2014) và GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa (2015, 2016) đã đặt nền móng phân tích các dấu hiệu pháp lý bắt buộc của thể nhân. Trịnh Tiến Việt (2013) phân tích chuyên sâu về tình trạng không có NLTNHS từ góc độ kết hợp dấu hiệu y học (nguyên nhân) và dấu hiệu tâm lý (hậu quả). Ở bình diện quốc tế, Steven D. Levitt (1998) trong công trình “Juvenile Crime and Punishment” trên Tạp chí Kinh tế Chính trị chứng minh việc tăng cường hình phạt tù đơn thuần không giải quyết được gốc rễ tội phạm vị thành niên; Kelly Richards (2011) làm rõ sự bất đối xứng giữa phát triển sinh học và hoàn thiện nhận thức pháp lý ở người chưa thành niên; G Maher (2004) tại Scotland phân tích sự bất cập khi đồng nhất năng lực hành vi của trẻ em với người rối loạn tâm thần.

Dòng nghiên cứu về chủ thể pháp nhân ghi nhận cuộc tranh luận học thuật kéo dài từ thập niên 1990. Nhóm quan điểm phủ nhận (dựa trên nguyên tắc lỗi chủ quan cá nhân truyền thống societas delinquere non potest) đối lập gay gắt với nhóm quan điểm thừa nhận do Phạm Hồng Hải (1999), Trịnh Quốc Toản (2006), Cao Thị Oanh (2011) và GS. Nguyễn Ngọc Hòa (2015, 2018) khởi xướng. Các học giả quốc tế như Henry W. Edgerton (1927), Leigh (1969), Celia Wells (1993) và Brent Fisse (1991) đã cung cấp các nền tảng lý thuyết từ thông luật (Common Law) đến dân luật (Civil Law) về việc quy kết trách nhiệm cho thực thể tổ chức.

Vị trí của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa hai dòng lý thuyết trên. Bằng việc định vị rõ khoảng trống: các công trình trước đây chỉ phân tích đơn lẻ từng khía cạnh kỹ thuật lập pháp hoặc dừng lại ở mức giáo trình đại học, luận án đã vươn lên cấp độ chuyên khảo hệ thống hóa, kết hợp tiếp cận so sánh luật học đa quốc gia (Hoa Kỳ, Đức, Pháp, Nga, Úc, Trung Quốc) với thực tiễn tư pháp Việt Nam để xây dựng lý luận hoàn chỉnh về chế định chủ thể tội phạm.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển biến nhận thức luận (epistemological shift) đối với học thuyết cấu thành tội phạm:

1. Khẳng định nguyên lý bản thể luận về vai trò chi phối của chủ thể: Luận án chứng minh luận điểm khoa học: "nói đến tội phạm là nói đến hành vi phạm tội mà hành vi phạm tội đến lượt mình là sự thể hiện ý chí của chủ thể (cá nhân hoặc pháp nhân thương mại) ra thế giới bên ngoài dưới hình thức hành động hoặc không hành động phạm tội. Như vậy, nếu không có chủ thể của tội phạm... thì không có hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm các quan hệ xã hội mà Bộ luật hình sự ghi nhận và bảo vệ."
2. Tái định nghĩa phạm trù năng lực trách nhiệm hình sự: Mở rộng lý thuyết của GS. Nguyễn Ngọc Hòa, luận án luận giải tính ưu việt của khái niệm "năng lực lỗi" (Schuldfähigkeit theo luật hình sự Đức) so với thuật ngữ NLTNHS truyền thống, đồng thời xác lập cơ chế phân định giữa năng lực lỗi đầy đủ, năng lực lỗi hạn chế và tình trạng không có năng lực lỗi.
3. Mở rộng lý thuyết quy kết trách nhiệm hình sự đối với tổ chức: Luận án hệ thống hóa và tiếp biến 3 học thuyết quốc tế cốt lõi vào điều kiện Việt Nam:
   • Học thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious liability): Quy kết trách nhiệm của pháp nhân thông qua hành vi của nhân viên, đại lý trong phạm vi ủy quyền.
   • Học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification liability): Đồng nhất hành vi và lỗi của cấp quản lý, điều hành nhân danh và vì lợi ích pháp nhân thành hành vi và lỗi của chính pháp nhân.
   • Học thuyết hệ thống/văn hóa (Systems/Culture Theory): Coi văn hóa pháp nhân – định nghĩa chuẩn xác là “thái độ, chính sách, nội quy, trật tự quản lý hay tiến hành các hoạt động được pháp nhân duy trì” – chính là sự phản ánh ý chí độc lập của tổ chức.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề P1: Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không mang tính loại trừ mà tồn tại song song, độc lập với trách nhiệm hình sự của thể nhân trực tiếp thực hiện hành vi.
• Mệnh đề P2: Cơ cấu chủ thể đặc biệt đòi hỏi sự tích hợp giữa các dấu hiệu nhân thân pháp lý (chức vụ, quyền hạn, nghĩa vụ đặc thù) với dấu hiệu sinh học - xã hội của thể nhân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trường phái học thuật:

Phương pháp luận dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử giúp nhận thức các quy định về chủ thể không phải là cấu trúc tĩnh tại mà là sản phẩm phản ánh quan hệ kinh tế - xã hội qua từng thời kỳ lập pháp (BLHS 1985, 1999, 2015). Cách tiếp cận xã hội học pháp luật và tâm lý học hành vi soi chiếu điều kiện tâm sinh lý của người chưa thành niên, giải thích cơ chế hình thành hành vi lệch chuẩn. Phương pháp so sánh luật học đối chiếu mô hình quy kết của các hệ thống Civil Law (Pháp, Đức) và Common Law (Anh, Mỹ, Úc) để xác định điều kiện biên (boundary conditions) áp dụng cho Việt Nam: chỉ giới hạn TNHS đối với pháp nhân thương mại, loại trừ cơ quan nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội nhằm đảm bảo tính khả thi chính trị - pháp lý.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính kết hợp định lượng (Mixed-methods research design) được triển khai qua 3 tầng phân tích:

• Tầng chuẩn phạm (Normative level): Giải giải văn bản quy phạm pháp luật, lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ 1945 đến nay.
• Tầng so sánh (Comparative level): Đối chiếu chuẩn mực quốc tế (Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em 1989, Quy tắc Bắc Kinh 1985) và luật hình sự các nước phát triển.
• Tầng thực chứng tư pháp (Empirical level): Đánh giá số liệu xét xử thực tế của hệ thống Tòa án nhân dân trong giai đoạn 10 năm (2009–2018).

Quy trình nghiên cứu và tam giác đạc

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính chuẩn xác khoa học thông qua nguyên tắc tam giác đạc (triangulation):

• Tiêu chí chọn mẫu án điển hình: Mẫu nghiên cứu bao gồm các nhóm tội phạm trọng điểm có tính chất điển hình về chủ thể: tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe (giết người); tội xâm phạm sở hữu (cướp tài sản); tội xâm phạm tình dục (hiếp dâm, hiếp dâm trẻ em); tội phạm chức vụ, tham nhũng (tham ô, nhận hối lộ); tội phạm môi trường và kinh tế.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu chuẩn mực được bảo đảm bằng việc đối chiếu chéo giữa số liệu báo cáo thường niên của ngành Tòa án với các bản án giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao, loại bỏ triệt để các kết luận suy diễn chủ quan.

Dữ liệu và phân tích thực chứng

Không gian dữ liệu của luận án phản ánh toàn cảnh áp lực tư pháp tại Việt Nam:

• Hàng năm, Tòa án nhân dân các cấp trên toàn quốc thụ lý trung bình từ 70.000 đến 80.000 vụ án hình sự với hơn 100.000 bị cáo.
• Tập trung phân tích các chuỗi hành vi phức tạp trong các vụ án đồng phạm và tội phạm chức vụ có dấu hiệu chủ thể đặc biệt.
• Sử dụng các kỹ thuật tổng hợp, phân loại, phân tích logic hình thức và đối chiếu pháp lý để đánh giá mức độ tương thích giữa quy định trong luật thực định và phán quyết tư pháp.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nhận diện nguồn gốc sai lầm tư pháp trong định tội: Luận án chỉ ra rằng phần lớn các sai lầm nghiêm trọng trong thực tiễn định tội danh và quyết định hình phạt (dẫn đến nguy cơ làm oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm) bắt nguồn từ việc xác định sai dấu hiệu chủ thể đặc biệt và vai trò của các chủ thể trong vụ án đồng phạm phức tạp.
2. Khám phá xung đột giữa lý thuyết NLTNHS và đánh giá lỗi tâm thần: Việc luật thực định chỉ quy định gián tiếp tình trạng không có NLTNHS mà thiếu vắng khái niệm trực tiếp và quy định về "năng lực lỗi hạn chế" đã đẩy Hội đồng xét xử vào thế lúng túng khi giải quyết các trường hợp người phạm tội bị rối loạn tâm thần chức năng hoặc suy giảm nhận thức từng phần.
3. Phát hiện bất cập trong phân tầng độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự: So sánh với tiêu chuẩn quốc tế và quy định tại Điều 12 BLHS năm 2015, nghiên cứu chỉ ra mâu thuẫn giữa quy định của Luật Trẻ em 2016 ("trẻ em là người dưới 16 tuổi") và BLHS ("người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi" phải chịu TNHS về một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng), tạo ra khoảng trống trong việc áp dụng các biện pháp tư pháp giáo dục, phục hồi thay thế trừng phạt.
4. Lỗ hổng quy phạm trong chế định pháp nhân thương mại phạm tội: BLHS năm 2015 lần đầu tiên hình sự hóa hành vi của pháp nhân thương mại nhưng chỉ giới hạn trong 33 tội danh (chủ yếu thuộc chương kinh tế, môi trường). Luận án phát hiện lỗ hổng lớn khi loại trừ pháp nhân phi thương mại và chưa bao quát các tội phạm chức vụ, rửa tiền hay tài trợ khủng bố do tổ chức thực hiện.
5. Thiếu cơ chế liên kết đồng phạm giữa cá nhân và pháp nhân: Thực tiễn xét xử chưa có hướng dẫn rõ ràng về việc xử lý trường hợp cá nhân lãnh đạo chỉ đạo pháp nhân phạm tội thì xác định vai trò đồng phạm hay xử lý độc lập, gây ách tắc trong công tác khởi tố, điều tra.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý thuyết cấu thành tội phạm trong kỷ nguyên kinh tế số và hội nhập quốc tế; thiết lập cơ sở lý thuyết vững chắc cho chế định trách nhiệm hình sự của tổ chức tại Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Mở ra chuẩn thức tiếp cận liên ngành (luật học - xã hội học - tâm lý học tội phạm) thay thế cho phương pháp phân tích luật học thuần túy.
• Về thực tiễn xét xử và áp dụng pháp luật: Cung cấp bộ tiêu chí chuẩn hóa cho Thẩm phán và Kiểm sát viên trong việc giám định tâm thần pháp y, xác định tuổi sinh học chính xác và bóc tách vai trò cá nhân trong cấu trúc quản trị doanh nghiệp vi phạm.
• Về chính sách và lập pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi, bổ sung BLHS:
  • Bổ sung quy định chính thức về "Năng lực lỗi hạn chế".
  • Mở rộng diện chủ thể pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự sang một số tội phạm chức vụ và tài chính phức tạp.
  • Xây dựng Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫn áp dụng thống nhất các điều kiện truy cứu TNHS pháp nhân thương mại theo Điều 75 BLHS.

---

Limitations và Future Research

Luận án chỉ rõ các giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn thời hiệu thực chứng: Do BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017) chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, số lượng vụ án truy cứu TNHS đối với pháp nhân thương mại trên thực tế đến thời điểm hoàn thành luận án (2019) còn rất hạn chế. Dữ liệu thực chứng chủ yếu dựa trên nền tảng thi hành BLHS 1999 (giai đoạn 2009–2018).
• Giới hạn phạm vi loại hình tổ chức: Luận án tập trung vào pháp nhân thương mại, chưa khảo sát sâu trách nhiệm của các thực thể không có tư cách pháp nhân (như hộ kinh doanh, tổ hợp tác, công ty hợp danh không chính thức).

Chương trình nghiên cứu 5–10 năm tới mở ra các hướng đi:

1. Nghiên cứu thực chứng tác động xét xử hình sự đối với pháp nhân thương mại giai đoạn sau 2020.
2. Trách nhiệm hình sự của các hệ thống Trí tuệ nhân tạo (AI) và thực thể tự trị (Autonomous entities) dưới góc độ chủ thể tội phạm tương lai.
3. Cơ chế chuyển hướng xử lý và công lý phục hồi (Restorative justice) đối với chủ thể là người chưa thành niên trong môi trường số.
4. Xây dựng mô hình định lượng đánh giá rủi ro tội phạm doanh nghiệp dựa trên cấu trúc quản trị nội bộ.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành công trình nền tảng về chế định chủ thể tội phạm, định hình hướng tiếp cận liên ngành trong các cơ sở nghiên cứu luật học hàng đầu như Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN.
• Tác động lập pháp và chính sách: Đóng góp trực tiếp luận cứ khoa học cho các cơ quan tham mưu của Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong quá trình hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự.
• Chuyển dịch thực tiễn quản trị doanh nghiệp: Cung cấp cơ sở lý luận cho cộng đồng doanh nghiệp thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro pháp lý hình sự, hạn chế tối đa nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm tổ chức.
• Hội nhập quốc tế: Nâng cao mức độ tương thích của pháp luật hình sự Việt Nam với các chuẩn mực tư pháp tiến bộ toàn cầu và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận nguồn tài liệu tổng quan toàn diện, chuẩn xác về phương pháp luận và hệ thống trích dẫn đa quốc gia để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu luật học: Sử dụng khung lý thuyết và các phân tích so sánh để hoàn thiện giáo trình, chuyên đề đào tạo Luật hình sự và Tố tụng hình sự.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Vận dụng bộ tiêu chuẩn pháp lý để nâng cao độ chính xác trong định tội danh, đánh giá chứng cứ về năng lực nhận thức và phân hóa TNHS trong các vụ án phức tạp.
• Luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý: Xây dựng chiến lược tranh tụng khoa học, bảo vệ quyền con người cho thân chủ là cá nhân hoặc đại diện pháp nhân thương mại.
• Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các kiến nghị lập pháp thực chứng làm căn cứ khoa học cho các chương trình cải cách tư pháp quốc gia.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập nguyên lý bản thể luận: chủ thể tội phạm là yếu tố chi phối tuyệt đối cấu trúc bốn yếu tố của cấu thành tội phạm. Luận án đã mở rộng học thuyết cấu thành tội phạm truyền thống bằng việc tiếp biến thành công hệ thống các học thuyết quy kết trách nhiệm tổ chức quốc tế (Học thuyết trách nhiệm thay thế, Học thuyết đồng nhất hóa và Học thuyết văn hóa pháp nhân), tạo ra mô hình lý luận song trùng chủ thể hoàn chỉnh cho luật hình sự Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước đây của Lê Đăng Doanh (1999) hay Nguyễn Phú Biền (2015) vốn chỉ tiếp cận luật học thực định đơn thuần, luận án của Trần Thị Ngọc Hiếu tạo ra bước đột phá bằng phương pháp luận liên ngành kết hợp: Triết học duy vật biện chứng + Xã hội học pháp luật + Tâm lý học tội phạm + Luật hình sự so sánh đa quốc gia + Thống kê thực chứng tư pháp trên quy mô lớn (70.000–80.000 vụ án/năm).

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ nhất và có dữ liệu chứng minh? Phát hiện bất ngờ nhất là tình trạng sai sót trong xét xử các vụ án đồng phạm và tội phạm chức vụ có nguyên nhân chủ yếu từ việc nhận thức sai lệch về các tiêu chí cấu thành của "chủ thể đặc biệt" chứ không phải từ sự phức tạp của chứng cứ hành vi. Dữ liệu chứng minh từ thực tiễn thụ lý hàng năm trên 100.000 bị cáo cho thấy sự lúng túng của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bóc tách trách nhiệm cá nhân và pháp nhân thương mại.

4. Luận án có cung cấp quy trình nghiên cứu có khả năng tái lập (Replication protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích chuẩn mực 5 bước: (1) Xác định khách thể bảo vệ; (2) Phân tích dấu hiệu sinh học - xã hội của thể nhân / tư cách pháp lý của pháp nhân; (3) Giám định năng lực nhận thức và điều khiển hành vi (hoặc đánh giá ý chí tổ chức qua chính sách quản trị); (4) Đối chiếu dấu hiệu chủ thể đặc biệt; (5) Kết luận về tư cách chủ thể và mức độ lỗi. Quy trình này hoàn toàn có thể áp dụng độc lập để đánh giá bất kỳ vụ án hình sự thực tế nào.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Chương trình nghiên cứu xác định 3 trọng tâm: (1) Theo dõi thực chứng toàn diện việc xử lý hình sự pháp nhân thương mại theo BLHS 2015; (2) Mở rộng nghiên cứu quy kết trách nhiệm đối với các thực thể kinh tế phi pháp nhân và tập đoàn đa quốc gia; (3) Xây dựng khung pháp lý hình sự xử lý trách nhiệm đối với tội phạm ứng dụng công nghệ cao và hành vi vi phạm do trí tuệ nhân tạo khởi phát.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Chủ thể của tội phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam" của NCS. Trần Thị Ngọc Hiếu tạo dựng các giá trị học thuật và thực tiễn vững chắc:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác, phân loại đa tầng và làm sáng tỏ mối quan hệ bản chất giữa chủ thể tội phạm với chủ thể quan hệ pháp luật hình sự và nhân thân người phạm tội.
2. Đột phá trong tiếp cận liên ngành: Khẳng định giá trị của việc kết hợp triết học pháp luật, xã hội học và tâm lý học trong nghiên cứu các hiện tượng tư pháp hình sự.
3. Giải mã thực chứng quy mô lớn: Khảo sát toàn cảnh thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự trên địa bàn cả nước giai đoạn 2009–2018 với dung lượng 70.000–80.000 vụ án/năm, nhận diện chính xác các điểm nghẽn tư pháp.
4. Tiên phong lý giải trách nhiệm pháp nhân: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học sâu sắc về điều kiện chịu TNHS của pháp nhân thương mại, tiếp thu sáng tạo các học thuyết pháp lý tiến bộ của thế giới.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ: Kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện các quy định về độ tuổi, NLTNHS, chủ thể đặc biệt và cơ chế truy cứu TNHS trong BLHS Việt Nam.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về tư pháp phục hồi cho người chưa thành niên, trách nhiệm hình sự của tổ chức kinh tế và các thách thức pháp lý trong thời đại công nghệ số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2. Những vấn đề lý luận và lịch sử hình thành, phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về chủ thể của tội phạm Chương 3. Quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành về chủ thể của tội phạm và thực tiễn áp dụng Chương 4.

Yêu cầu và các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về chủ thể của tội phạm Bởi tầm quan trọng của mình, vấn đề chủ thể của tội phạm đã và đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà luật học trong và ngoài nước. Chính vì vậy, cho đến nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu hoặc có đề cập nghiên cứu vấn đề chủ thể của tội phạm trong và ngoài nước được công bố ở các cấp độ khác nhau. Việc tổng quan tình hình nghiên cứu chẳng những cho phép nhận diện thực trạng nghiên cứu trong và ngoài nước vấn đề chủ thể của tội phạm mà còn tránh được sự trùng lặp trong nghiên cứu đề tài, nhất là rút ra được những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu hay nghiên cứu mới trong luận án này.

Thường thì, các công trình nghiên cứu ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học tổng quan theo các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài và các công trình nghiên cứu đã công bố ở trong nước có liên qua đến đề tài, song trong luận án này, nghiên cứu sinh gộp các công trình nghiên cứu đã công bố ở trong nước và ở nước ngoài để tổng quan theo các nhóm vấn đề lớn thuộc nội dung nghiên cứu của đề tài, cụ thể: 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận của chủ thể của tội phạm Một trong những vấn đề lý luận về chủ thể của tội phạm là khái niệm, dấu hiệu, ý nghĩa của chủ thể của tội phạm. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập nghiên cứu trong các công trình nghiên cứu ở những cấp độ, mức độ khác nhau. Trước hết, phải kể đến một số công trình nghiên cứu phân tích, luận giải những vấn đề lý luận về hành vi vi phạm pháp luật, về các dấu hiệu của chủ thể của quan hệ pháp luật, về quyền con người, về chính sách hình sự liên quan đến vấn đề chủ thể của tội phạm, cụ thể như: Lê Đình Thể (2006), Áp dụng Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, Nxb.

Tư pháp, Hà Nội; Phạm Văn Lợi (Chủ biên) (2007), Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam, Nxb. Tư pháp, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Quyền con người, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (2012), Xã hội học pháp luật những vấn đề cơ bản, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội; Nguyễn Minh Đoan (2014), Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, Nxb.

Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội; Nhóm tác giả Nguyễn Đăng Dung - Vũ Công Giao - Lã Khánh Tùng (Đồng chủ biên) (2015), Giáo trình lý luận Nhà nước và Pháp luật về quyền con người, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội; Trịnh Quốc Toản (2015), Nghiên cứu hình phạt trong luật hình sự Việt Nam dưới góc độ bảo vệ quyền con người (Sách chuyên khảo), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội… Để xác định những vấn đề lên quan đến chủ thể của tội phạm việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến sự phát triển của con người, các yếu tố tác động, ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người qua 7 đó, tìm hiểu nguyên nhân của việc hình thành, phát sinh những hành vi “lệch chuẩn” ở một số người và lý giải được tầm quan trọng của pháp luật hình sự trong việc quy định về chủ thể của tội phạm trong pháp luật hình sự chính là một trong những nghiên cứu không thể thiếu trong đó phải kể đến các nghiên cứu như: Lê Văn Cương (Chủ biên) (1999), Tâm lý tội phạm và vấn đề chống tội phạm (Lứa tuổi vị thành niên), Nxb. Côn an nhân dân, Hà Nội; Nguyễn Văn Đồng (2012), Tâm lý học phát triển, Nxb.

Chính trị quốc gia, Hà Nội. Trong các sách, giáo trình được sử dụng làm tài liệu giảng dạy môn luật hình sự tại các trường đại học, trung cấp chuyên ngành luật luôn có một phần trình bày những vấn đề cơ bản về chủ thể của tội phạm với vai trò là một yếu tố cấu thành tội phạm bắt buộc. Cụ thể như: Lê Cảm (Chủ biên) (2007), “Chương X – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự (phần chung)”, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Hoàng Văn Hùng (Chủ biên) (2008), “Chương VII – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự Việt Nam”, Nxb.

Công an nhân dân, Hà Nội; Phạm Văn Beo (2012), “Chương VIII, Chủ thể của tội phạm - trong quyển Luật hình sự Việt Nam (phần chung)”, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2014), “Chương IX – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Luật hình sự Việt Nam phần chung”, Nxb. Khoa học Xã hội; Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên) (2016), “Chương VII – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự phần chung”, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội; Sách chuyên khảo sau đại học của GS.

Lê Cảm (2005), “Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự - Phần chung”, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội. Ở cấp độ luận văn có luận văn thạc sĩ của: Lê Đăng Doanh (1999), Chủ thể của tội phạm theo luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Phú Biền (2015), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia, Hà Nội. Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả luôn dành một phần trong nghiên cứu để xem xét, luận giải những vấn đề liên quan đến chủ thể của tội phạm dưới góc độ chủ thể trong cấu thành tội phạm, trong đó các tác giả tập trung phân tích những nội dung cơ bản như khái niệm, dấu hiệu, nội dung… của chủ thể của tội phạm.

Theo đó, các tác giả định nghĩa khái niệm và phân tích các dấu hiệu cần và đủ để một người có thể trở thành chủ thể của tội phạm như là độ tuổi, khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi (năng lực trách nhiệm hình sự). Đồng thời, các tác giả cũng luận giải các vấn đề khác liên quan đến chủ thể của tội phạm như là vấn đề chủ thể đặc biệt của tội phạm, nhân thân của người phạm tội…Khái niệm và dấu hiệu là những vấn đề đầu tiên được nghiên cứu khi đề cập đến vấn đề chủ thể của tội phạm. Về khái niệm chủ thể của tội phạm, pháp luật hình sự nước ta hiện nay chưa đưa ra một khái niệm trực tiếp, tuy nhiên, vấn đề này được thể hiện một cách gián tiếp thông qua các điều luật với cách thể hiện như là “người phạm tội”. Các công trình nghiên cứu hiện nay cho thấy, các tác giả đều đưa ra định nghĩa về chủ thể của tội phạm trên cơ sở ý tứ chính trong 8 Bộ luật hình sự (BLHS).

Tuy nhiên, vẫn có những điểm chưa thống nhất trong các định nghĩa về chủ thể của tội phạm. Về dấu hiệu chủ thể của tội phạm, mặc dù các tác giả có đưa ra các nhận định về dấu hiệu của chủ thể của tội phạm trong các nghiên cứu có thể khác nhau nhưng trong chừng mực nhất định đều có những điểm chung giống nhau, đều có tính hợp lý và có giá trị lý luận riêng. Các kết quả nghiên cứu đều thừa nhận các dấu hiệu bắt buộc phải có của chủ thể của tội phạm và các dấu hiệu đó thuộc về cá nhân người thực hiện hành vi phạm tội bao gồm dấu hiệu độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) và NLTNHS. Ngoài ra, còn có các dấu hiệu khác như là chủ thể đặc biệt, nhân thân người phạm tội…Nhân thân người phạm tội là một trong các yếu tố thuộc nội dung của chủ thể của tội phạm.

Nhân thân người phạm tội là một trong những căn cứ của việc quy định trách nhiệm hình sự và quy định hình phạt. Trong thực tiễn xét xử, để bảo đảm cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội thì việc xem xét yếu tố nhân thân của người phạm tội cũng phải được áp dụng một cách chính xác. Do đó, hiện nay cũng có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này. Cụ thể: Luận văn thạc sĩ luật học “Nhân thân người phạm tội với việc quyết định hình phạt từ thực tiễn thành phố Hà Nội” của tác giả Nguyễn Bích Huyền, Khoa Luật - Đại học Quốc gia, 2015.

Tác giả đã định nghĩa nhân thân người phạm tội trên cơ sở phân tích, tổng hợp các quan điểm khác nhau về nhân thân người phạm tội. Qua đó, luận giải các đặc điểm về nhân thân người phạm tội. Đặc biệt, tác giả chỉ ra mối quan hệ giữa nhân thân người phạm tội với hoạt động quyết định hình phạt trong các trường hợp cụ thể. Trên cơ sở phân tích thực tiễn áp dụng quy định về nhân thân người phạm tội trên địa bàn thành phố Hà Nội, tác giả tìm ra những vi phạm, sai lầm trong việc áp dụng pháp luật, qua đó, đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm áp dụng đúng nhân thân người phạm tội trong việc quyết định hình phạt.

Trong Luận án tiến sĩ luật học về “Nhân thân người phạm tội trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Thủy, Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2005. Tác giả đã giải quyết được những vấn đề lý luận chung về nhân thân của người phạm tội như khái niệm, đặc điểm, cách phân loại nhân thân của người phạm tội; Phân tích nhân thân người phạm tội trong việc quy định trách nhiệm hình sự, nhân thân người phạm tội trong việc quy định hình phạt. Qua đó, tác giả cũng nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ nhân thân người phạm tội trong thực tiễn truy cứu trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt. Đây là một trong những nghiên cứu mang tính chất chuyên sâu về vấn đề nhân thân của người phạm tội.