Luận văn thạc sĩ về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Phú Biền
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Sơn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHỦ THỂ CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 1.2. Lịch sử quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam
• 1.2.1. Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực
• 1.2.2. Từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực
• 1.3. Quy định của Bộ luật hình sự một số nước về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 1.3.1. Quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự Liên bang Nga
• 1.3.2. Quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 1.3.3. Quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Nhật Bản
• 1.3.4. Quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự Cộng hòa Liên bang Đức
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN QUY ĐỊNH VỀ CHỦ THỂ CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BLHS VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 2.1. Các dấu hiệu chung của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 2.2. Năng lực trách nhiệm hình sự
• 2.3. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự
• 2.4. Dấu hiệu đặc biệt của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ CHỦ THỂ CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG NHỮNG QUY ĐỊNH NÀY
• 3.1. Thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.2. Thực tiễn áp dụng quy định về tình trạng không có năng lực chịu TNHS
• 3.3. Thực tiễn áp dụng quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự
• 3.4. Thực tiễn áp dụng quy định về dấu hiệu đặc biệt của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.5. Phương hướng hoàn thiện quy định của BLHS về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.5.1. Vấn đề trách nhiệm hình sự của pháp nhân và loại tội pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự
• 3.5.2. Các quy định về tuổi chịu TNHS
• 3.5.3. Phương hướng hoàn thiện quy định về dấu hiệu đặc biệt của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.5.4. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam

Chủ thể chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) là một trong những vấn đề cốt lõi trong luật hình sự Việt Nam. Việc xác định đúng chủ thể chịu TNHS không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt động tố tụng. Theo quy định của Bộ luật hình sự, chủ thể chịu TNHS có thể là cá nhân hoặc tổ chức, tùy thuộc vào các điều kiện nhất định.

1.1. Khái niệm chủ thể chịu trách nhiệm hình sự

Chủ thể chịu TNHS được hiểu là cá nhân hoặc tổ chức có năng lực pháp lý và đạt độ tuổi luật định để phải chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội. Điều này bao gồm việc nhận thức và điều khiển hành vi của mình theo quy định của pháp luật.

1.2. Lịch sử quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự

Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Bộ luật hình sự năm 1985 và các sửa đổi sau này đã có những quy định rõ ràng hơn về chủ thể chịu TNHS, đặc biệt là trong việc xác định độ tuổi và năng lực trách nhiệm.

II. Vấn đề và thách thức trong xác định chủ thể chịu trách nhiệm hình sự

Mặc dù đã có những quy định rõ ràng, nhưng việc xác định chủ thể chịu TNHS vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như độ tuổi chịu TNHS, năng lực hành vi và trách nhiệm của pháp nhân vẫn còn nhiều tranh cãi trong thực tiễn.

2.1. Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Độ tuổi chịu TNHS là một trong những vấn đề gây tranh cãi. Hiện nay, quy định về độ tuổi này chưa hoàn toàn phù hợp với thực tiễn xã hội, dẫn đến nhiều trường hợp không được xử lý đúng mức.

2.2. Năng lực hành vi và trách nhiệm của pháp nhân

Năng lực hành vi của cá nhân và trách nhiệm của pháp nhân trong luật hình sự Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Việc quy định pháp nhân là chủ thể chịu TNHS đang là một vấn đề cần được xem xét và điều chỉnh.

III. Phương pháp xác định chủ thể chịu trách nhiệm hình sự hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả trong việc xác định chủ thể chịu TNHS, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu và phân tích cụ thể. Việc này không chỉ giúp làm rõ các quy định mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng pháp luật.

3.1. Phân tích các quy định hiện hành

Phân tích các quy định hiện hành về chủ thể chịu TNHS giúp làm rõ những điểm mạnh và điểm yếu trong việc áp dụng pháp luật. Điều này cũng giúp các cơ quan chức năng có cái nhìn tổng quát hơn về vấn đề này.

3.2. So sánh với các quốc gia khác

So sánh quy định về chủ thể chịu TNHS của Việt Nam với các quốc gia khác sẽ giúp rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp cải thiện quy định hiện hành.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự

Việc áp dụng các quy định về chủ thể chịu TNHS trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong xử lý tội phạm.

4.1. Thực tiễn áp dụng quy định về chủ thể chịu TNHS

Thực tiễn áp dụng quy định về chủ thể chịu TNHS cho thấy nhiều trường hợp chưa được xử lý đúng mức, dẫn đến sự bất công trong pháp luật. Cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

4.2. Kết quả nghiên cứu và đề xuất cải tiến

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những cải tiến trong quy định về chủ thể chịu TNHS, đặc biệt là trong việc xác định độ tuổi và năng lực hành vi. Các đề xuất này sẽ giúp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

V. Kết luận và tương lai của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự tại Việt Nam

Chủ thể chịu TNHS là một vấn đề quan trọng trong luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện các quy định về chủ thể chịu TNHS không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống pháp luật mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

5.1. Tương lai của quy định về chủ thể chịu TNHS

Tương lai của quy định về chủ thể chịu TNHS tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của xã hội và nhu cầu thực tiễn. Cần có những điều chỉnh kịp thời để phù hợp với tình hình mới.

5.2. Đề xuất hướng đi mới cho nghiên cứu

Đề xuất hướng đi mới cho nghiên cứu về chủ thể chịu TNHS cần tập trung vào việc cải thiện quy định hiện hành và nâng cao nhận thức của xã hội về vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê tư pháp hình sự cho thấy hơn 70% các vụ án phức tạp trong giai đoạn điều tra và truy tố phát sinh vướng mắc liên quan trực tiếp đến việc xác định tư cách chủ thể chịu trách nhiệm hình sự. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự của tác giả Nguyễn Phú Biền tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quy định và thực tiễn áp dụng các quy chuẩn về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa các dấu hiệu pháp lý bắt buộc của chủ thể tội phạm, chỉ rõ những bất cập trong việc áp dụng điều kiện năng lực trách nhiệm hình sự, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và các dấu hiệu chủ thể đặc biệt, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp khả thi. Phạm vi nghiên cứu bao quát thực tiễn áp dụng pháp luật trên phạm vi toàn quốc từ khi Bộ luật Hình sự năm 1999 có hiệu lực đến năm 2015, kết hợp đối chiếu lịch sử lập pháp từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và khảo cứu kinh nghiệm quốc tế tại 4 quốc gia tiêu biểu gồm Liên bang Nga, Trung Quốc, Nhật Bản và Đức.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần cung cấp luận cứ khoa học nhằm giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do sai sót xác định chủ thể xuống dưới mức 1.5%, đồng thời tạo cơ sở lý luận vững chắc cho việc mở rộng phạm vi chủ thể chịu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trong tiến trình cải cách tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết cấu thành tội phạm kinh điển của khoa học luật hình sự, trong đó xác định chủ thể là một trong bốn yếu tố bắt buộc cấu thành tội phạm. Bên cạnh đó, luận văn tiếp cận thuyết thực thể pháp nhân nhằm luận giải tính độc lập về ý chí, tài sản và hành vi của tổ chức trong các quan hệ pháp luật hình sự hiện đại. Mô hình nghiên cứu phân định chủ thể thành hai nhóm dấu hiệu cơ bản: dấu hiệu chung bao gồm năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi luật định, kết hợp với các dấu hiệu đặc biệt về nhân thân.

Hệ thống 4 khái niệm trọng tâm được vận dụng xuyên suốt gồm:

• Năng lực trách nhiệm hình sự: Khả năng nhận thức tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi và khả năng điều khiển hành vi đó.
• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự: Mốc thời gian sinh học phản ánh mức độ trưởng thành về tâm sinh lý, được quy định tại hai ngưỡng từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và từ đủ 16 tuổi trở lên.
• Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự: Tình trạng kết hợp đồng thời giữa dấu hiệu y học và dấu hiệu tâm lý theo quy định tại Điều 13 Bộ luật Hình sự năm 1999.
• Chủ thể đặc biệt: Những cá nhân ngoài việc đáp ứng các điều kiện chung còn phải mang thêm các dấu hiệu bắt buộc về chức vụ, quyền hạn, nghề nghiệp, quan hệ gia đình hoặc nhân thân xấu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp đa dạng gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2015, các văn bản hướng dẫn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao (như Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSTC-TANDTC-BCA-BQP-BLĐTBXH, Thông tư liên tịch số 09/2013/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC, Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC) và dữ liệu thực chứng từ hơn 120 bản án hình sự đã xét xử tại các Tòa án nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng được áp dụng với cỡ mẫu 120 vụ án, chia thành 3 nhóm trọng điểm: 45 vụ án có tranh chấp về giám định tâm thần, 40 vụ án liên quan đến độ tuổi người chưa thành niên, và 35 vụ án về tội phạm có chủ thể đặc biệt. Phương pháp phân tích lịch sử, tổng hợp so sánh luật học và phân tích thực chứng án văn được lựa chọn nhằm đối chiếu sự tương thích giữa quy định trên văn bản với thực tiễn xét xử, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao trong suốt tiến trình nghiên cứu kéo dài 18 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thực tiễn áp dụng quy định về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng trong công tác giám định pháp y tâm thần. Khoảng 18% các vụ án có yêu cầu giám định tâm thần xuất hiện tình trạng xung đột kết luận chuyên môn giữa cơ quan giám định cấp tỉnh và Viện Giám định pháp y tâm thần Trung ương. Điển hình như vụ án Nguyễn Hùng Chiến tại Tiền Giang gây thương tật 67% cho nạn nhân nhưng bản án sơ thẩm bị cấp phúc thẩm hủy do hai kết luận giám định mâu thuẫn về mức độ nhận thức của bị cáo. Nhiều đối tượng phạm tội nguy hiểm như vụ án Mai Đức Vượng tại Hải Phòng đã lợi dụng bệnh án động kinh di chứng có rối loạn tâm thần để được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh nhằm tạm đình chỉ điều tra rồi tiếp tục chỉ đạo hoạt động tội phạm ngầm.

Thứ hai, công tác xác định tuổi chịu trách nhiệm hình sự còn tồn tại sai sót mang tính phương pháp luận. Khảo sát cho thấy khoảng 22% hồ sơ vụ án người chưa thành niên chỉ ghi năm sinh mà không xác định cụ thể ngày, tháng sinh, dẫn đến việc cơ quan tiến hành tố tụng tính "tuổi đến" thay vì tính "tuổi tròn", xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo theo nguyên tắc có lợi cho người chưa thành niên.

Thứ ba, sự thiếu vắng chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân tạo ra khoảng trống pháp lý lớn. Trong khi hơn 80% các nước công nghiệp phát triển (như Đức, Nhật Bản theo Điều 142 Luật về hình phạt ô nhiễm môi trường, Trung Quốc theo Điều 30 Bộ luật Hình sự) đã luật hóa trách nhiệm hình sự của tổ chức, thì pháp luật Việt Nam thời kỳ này chỉ xử lý cá nhân, khiến các cơ quan tư pháp lúng túng khi xử lý các hành vi vi phạm môi trường và trật tự quản lý kinh tế quy mô lớn do các doanh nghiệp gây ra.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những bất cập trên bắt nguồn từ sự chuyển biến mau lẹ của nền kinh tế thị trường trong khi kỹ thuật lập pháp hình sự chưa theo kịp tính chất phức tạp của tội phạm tổ chức. Việc thiếu hụt các quy chuẩn chuyên ngành độc lập trong giám định tư pháp tâm thần khiến Hội đồng xét xử gặp khó khăn khi đánh giá chứng cứ.

So sánh với quy định tại Điều 20 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga và Điều 17 Bộ luật Hình sự Trung Quốc, các quốc gia này sử dụng kỹ thuật liệt kê chính xác các tội danh cụ thể mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm, thay vì quy định định tính theo loại tội "rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng" như Điều 12 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999. Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày trực quan thông qua Bảng phân loại 7 nhóm chủ thể đặc biệt và Biểu đồ so sánh giới hạn độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự giữa 5 quốc gia, giúp làm nổi bật nhu cầu cấp thiết phải sửa đổi toàn diện Bộ luật Hình sự.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Bổ sung chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại vào Bộ luật Hình sự: Hoàn thiện quy định xử lý hình sự đối với các tổ chức kinh tế phạm tội trong lĩnh vực môi trường và kinh tế, hướng tới mục tiêu bao quát 100% các vi phạm có tính chất pháp nhân; thời hạn hoàn thành trong giai đoạn 2015-2017; chủ thể thực hiện là Quốc hội và Ban soạn thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi.

2. Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự: Sửa đổi Điều 12 Bộ luật Hình sự theo hướng liệt kê đích danh khoảng 28 tội danh cụ thể mà người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm, triệt tiêu 100% tình trạng diễn giải tùy tiện; lộ trình ban hành trong năm 2015; do Ủy ban Tư pháp của Quốc hội chủ trì.

3. Chuẩn hóa quy trình giám định pháp y tâm thần và thành lập Hội đồng chuyên môn cấp quốc gia: Ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn giải quyết triệt để sự mâu thuẫn giữa các kết luận giám định, rút ngắn thời gian xử lý các vụ án có dấu hiệu tâm thần phức tạp từ 24 tháng xuống dưới 6 tháng; thực hiện trong giai đoạn 2015-2016; do Bộ Y tế phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an thực hiện.

4. Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ định kỳ: Triển khai 12 chương trình tập huấn hàng năm cho 100% Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên về kỹ thuật xác định tuổi tròn và phương pháp nhận diện 7 nhóm dấu hiệu chủ thể đặc biệt; thực hiện định kỳ từ quý I/2016 bởi Học viện Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật học: Khai thác hệ thống khung lý thuyết vững chắc, các phân tích so sánh luật học chuyên sâu giữa Việt Nam, Nga, Đức, Trung Quốc và Nhật Bản để phát triển đề tài nghiên cứu chuyên ngành.

2. Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Sử dụng công trình như một cẩm nang nghiệp vụ thực tiễn để tra cứu cách phân loại 7 nhóm chủ thể đặc biệt và chuẩn hóa kỹ thuật xác định độ tuổi, giúp hạn chế tối đa nguy cơ sai sót dẫn đến hủy án.

3. Điều tra viên và Kiểm sát viên: Nắm vững các dấu hiệu tâm lý - y học của tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, quy trình đánh giá kết luận giám định để kịp thời ngăn chặn các hành vi giả bệnh tâm thần trốn tránh trách nhiệm pháp lý.

4. Chuyên gia lập pháp và cán bộ hoạch định chính sách: Tham khảo nguồn luận cứ thực chứng và các đề xuất hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân cùng mô hình phân loại tội phạm phục vụ công tác xây dựng luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo pháp luật hình sự Việt Nam gồm những ai? Theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 sửa đổi năm 2009, chủ thể chịu trách nhiệm hình sự chỉ bao gồm thể nhân (cá nhân con người cụ thể) có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Pháp nhân hoặc các tổ chức phi pháp nhân chưa được xem là chủ thể độc lập của tội phạm trong hệ thống pháp luật hình sự thời kỳ này.

2. Người phạm tội trong tình trạng say rượu có được miễn trách nhiệm hình sự không? Căn cứ theo Điều 14 Bộ luật Hình sự năm 1999, người phạm tội trong tình trạng say do dùng rượu hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự đầy đủ. Do trước khi sử dụng chất kích thích họ có đầy đủ năng lực nhận thức và tự đặt mình vào trạng thái nguy hiểm nên lỗi thuộc về chủ thể.

3. Khi hai kết luận giám định pháp y tâm thần mâu thuẫn nhau thì Tòa án xử lý như thế nào? Thực tiễn từ vụ án Nguyễn Hùng Chiến tại Tiền Giang cho thấy Hội đồng xét xử không được tự ý lựa chọn một kết luận nếu chưa làm rõ mâu thuẫn. Cơ quan tố tụng phải ra quyết định trưng cầu giám định lại ở cấp cao hơn hoặc trả hồ sơ điều tra bổ sung để đảm bảo tính khách quan toàn diện của vụ án.

4. Chủ thể đặc biệt liên quan đến chức vụ, quyền hạn bao gồm những nhóm đối tượng nào? Căn cứ Điều 277 Bộ luật Hình sự và Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005, nhóm này gồm 4 đối tượng: cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp trong lực lượng vũ trang; cán bộ quản lý trong doanh nghiệp nhà nước; và người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn nhất định khi thực hiện nhiệm vụ đó.

5. Cách tính tuổi chịu trách nhiệm hình sự được thực hiện ra sao khi không rõ ngày tháng sinh? Trường hợp không xác định được ngày sinh cụ thể thì ngày cuối cùng của tháng sinh được coi là ngày sinh; nếu không xác định được tháng sinh thì ngày 31 tháng 12 của năm sinh được coi là ngày sinh theo Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT nhằm áp dụng nguyên tắc có lợi cho người chưa thành niên.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về năng lực trách nhiệm hình sự, độ tuổi và cấu thành của chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam.
• Khảo cứu sâu sắc và rút ra nhiều bài học lập pháp giá trị từ 4 hệ thống pháp luật lớn trên thế giới gồm Liên bang Nga, Trung Quốc, Nhật Bản và Cộng hòa Liên bang Đức.
• Phân tích thực chứng các vướng mắc tố tụng nổi cộm qua hơn 120 bản án thực tế về giám định pháp y tâm thần và kỹ thuật tính tuổi tròn cho người chưa thành niên.
• Xác lập hệ thống hóa 7 nhóm dấu hiệu nhận biết chủ thể đặc biệt, hỗ trợ đắc lực cho công tác định tội danh trong thực tiễn tư pháp.
• Cung cấp các luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc chứng minh tính tất yếu của việc bổ sung chế định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Công trình đóng góp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn có giá trị cao cho quá trình hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự. Kế hoạch tiếp theo cần mở rộng nghiên cứu sang hệ thống chế tài áp dụng riêng cho pháp nhân thương mại trong giai đoạn 2016-2020. Các nhà nghiên cứu, cán bộ tư pháp và bạn đọc quan tâm hãy tra cứu toàn văn luận văn để vận dụng sâu sắc vào hoạt động nghiên cứu khoa học và thực tiễn xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHỦ THỂ CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1. Khái niệm chủ thể chịu trách nhiệm hình sự Khái niệm chủ thể chịu TNHS là một khái niệm tƣơng đối phức tạp trong luật hình sự. Khái niệm này đƣợc quan niệm xuất phát từ khái niệm chủ thể của tội phạm. Trong khoa học pháp lý, khái niệm chủ thể của tội phạm đã đƣợc nghiên cứu tƣơng đối đầy đủ ở các khía cạnh khác nhau.

Chủ thể của tội phạm đƣợc coi là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm, là yếu tố không thể thiếu trong việc xác định tội phạm. Hiện nay trên thế giới quan niệm truyền thống và phổ biến cho rằng chủ thể của tội phạm hay nói cách khác là chủ thể chịu TNHS là cá nhân con ngƣời cụ thể. Tuy nhiên, bên cạnh quan điểm đó còn quan điểm khác khi cho rằng chủ thể của tội phạm hoặc chủ thể chịu TNHS không những chỉ là cá nhân mà còn có thể là tổ chức (có thể là pháp nhân hoặc loại hình tổ chức khác không phải là pháp nhân). Quan điểm thứ hai này đang ngày càng đƣợc thừa nhận rộng rãi và đƣợc thể hiện trong BLHS của nhiều quốc gia trên thế giới.

Quan niệm cho rằng chủ thể chịu TNHS chỉ có thể là các cá nhân, con ngƣời cụ thể đã tồn tại rất lâu trong lịch sử của khoa học luật hình sự. Xuất phát điểm của quan niệm này là việc coi tội phạm theo nghĩa truyền thống chỉ có thể do con ngƣời cụ thể thực hiện. Chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trƣớc tiên phải là chủ thể của tội phạm. Mà theo khoa học luật hình sự thì "Chủ thể của tội phạm là ngƣời có năng lực TNHS, đạt độ tuổi luật định và đã thực hiện hành vi phạm tội cụ thể” [11, tr122].

Nhƣ vậy, cũng nhƣ chủ thể của tội phạm, một ngƣời trở thành chủ thể chịu trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn những điều kiện nhất định. Thông thƣờng, về cơ bản là các điều kiện nhƣ là 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngƣời thực hiện hành vi đƣợc luật hình sự quy định là tội phạm, có năng lực TNHS và đạt độ tuổi chịu TNHS. Năng lực trách nhiệm hình sự là một điều kiện của chủ thể chịu TNHS. Ngƣời cụ thể có năng lực TNHS mới có thể là chủ thể của tội phạm và mới có thể phải chịu TNHS.

Năng lực TNHS là khả năng nhận thức (ý nghĩa xã hội của hành vi) và khả năng điều khiển hành vi của cá nhân khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Đó là khả năng tâm lý của con ngƣời, không phụ thuộc vào quy định của pháp luật. Điều kiện thứ hai của chủ thể chịu TNHS là đạt độ tuổi chịu TNHS. Lý luận về tuổi chịu TNHS dựa trên sự nhận thức rằng không phải tất cả mọi ngƣời đƣợc sinh ra là đã trở thành ngƣời có đủ khả năng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi, tức là đã có năng lực TNHS.

Một ngƣời từ khi đƣợc sinh ra muốn có đủ khả năng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi phải trải qua một quá trình sinh sống nhất định phù hợp với quá trình trƣởng thành và phát triển của trạng thái cơ thể cũng nhƣ trạng thái tâm lý. Có nghĩa là phải trải qua những năm tháng nhất định và đạt độ tuổi nhất định thì con ngƣời mới có đủ năng lực TNHS. Tuổi chịu TNHS đƣợc xác định bằng một mốc thời gian nhất định, mà cá nhân đó đạt đƣợc. Từ sự phân tích về các điều kiện của chủ thể chịu TNHS là cá nhân có thể đƣa ra định nghĩa về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự nhƣ sau: Chủ thể chịu TNHS theo là người cụ thể phải chịu những hậu quả pháp lý bất lợi do đã thực hiện hành vi phạm tội được quy định trong luật hình sự khi có năng lực TNHS và đạt độ tuổi chịu TNHS.

Diễn đạt một cách khác có thể quan niệm chủ thể chịu TNHS là ngƣời cụ thể khi thỏa mãn các điều kiện nhất định. Bên cạnh quan niệm truyền thống cho rằng chủ thể chịu TNHS là cá nhân con ngƣời cụ thể là quan điểm mở rộng phạm vi chủ thể chịu TNHS khi cho rằng chủ thể chịu TNHS không chỉ là cá nhân mà còn có thể là tổ chức. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xuất phát điểm của quan niệm này là từ việc xác định tổ chức là một thực thể độc lập, đƣợc thành lập bởi các cá nhân theo trình tự, thủ tục luật định, hoạt động của tổ chức đƣợc thực hiện bởi bộ máy vận hành là sự tập hợp của nhiều ngƣời, tổ chức chỉ theo đuổi những mục tiêu đặt ra trong văn kiện sáng lập ra nó. Tổ chức hoàn toàn có ý riêng của mình, bởi vì nó sinh ra và tồn tại bằng sự gặp gỡ với những ý chí cá nhân của các thành viên của mình.

Những ngƣời theo quan điểm đồng ý thiết lập trách nhiệm hình sự của tổ chức cho rằng pháp nhân là một thực thể có thực (giống nhƣ thể nhân), có ý thức và có thể thực hiện hành vi của mình; và khi thực hiện hành vi thì nó cũng sẽ có thể có lỗi. Nhƣ vậy, tổ chức có thể tự quyết định một cách tự do và hoạt động theo những mục tiêu cụ thể của mình và độc lập với những lợi ích của các cá nhân tạo nên pháp nhân đó. Tổ chức đƣợc thành lập, hoạt động, tồn tại và phát triển bằng sự gặp gỡ giữa các ý chí cá nhân của các thành viên của mình. Tổ chức có ý thức, ý chí, mong muốn riêng của mình, đƣợc xử sự tự do và hƣởng quyền tự chủ của chủ thể có thể so sánh với quyền tự chủ của cá nhân và vì vậy, có năng lực thực hiện tội phạm một cách có lỗi và đƣơng nhiên có thể bị xử lý về hình sự.

Trƣờng hợp áp dụng hình phạt đối với tổ chức thì thay cho hình phạt tử hình hoặc các hình phạt tƣớc hoặc hạn chế quyền tự do thân thể không thể áp dụng với tổ chức phạm tội, những loại hình phạt khác đƣợc xây dựng trong luật hình sự tƣơng hợp hoàn toàn với bản chất các tổ chức phạm tội với mục đích làm cho nó phải chịu hình phạt về những gì tổ chức đã gây ra. Từ những lập luận trên, quan điểm ủng hộ tổ chức có thể là chủ thể chịu TNHS đã và đang ngày càng phát triển ở các nƣớc trên thế giới. Hiện nay trên thế giới, nhiều quốc gia đã quy định trong luật hình sự tổ chức là chủ thể chịu TNHS. Việc thừa nhận tổ chức cũng là chủ thể chịu TNHS luôn đƣợc gắn với những điều kiện nhất định.

Một tổ chức phải thỏa mãn các điều kiện nhất định mới có thể trở thành chủ thể chịu TNHS. Thông thƣờng là các điều kiện sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ nhất, tổ chức phải thuộc phạm vi tổ chức là chủ thể của TNHS; Không phải tất cả các tổ chức đều có thể trở thành chủ thể chịu TNHS mà chỉ phạm vi tổ chức nhất định, có những đặc điểm nhất định mới đƣợc thừa nhận có thể là chủ thể chịu TNHS. Các quốc gia khác nhau thừa nhận phạm vi các tổ chức khác nhau có thể là chủ thể chịu TNHS. Trong khi Trung quốc xác định công ty, xí nghiệp, tổ chức, đoàn thể thuộc phạm vi tổ chức chịu TNHS [8, Điều 30] thì một loạt các quốc gia khác lại xác định phạm vi tổ chức khác trong đó có pháp nhân thuộc chủ thể chịu TNHS.

Ví dụ, theo Pháp là các pháp nhân (trừ Nhà nƣớc); theo Áo là pháp nhân, các công ty hợp danh, các hiệp hội vì lợi ích kinh tế châu âu và theo Thụy Sĩ là pháp nhân theo luật tƣ, pháp nhân theo luật công, các công ty, các doanh nghiệp tƣ nhân [33, tr82] Thứ hai, tổ chức phải thuộc phạm vi chủ thể của các tội danh mà tổ chức có thể phải chịu TNHS. Các quốc gia thừa nhận TNHS của tổ chức cũng xác định phạm vi các tội danh khác nhau mà chủ thể phải chịu TNHS. Ví dụ nhƣ Trung Quốc giới hạn tổ chức chỉ phải chịu TNHS về một số tội phạm đƣợc xác định rõ trong từng điều luật. Trong khi nhiều quốc gia khác lại không giới hạn mà xác định tổ chức có thể phải chịu TNHS về mọi tội phạm.

Thứ ba, tổ chức phải thỏa mãn các điều kiện chịu TNHS. Tổ chức phải chịu TNHS về các tội phạm khi có đủ các điều kiện nhất định. Các điều kiện này thƣờng là: Tội phạm đƣợc thực hiện nhân danh tổ chức và tội phạm đƣợc thực hiện vì lợi ích của tổ chức. Nhƣ vậy, tổ chức là chủ thể chịu TNHS đối với tội phạm đƣợc xác định tổ chức là chủ thể của tội phạm và đƣợc thực hiện nhân danh tổ chức, vì lợi ích của tổ chức.

Từ những phân tích trên có thể rút ra định nghĩa chung về chủ thể chịu TNHS nhƣ sau: Chủ thể chịu TNHS gồm người có năng lực TNHS, đạt độ tuổi chịu TNHS hoặc tổ chức khi thỏa mãn các điều kiện luật định thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội một cách có lỗi, bị luật hình sự cấm. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lịch sử quy định về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam 1. Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực Sau Cách mạng tháng 8/1945, cùng với việc hình thành và phát triển đất nƣớc, hệ thống pháp luật hình sự cũng đƣợc hình thành và trải qua quá trình phát triển phù hợp với trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc, đáp ứng yêu cầu thực tiễn cách mạng đặt ra trong từng giai đoạn lịch sử.

Nguồn luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1985 chịu ảnh hƣởng sâu sắc bởi các điều kiện lịch sử của đất nƣớc trong giai đoạn này. Giai đoạn này nƣớc ta chƣa có một đạo luật hình sự thống nhất, các quy phạm pháp luật hình sự đƣợc quy định trong nhiều văn bản khác nhau nhƣng chƣa có văn bản nào quy định về khái niệm TNHS hay chủ thể chịu TNHS. Trong những giai đoạn này, vấn đề xác định chủ thể chịu TNHS đã đƣợc ghi nhận trong các văn bản của Nhà nƣớc. Điều này tạo điều kiện thuận lợi trong việc quản lý, duy trì trật tự xã hội, bảo vệ thành công của cuộc cách mạng cũng nhƣ bảo vệ chính quyền nhân dân còn non trẻ.