CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Luận văn thạc sĩ về chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững tại Hà Nội. Nghiên cứu chuyên sâu, giải pháp hiệu quả cho phát triển kinh tế địa phương.

• Tác giả: Lê Thu Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Nguyệt
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
• Đề tài: Chính sách Thúc đẩy Tăng trưởng Kinh tế Bền vững tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG
• 1.1. Cơ sở lý luận về tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững
• 1.1.1. Nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững
• 1.1.2. Các chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
• 1.1.3. Vai trò của chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững
• 1.1.4. Tiêu chí đánh giá tác động của chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững
• 1.1.5. Yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách
• 1.2. Kinh nghiệm và Bài học cho TP Hà Nội
• 1.2.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.2.2. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 1.2.3. Kinh nghiệm của Thành phố Đà Nẵng
• 1.2.4. Bài học kinh nghiệm cho Thành phố Hà Nội
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2008 ĐẾN NAY
• 2.1. Tổng quan chung về môi trường chính sách của Việt Nam về tăng trưởng bền vững
• 2.2. Thực trạng chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2008 đến nay
• 2.2.1. Tổng quan tình hình kinh tế - xã hội của Thành phố Hà Nội
• 2.2.2. Đánh giá về chính sách lao động và khoa học công nghệ của Thành phố Hà Nội
• 2.2.2.1. Kết quả đạt được
• 2.2.2.2. Hạn chế và Nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế ảnh hưởng đến chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Thành phố Hà Nội
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.1.2. Bối cảnh trong nước
• 3.2. Quan điểm và Định hướng tăng trưởng kinh tế Thành phố Hà Nội đến năm 2030 theo hướng bền vững
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Thành phố Hà Nội theo hướng phát triển bền vững trong giai đoạn tới
• 3.3.1. Giải pháp hoàn thiện chính sách về nguồn lao động
• 3.3.2. Giải pháp hoàn thiện chính sách về khoa học và công nghệ
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Thúc Đẩy Tăng Trưởng Kinh Tế Bền Vững

Phát triển kinh tế luôn gắn liền với tăng trưởng kinh tế. Sau hơn 30 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đã tăng trưởng với tốc độ khá cao. Năm 2018, tốc độ tăng trưởng kinh tế của cả nước đạt 7,08%. Quá trình tăng trưởng nhanh ở nước ta đã nhanh chóng gia tăng quy mô nên kinh tế, nhờ đó mà nâng cao mức sống của cộng đồng. Tuy nhiên, trong quá trình tăng trưởng này đã tác động đến các vấn đề xã hội, tạo ra chênh lệch giàu nghèo, mất ổn định xã hội; gây ra tình trạng hủy hoại môi trường. Hiện nay, mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia, không chỉ tăng trưởng mà còn phải phát triển bền vững, tức là phải tạo ra được sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với giải quyết các vấn đề xã hội, giữa tăng trưởng với bảo vệ môi trường sinh thái; giữa tăng trưởng kinh tế và đảm bảo quốc phòng an ninh.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Tăng Trưởng Kinh Tế Bền Vững

Theo Báo cáo của Ủy ban thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED) (1987), phát triển bền vững chính là “Phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng thỏa mãn nhu cầu các thế hệ mai sau”. Khái niệm này đặt nền móng cho việc nghiên cứu bản chất và các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững ở các quốc gia. Phát triển bền vững được thể hiện ở cả 3 lĩnh vực: kinh tế - xã hội – môi trường và trọng tâm của nó chính là con người. Mục tiêu của phát triển bền vững mà WCED đưa ra chính là làm thế nào để đạt được phát triển ở hiện tại mà không ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển sau này.

1.2. Ba Trụ Cột Chính của Phát Triển Bền Vững Kinh Tế Hà Nội

Phát triển bền vững dựa trên 3 trụ cột: (i) Công nghệ hiện đại (ii) Quản trị tốt (iii) Thân thiện với môi trường. Tư tưởng của lý thuyết phát triển bền vững đó là hiện đại hóa và thân thiện với môi trường là một vấn đề quan trọng không chỉ ở hiện tại mà cả tương lai. Theo Quyết định số 622/QĐ-TTg, ngày 10/5/2017 về việc kế hoạch hành động quốc gia thực hiện chương trình nghị sự 30 vì sự phát triển bền vững, bao gồm những quan điểm, mục tiêu, giải pháp phát triển bền vững đến năm 2030 của Việt Nam làm cơ sở cho các bộ, ngành, địa phương tổ chức và cá nhân có liên quan triển khai thực hiện và phối hợp hành động nhằm đảm bảo phát triển bền vững tại Việt Nam.

II. Thách Thức Chính Sách Tăng Trưởng Kinh Tế Bền Vững Hà Nội

Vấn đề đặt ra với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam là, với điều kiện nguồn lực còn hạn chế, đặc biệt nguồn vốn đầu tư không nhiều, lại đang có một khoảng cách lớn về trình độ phát triển với nước công nghiệp phát triển, thì vấn đề tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững là vấn đề cần được giải quyết một cách kịp thời, không vì quá tập trung tăng trưởng nhanh để mất ổn định xã hội và suy thoái môi trường và cũng không vì quá tập trung vào duy trì ổn định xã hội và bảo vệ môi trường dẫn đến tăng trưởng chậm, tụt hậu so với các nước. Đây là một vấn đề nan giải, không dễ giải quyết nhưng cũng không thể lẩn tránh.

2.1. Mâu Thuẫn Giữa Tăng Trưởng Nhanh và Phát Triển Bền Vững

Đã có nhiều bài học cho các nước vì quá đi vào tăng trưởng kinh tế nhanh, tạo được những bứt phá ngoạn mục về kinh tế, vượt lên các nước khác về mặt kinh tế, song đã phải trả giá về vấn đề môi trường (làm cạn kiệt và suy thoái môi trường) và xã hội (chênh lệch giàu nghèo tăng, xã hội mất ổn định). Trong tiến trình đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, nâng cao chất lượng tăng trưởng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có những định hướng, chủ trương với mục tiêu tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững phù hợp với yêu cầu mới.

2.2. Hạn Chế và Bất Cập Trong Tăng Trưởng Kinh Tế Hà Nội

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, kinh tế Thành phố Hà Nội đã có sự phát triển đi liền với đó là tăng trưởng kinh tế, thể hiện ở việc nếu xét theo thứ tự về quy mô Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) theo tỉnh, thành cả nước, Thủ đô Hà Nội tiếp tục đứng vị trí số 2 sau Thành phố Hồ Chí Minh, tốc độ tăng trưởng GRDP tăng qua các năm, đến năm 2017 đạt 8,27%. Tuy vậy, tăng trưởng kinh tế Thành phố Hà Nội vẫn chưa tạo ra được sự thay đổi mang tính tích cực, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh còn nhiều chuyển biến, chưa đáp ứng yêu cầu, xuất hiện nhiều bất cập trong lĩnh vực xã hội và môi trường.

III. Giải Pháp Chính Sách Thúc Đẩy Kinh Tế Xanh Hà Nội

Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp (CMCN) 4.0 đã và đang mở ra nhiều cơ hội và thách thức lớn cho Việt Nam nói chung và cho thành phố Hà Nội nói riêng trong phát triển kinh tế - xã hội. Trước bối cảnh đó, đòi hỏi phải có những chính sách nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Thành phố Hà Nội theo hướng bền vững góp phần phát huy lợi thế của Thủ đô Hà Nội và từ đó gia tăng vai trò của Thủ đô đối với cả nước là yêu cầu cấp bách đối với Hà Nội.

3.1. Ưu Tiên Phát Triển Công Nghệ Cao và Thân Thiện Môi Trường

Một trong những quan điểm đó là khoa học công nghệ là nền tảng, là động lực cho phát triển bền vững đất nước, công nghệ hiện đại, sạch và thân thiện với môi trường cần được ưu tiên sử dụng rộng rãi. Một trong những mục tiêu đó là đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững, toàn diện, liên tục tạo việc làm đầy đủ, năng suất và việc làm tốt cho tất cả mọi người.

3.2. Nâng Cao Năng Suất Lao Động và Năng Lực Cạnh Tranh

Học giả Lại Trần Tùng quan niệm rằng lĩnh vực công nghệ cao có khả năng tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có tính năng vượt trội, giá trị tăng cao thân thiện với môi trường, từ đó hình thành các ngành sản xuất dịch vụ mới hoặc hiện đại hóa ngành sản xuất dịch vụ hiện có. Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức vì vậy, rất cần thiết phát triển khoa học công nghệ cao ở Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ ở Việt Nam.

3.3. Phát triển kinh tế tuần hoàn tại Hà Nội

Học giả Ngô Thắng Lợi đưa ra quan điểm Phát triển bền vững phải là sự phát triển gắn kết hài hòa giữa ba khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường, trong đó sự bền vững về kinh tế được xem là điều kiện cần để đảm bảo cho sự bền vững trong phát triển. Theo học giả có 4 vấn đề cần được thực hiện để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững gồm: duy trì tăng trưởng nhanh và bền vững; gắn tăng trưởng kinh tế với chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển bền vững; gắn tăng trưởng với nâng cao hiệu quả đạt được của các chỉ tiêu tăng trưởng; bảo đảm tăng trưởng gắn với cân đối vĩ mô chủ yếu của nền kinh tế.

IV. Nghiên Cứu Thực Trạng Chính Sách Kinh Tế Bền Vững Hà Nội

Với những lý do nêu trên, tác giả lựa chọn vấn đề “Chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững trên địa bàn Thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu Luận văn Thạc sỹ, chuyên ngành Quản lý kinh tế. Theo như nhận định của tác giả luận văn thì đến nay, chưa có nghiên cứu nào về chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững trên địa bàn Thành phố Hà Nội.

4.1. Phân Tích Chính Sách Lao Động và Khoa Học Công Nghệ

Có nhiều chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững trên địa bàn Thành phố Hà Nội, nhưng trong giới hạn luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu 2 chính sách là chính sách về lao động và chính sách về khoa học công nghệ. Hai chính sách này được tập trung nghiên cứu, bởi đối với một Thành phố lớn như Hà Nội, nền kinh tế được xem là phát triển bền vững khi cả sản xuất và tiêu dùng đều phải được bền vững ở cả hiện tại và tương lai.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả và Hạn Chế của Chính Sách Hiện Hành

Tăng trưởng kinh tế bền vững phải đạt được mục tiêu về kinh tế: biểu hiện năng suất lao động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Muốn năng suất lao động cao thì yếu tố quyết định nhất là khoa học công nghệ, hiện đại hóa máy móc, quy trình sản xuất…Vì vậy, việc sử dụng công nghệ hiện đại để có thể thân thiện với môi trường cũng sẽ góp phần vào việc phát triển bền vững của cả nền kinh tế của Thành phố.

V. Đề Xuất Hoàn Thiện Chính Sách Kinh Tế Bền Vững Tại Hà Nội

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà nghiên cứu, những người đang học tập nghiên cứu, từ đó có thể đưa ra những chính sách tham mưu cho Chính phủ trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững cho cả nước nói chung và với Thủ đô Hà Nội nói riêng.

5.1. Giải Pháp Cụ Thể cho Giai Đoạn Tới 2024 2030

Các định hướng và giải pháp mà tác giả luận văn đưa ra vừa có tính lâu dài, vừa có tính thực tế, giúp cho việc thực thi chính sách được hiệu quả hơn trong giai đoạn tới, đặc biệt trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang bùng nổ và nhiều thách thức và thuận lợi đan xen.

5.2. Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Hà Nội Đến Năm 2030

Tác giả sử dụng phương pháp phân tích thống kê để phân tích thực trạng chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững trên địa bàn Thành phố Hà Nội giai đoạn 2008 đến nay; đồng thời sử dụng phương pháp này để phân tích số liệu để phục vụ cho dự báo định hướng tăng trưởng kinh tế Hà Nội đến năm 2030 theo hướng bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2018, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam đạt mức ấn tượng 7,08%, phản ánh sự khởi sắc của toàn bộ nền kinh tế quốc gia. Trong bức tranh chung đó, Thủ đô Hà Nội giữ vững vị thế là trung tâm kinh tế đầu tàu khi quy mô Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) liên tục đứng vị trí thứ 2 cả nước, đạt tốc độ tăng trưởng 8,27% vào năm 2017. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm mở rộng địa giới hành chính kể từ năm 2008, quá trình tăng trưởng của Hà Nội vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: mô hình phát triển còn thâm dụng vốn và lao động, năng suất lao động chưa tương xứng với tiềm năng, khoảng cách phát triển giữa khu vực đô thị và nông thôn còn lớn, đồng thời tạo ra áp lực gia tăng đối với an sinh xã hội và môi trường sinh thái.

Nhằm giải quyết những thách thức trên, đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng và hoàn thiện hệ thống chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững trên địa bàn thành phố Hà Nội. Nghiên cứu xác định phạm vi không gian tại Thủ đô Hà Nội trong sự đối sánh với các trung tâm kinh tế lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng; phạm vi thời gian từ năm 2008 đến năm 2018 và dự báo định hướng phát triển đến năm 2030. Trọng tâm nghiên cứu đi sâu vào hai trụ cột chính sách cốt lõi: chính sách phát triển nguồn lao động và chính sách khoa học công nghệ. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để nâng cao tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), gia tăng năng suất lao động và thúc đẩy tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt trên 75%, bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường theo tinh thần Chiến lược phát triển bền vững Việt Nam tại Quyết định số 432/QĐ-TTg.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững khởi nguồn từ Báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) năm 1987, khẳng định sự phát triển phải đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến thế hệ tương lai thông qua ba trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết tăng trưởng nội sinh và các yếu tố sản xuất cổ điển (Adam Smith, hàm sản xuất tân cổ điển) nhằm làm rõ vai trò của bốn nguồn lực quyết định: nguồn nhân lực, tài nguyên thiên nhiên, tích lũy vốn và đổi mới công nghệ.

Bên cạnh đó, nghiên cứu kế thừa quan điểm của các nhà kinh tế học hiện đại về chất lượng tăng trưởng. Điển hình là các tiêu chí đánh giá mô hình tăng trưởng theo chiều sâu: tốc độ tăng trưởng GRDP phải cao hơn tốc độ tăng giá trị sản xuất (GO) để tránh bẫy gia công; tỷ trọng ngành phi nông nghiệp chiếm trên 90% và tỷ trọng ngành dịch vụ vượt mức 50% trong cơ cấu kinh tế. Các khái niệm chính bao gồm: tăng trưởng kinh tế bền vững, chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo chiều ngang và chiều dọc, năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), và mật độ kinh tế trên một đơn vị diện tích (GRDP/km2).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ Niên giám thống kê thành phố Hà Nội, Niên giám thống kê cả nước giai đoạn 2008 - 2018, kết hợp các báo cáo kinh tế - xã hội chính thức của UBND thành phố Hà Nội và các văn bản pháp quy như Quyết định số 622/QĐ-TTg về Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm chuỗi dữ liệu thứ cấp toàn diện 10 năm liên tục (2008 - 2018) được tổng hợp trên toàn bộ 30 quận, huyện, thị xã của Thủ đô Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ theo chuỗi thời gian được áp dụng nhằm bảo đảm tính liên tục, tính lịch sử và phản ánh khách quan toàn diện sự biến động kinh tế sau sự kiện sáp nhập mở rộng địa giới hành chính.

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp: phương pháp phân tích chính sách, phân tích hệ thống, phân tích thống kê mô tả, phương pháp so sánh chuỗi thời gian và so sánh chéo giữa Hà Nội với các địa phương khác. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là vì tính chất vĩ mô của đề tài đòi hỏi phải lượng hóa chính xác các chỉ tiêu như hiệu quả sử dụng vốn (ICOR), năng suất lao động (GRDP/lao động), đồng thời kiểm chứng thực chất tính đồng bộ, tính phù hợp và hiệu lực điều tiết của các công cụ chính sách trong thực tiễn điều hành giai đoạn 2018 - 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng GRDP của Hà Nội duy trì mức tăng trưởng khá cao, đạt bình quân trên 7,5%/năm trong giai đoạn 2009 - 2017, riêng năm 2017 đạt 8,27%, đóng góp khoảng 16% - 17% vào tổng sản lượng kinh tế quốc gia. Mặc dù vậy, cấu trúc tăng trưởng chưa thực sự bền vững khi tốc độ tăng GRDP ở một số phân ngành sản xuất vẫn thấp hơn tốc độ tăng giá trị sản xuất GO, cho thấy hàm lượng giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế và tính chất gia công còn hiện diện rõ.

Thứ hai, chính sách phát triển nguồn nhân lực đã đạt được những bước tiến nhất định khi tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng trưởng qua các năm, song sự phân hóa vùng miền còn gay gắt. Tỷ lệ lao động qua đào tạo tại khu vực thành thị ước đạt trên 60%, trong khi khu vực nông thôn chỉ dao động ở mức 35% - 40%. Tỷ lệ thất nghiệp chung duy trì ổn định quanh mức 2,5% - 3%, nhưng thực trạng thiếu hụt kỹ năng chuyên môn kỹ thuật cao để đáp ứng yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 diễn ra trên diện rộng.

Thứ ba, việc thực thi chính sách khoa học công nghệ chưa tương xứng với tiềm năng của trung tâm tập trung hơn 70% tổ chức khoa học của cả nước. Số lượng doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học công nghệ tại Hà Nội còn rất khiêm tốn. Tỷ trọng sản phẩm công nghiệp công nghệ cao mới chỉ đóng góp dưới 35% trong giá trị sản xuất công nghiệp toàn thành phố, cho thấy sự gắn kết giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thương mại còn lỏng lẻo.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên cho thấy hiệu quả sử dụng vốn đầu tư của Hà Nội chưa tối ưu, hệ số ICOR còn cao, chứng tỏ sự tăng trưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào thâm dụng vốn và lao động giản đơn. Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ việc thiếu các cơ chế đòn bẩy tài chính trực tiếp để kích thích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, cùng sự thiếu hụt mạng lưới kết nối cung - cầu lao động theo thời gian thực.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét mối tương quan này khi được thể hiện qua các bảng biểu thống kê: ma trận so sánh tốc độ tăng trưởng GRDP và tốc độ tăng GO giai đoạn 2009 - 2017 qua biểu đồ đường kép, kết hợp với bảng phân bổ tỷ lệ lao động qua đào tạo giữa khu vực thành thị và nông thôn. Các trực quan hóa dữ liệu này minh chứng rằng nếu không có sự điều chỉnh chính sách kịp thời, khoảng cách phát triển nội bộ sẽ ngày càng gia tăng.

Khi so sánh với bài học của Đà Nẵng (nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 49% năm 2017 nhờ chương trình Có việc làm) và chính sách quản lý đất đai kết hợp đào tạo nghề cho lao động nông thôn tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Nội cần tái cấu trúc chính sách theo chiều ngang, tập trung vào nâng cao chất lượng nguồn vốn con người và đổi mới sáng tạo để gia tăng đóng góp của TFP vào GRDP.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các cơ sở đào tạo ban hành cơ chế trợ cấp từ 50% đến 70% chi phí học nghề kỹ thuật cao cho lao động tại các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp. Mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo của Hà Nội đạt trên 70% vào năm 2025 và đạt từ 75% đến 80% vào năm 2030.

Thứ hai, đẩy mạnh cơ chế ưu đãi phát triển doanh nghiệp khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo: Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội tham mưu thành lập Quỹ Phát triển Công nghệ cao Thủ đô, thực hiện chính sách miễn giảm thuế và hỗ trợ mặt bằng sản xuất cho các dự án công nghệ sạch. Đặt mục tiêu tăng số lượng doanh nghiệp khoa học công nghệ được chứng nhận từ 15% đến 20% mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2025, phấn đấu đưa tỷ trọng đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế vượt mức 50% vào năm 2030.

Thứ ba, thiết lập hệ thống kết nối thông tin thị trường lao động thông minh: UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo xây dựng nền tảng dữ liệu việc làm trực tuyến tích hợp trên 30 quận, huyện, thị xã nhằm cung cấp thông tin dự báo cung - cầu nhân lực chính xác theo quý. Giải pháp này hướng đến mục tiêu duy trì tỷ lệ thất nghiệp thành thị dưới 2% trong suốt giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ tư, tái cơ cấu công nghiệp theo hướng công nghệ cao và thân thiện môi trường: Ban Quản lý các Khu Công nghiệp và Chế xuất phối hợp với Sở Kế hoạch và Đầu tư rà soát tiêu chí cấp phép, kiên quyết từ chối các dự án tiêu tốn năng lượng; ưu tiên phát triển chuỗi giá trị chế biến sâu tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Mục tiêu đưa tỷ trọng khu vực công nghiệp công nghệ cao và dịch vụ chiếm trên 90% cơ cấu GRDP của Thủ đô giai đoạn 2025 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách cấp địa phương: Cán bộ thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội có thể sử dụng các chỉ số và phân tích thực trạng trong luận văn để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 5 năm, đồng thời tham mưu các đề án phát triển bền vững trình UBND thành phố Hà Nội.

Nhóm viện nghiên cứu, trường đại học và học giả kinh tế: Các nhà khoa học và giảng viên chuyên ngành Quản lý Kinh tế có thể khai thác khung lý thuyết về chất lượng tăng trưởng theo TFP, mô hình đánh giá chuỗi thời gian 10 năm tại 30 đơn vị hành chính để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu mở rộng về kinh tế đô thị và chính sách công.

Nhóm lãnh đạo doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề: Các nhà quản trị doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội nắm bắt được định hướng chuyển dịch cơ cấu ngành của Thủ đô, các chính sách ưu đãi khoa học công nghệ để chủ động điều chỉnh chiến lược đầu tư máy móc hiện đại và kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực thích ứng với CMCN 4.0.

Nhóm học viên cao học và sinh viên kinh tế: Học viên các chương trình thạc sĩ kinh tế tham khảo được phương pháp luận khoa học, cách tiếp cận xử lý chuỗi số liệu thứ cấp và kỹ năng xây dựng giải pháp chính sách có tính thực tiễn cao cho các công trình nghiên cứu học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Tăng trưởng kinh tế bền vững khác biệt như thế nào so với tăng trưởng kinh tế truyền thống? Tăng trưởng truyền thống chủ yếu tập trung mở rộng quy mô GRDP dựa trên việc gia tăng vốn đầu tư và khai thác lao động giá rẻ. Ngược lại, tăng trưởng bền vững đòi hỏi tốc độ tăng trưởng GRDP phải cao hơn tốc độ tăng giá trị sản xuất GO, dựa trên năng suất nhân tố tổng hợp TFP trên 45%, đồng thời gắn chặt với an sinh xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường.

Tại sao nghiên cứu lại tập trung vào hai chính sách lao động và khoa học công nghệ? Đối với một đô thị lớn như Hà Nội, năng suất lao động là yếu tố cốt lõi quyết định tính bền vững của nền kinh tế. Năng suất lao động chỉ có thể bứt phá thông qua đổi mới công nghệ và nâng cao trình độ nhân lực. Chuyển dịch sang công nghệ cao giúp giảm tiêu hao năng lượng khoảng 15% - 20% và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Đâu là hạn chế lớn nhất trong chính sách lao động của Hà Nội giai đoạn 2008 - 2018? Hạn chế lớn nhất là khoảng cách phân hóa trình độ kỹ năng giữa các khu vực. Dù tỷ lệ lao động qua đào tạo toàn thành phố tăng, nhưng khu vực nông thôn sau khi bị thu hồi đất vẫn thiếu việc làm chất lượng cao. Chênh lệch tỷ lệ lao động có chứng chỉ chuyên môn giữa đô thị và nông thôn lên đến hơn 20%, tạo áp lực an sinh lớn.

Bài học kinh nghiệm từ Đà Nẵng và các quốc gia được vận dụng như thế nào cho Hà Nội? Luận văn đúc kết mô hình giải quyết việc làm gắn với đào tạo chuẩn quốc tế của Đà Nẵng (đạt 49% lao động qua đào tạo năm 2017) và hệ thống thông tin việc làm toàn quốc của Nhật Bản. Hà Nội cần tập trung nguồn lực phát triển sàn giao dịch việc làm thông minh và hỗ trợ tài chính cho các vườn ươm công nghệ.

Những mục tiêu định lượng then chốt mà luận văn đề xuất cho Hà Nội đến năm 2030 là gì? Các mục tiêu cốt lõi gồm: Tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 7,5% - 8,5%/năm, tỷ trọng đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế đạt trên 50%, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 75% - 80%, và tỷ trọng khu vực phi nông nghiệp chiếm trên 90% tổng cơ cấu kinh tế Thủ đô.

Kết luận

• Hệ thống hóa khung lý thuyết toàn diện về tăng trưởng kinh tế bền vững trên cả ba khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái.
• Đánh giá thực trạng thực thi chính sách lao động và khoa học công nghệ của Hà Nội suốt giai đoạn 10 năm sau mở rộng địa giới hành chính (2008 - 2018).
• Nhận diện các điểm nghẽn then chốt về chênh lệch chất lượng lao động đô thị - nông thôn và sự thiếu hụt doanh nghiệp khoa học công nghệ.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế và địa phương có giá trị thực tiễn cao từ Nhật Bản, Trung Quốc và thành phố Đà Nẵng.
• Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ gắn liền với các mốc thời gian cụ thể đến năm 2025 và tầm nhìn chiến lược năm 2030.

Luận văn là công trình nghiên cứu công phu, đóng góp nguồn tài liệu tham khảo khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý kinh tế đô thị tại Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu đưa Thủ đô phát triển nhanh, văn minh và bền vững, các cấp chính quyền và cơ quan ban ngành cần nhanh chóng phối hợp thể chế hóa các giải pháp được đề xuất. Hãy tham khảo và ứng dụng ngay những luận cứ khoa học từ công trình này vào công tác hoạch định chính sách phát triển kinh tế Thủ đô!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 1.1 Cơ sở lý luận về tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững 1.1 Khái niệm “Phát triển bền vững” theo Báo cáo của Ủy ban thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED) (1987), chính là “Phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng thỏa mãn nhu cầu các thế hệ mai sau” đang được sử dụng rộng rãi. Việc đưa ra khái niệm này đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu bản chất và các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững ở các quốc gia. Phát triển bền vững được thể hiện ở cả 3 lĩnh vực: kinh tế - xã hội – môi trường và trọng tâm của nó chính là con người. Mục tiêu của phát triển bền vững mà WCED đưa ra chính là làm thế nào để đạt được phát triển ở hiện tại mà không ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển sau này.

Nội hàm về phát triển bền vững được tái khẳng định tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và phát triển ở Rio de Janero (Brazil) năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh thế giới về phát triển bền vững ở Cộng hòa Nam Phi năm 2002. Chủ trương này cho rằng phát triển bền vững là yếu tố quyết định sự tồn vong của nhân loại, phát triển bền vững là việc khai thác các sản phẩm tự nhiên thỏa mãn của các thế hệ hiện tại không gây phương hại đến việc thỏa mãn của các thế hệ trong tương lai. Phát triển bền vững dựa trên 3 trụ cột: (i) Công nghệ hiện đại (ii) Quản trị tốt (iii) Thân thiện với môi trường. Tư tưởng của lý thuyết phát triển bền vững đó là hiện đại hóa và thân thiện với môi trường là một vấn đề quan trọng không chỉ ở hiện tại mà cả tương lai.

Theo Quyết định số 622/QĐ-TTg, ngày 10/5/2017 về việc kế hoạch hành động quốc gia thực hiện chương trình nghị sự 30 vì sự phát triển bền vững, bao gồm những quan điểm, mục tiêu, giải pháp phát triển bền vững đến năm 2030 của Việt Nam làm cơ sở cho các bộ, ngành, địa phương tổ chức và cá nhân có liên quan triển khai thực hiện và phối hợp hành động nhằm đảm bảo phát triển bền vững tại Việt Nam. Một trong những quan điểm đó là khoa học công nghệ là nền tảng, là động 8 lực cho phát triển bền vững đất nước, công nghệ hiện đại, sạch và thân thiện với môi trường cần được ưu tiên sử dụng rộng rãi. Một trong những mục tiêu đó là đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững, toàn diện, liên tục tạo việc làm đầy đủ, năng suất và việc làm tốt cho tất cả mọi người. Học giả Lại Trần Tùng quan niệm rằng lĩnh vực công nghệ cao có khả năng tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có tính năng vượt trội, giá trị tăng cao thân thiện với môi trường, từ đó hình thành các ngành sản xuất dịch vụ mới hoặc hiện đại hóa ngành sản xuất dịch vụ hiện có.

Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức vì vậy, rất cần thiết phát triển khoa học công nghệ cao ở Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ ở Việt Nam. Học giả Ngô Thắng Lợi đưa ra quan điểm Phát triển bền vững phải là sự phát triển gắn kết hài hòa giữa ba khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường, trong đó sự bền vững về kinh tế được xem là điều kiện cần để đảm bảo cho sự bền vững trong phát triển. Theo học giả có 4 vấn đề cần được thực hiện để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững gồm: duy trì tăng trưởng nhanh và bền vững; gắn tăng trưởng kinh tế với chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển bền vững; gắn tăng trưởng với nâng cao hiệu quả đạt được của các chỉ tiêu tăng trưởng; bảo đảm tăng trưởng gắn với cân đối vĩ mô chủ yếu của nền kinh tế. “Tăng trưởng bền vững”, thực chất là phản ánh sự bền vững về kinh tế.

Tiêu chí tăng trưởng bền vững phải được thể hiện cùng một lúc cả yêu cầu về số lượng và chất lượng tăng trưởng. Điều đó có nghĩa là: không phải chỉ thể hiện yêu cầu tốc độ tăng trưởng GDP, mà còn phải thể hiện cả ở khả năng duy trì một cách lâu dài, bền bỉ tốc độ tăng trưởng GDP hợp lý và có hiệu quả. Khía cạnh chất lượng tăng trưởng phải được đặt ra xứng tầm với nội dung của nó. Rõ ràng là bền vững trong tăng trưởng chỉ đạt được khi tăng trưởng nhưng phải có hiệu quả hay tạo ra giá trị đóng góp ngày càng lớn.

Số lượng tăng trưởng thường đo lường bằng các chỉ số mang tính truyền thống như: mức và tốc độ tăng trưởng GDP, còn chất lượng tăng trưởng cần nhấn mạnh đến các tiêu chí sau: 9 - Tốc độ tăng trưởng, quy mô GDP: Chỉ tiêu này phản ánh khả năng gia tăng thu nhập trên địa bàn các địa phương, đặc biệt là đối với Thành phố Hà Nội. Để thực sự đóng góp vai trò đầu tàu, động lực thúc đẩy kinh tế của cả nước, nội dung tiêu chí này ngoài việc thỏa mãn các điều kiện về tiêu chí phát triển bền vững chung, thì đối với Thành phố Hà Nội, tốc độ tăng trưởng kinh tế (GRDP) đặt ra phải cao hơn nhiều (có thể là 1 đến 2 lần) so với tốc độ tăng trưởng bình quân của cả nước. Mức GRDP tạo nên trên địa bàn Thành phố Hà Nội có tác dụng lan tỏa ngày càng nhiều đối với cả nước. - So sánh tốc độ tăng trưởng GRDP và tốc độ tăng giá trị sản xuất (GO).

Giá trị gia tăng (GRDP) tăng trưởng với tốc độ chậm hơn GO phản ánh giai đoạn đầu của quá trình phát triển khi nền kinh tế còn trong tình trạng tăng trưởng “nhờ gia công”. Đối với các tỉnh, đặc biệt là thành phố Hà Nội, thì yêu cầu đặt ra phải điều chỉnh kịp thời mối quan hệ tương quan giữa hai tốc độ tăng trưởng này để hướng tới tốc độ tăng trưởng GRDP phải cao hơn. Nếu tốc độ tăng trưởng GRDP cao hơn tốc độ tăng trưởng GO, phản ánh một cấu trúc tăng trưởng hợp lý và có hiệu quả, trong đó các ngành ngày càng được phát triển theo chiều sâu và đảm bảo mối quan hệ tích cực giữa các ngành công nghiệp chế biến và các ngành công nghiệp hỗ trợ. - Hiệu quả đạt được các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế trên địa bàn (trong sự so sánh với các địa phương khác và toàn quốc hoặc tiêu chuẩn quốc tế).

Theo tiêu chí này, tùy theo khả năng thống kê, chúng ta có thể xác định các khía cạnh so sánh giữa kết quả đạt được về tăng trưởng kinh tế trên địa bàn với các yếu tố chi phí để thực hiện nó, hay nói theo cách của kinh tế học thì đó là cái giá phải trả cho thực hiện sự tăng trưởng GRDP. Các chỉ tiêu so sánh có thể thực hiện được đó là năng suất lao động (hiệu quả sử dụng lao động) được tính bằng mức GRDP/lao động theo giá hiện hành hoặc theo giá cố định; suất đầu tư tăng trưởng để tăng 1% GRDP thì cần phải tích lũy bao nhiêu % GRDP, chi phí năng lượng cho một đơn vị thu nhập đầu ra… Yêu cầu đặt ra đối với các địa phương trọng điểm phải đạt được những chỉ số về hiệu quả tăng trưởng cao hơn nhiều so với mức chung và xu hướng nâng cao hiệu quả phải thực sự tích cực. 10 - Mật độ kinh tế của địa phương: đây là một tiêu chí mới cập nhật quan điểm địa kinh tế mới trong giai đoạn hiện nay. Mật độ kinh tế phản ánh mức độ đậm đặc của nền kinh tế tính cho 1 đơn vị km2, có thể là GRDP/km2 hoặc giá trị sản xuất GO/km2.

Tiêu chí này phản ánh hai vấn đề: Một là nó phản ánh khả năng thực tế của địa bàn, nếu mật độ càng cao chứng tỏ khả năng thu hút nguồn lực của địa bàn càng lớn, tính hấp dẫn của địa bàn càng cao; Hai là phản ánh hiệu quả của hoạt động kinh tế trên địa bàn. Mật độ kinh tế địa bàn càng cao thể hiện bản thân địa bàn đạt hiệu qủa kinh tế cao; mặt khác, nó phản ánh vai trò lan tỏa về kinh tế đến các địa bàn khác trong cả nước để thực hiện mục tiêu công bằng xã hội trong phạm vi cả nước. - Cấu trúc tăng trưởng GRDP. Đây là một yếu tố phản ánh khá rõ nét chất lượng tăng trưởng kinh tế.

Cấu trúc tăng trưởng phản ánh xu thế hiệu quả và bền vững của các yếu tố bên trong cấu trúc tăng trưởng GRDP, đó là cấu trúc tăng trưởng theo đầu vào (K, L, TFP), cấu trúc tăng trưởng theo đầu ra (C, G, I, NX) và cấu trúc tăng trưởng theo ngành. Kết quả cấu trúc tăng trưởng theo ngành phản ánh qua cơ cấu ngành kinh tế của địa phương và đó là sự thể hiện tính bền vững trong nội tại kinh tế địa phương. Cấu trúc tăng trưởng thể hiện sự đóng góp của từng yếu tố vào tăng trửng (quy mô, tính chất và tác động qua lại của từng yếu tố) như thế nào khẳng định mô hình tăng trưởng của địa phương là gì? Và thông qua mô hình phản ánh bản chất của tăng trưởng, chúng ta có thể đánh giá chất lượng của tăng trưởng kinh tế địa phương đó, hiệu quả và khả năng duy trì các chỉ tiêu đó như thế nào? Thông thường, nếu đứng trên góc độ cấu trúc tăng trưởng theo đầu vào, nếu hàm lượng công nghệ cao và chế biến sâu trở thành động lực chính của tăng trưởng, quyết định nội dung về chất của cơ cấu kinh tế của địa phương thì đây là biểu hiện của tăng trưởng có chất lượng và hiệu quả cao. Hay đứng trên góc độ chi tiêu, nếu đóng góp các yếu tố đầu tư, xuất khẩu vào tăng trưởng cũng phản ánh tính chất hiệu quả của mô hình tăng trưởng của địa phương đó.

Đứng trên góc độ cấu trúc tăng trưởng theo ngành, nếu đóng góp của các ngành phi sản xuất vào tăng trưởng cao, điều đó phản ánh nền kinh tế địa phương đã bước sang giai đoạn phát triển coa hơn, 11 hoặc là đóng góp vào tăng trưởng các ngành phi nông nghiệp càng cao thì chứng tỏ trình độ phát triển kinh tế của địa phương có xu thế mạnh hơn và hiệu quả của tăng trưởng cao hơn. - Cơ cấu ngành kinh tế: tiêu chí này phản ánh tính hiệu qủa của tăng trưởng kinh tế nhưng đồng thời phản ánh trình độ phát triển của địa phương.