Luận án tiến sĩ những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số nước châu á và giải pháp cho việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích vấn đề kinh tế xã hội từ đầu tư trực tiếp nước ngoài tại châu Á, đề xuất giải pháp phù hợp cho Việt Nam.

• Tác giả: Trần Quang Thắng
• Người hướng dẫn: Vũ Tiến Lộc
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế
• Đề tài: Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số nước châu Á và giải pháp cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI
• 1.1. FDI và tính tất yếu khách quan của những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh
• 1.1.1. Tổng quan về FDI
• 1.1.2. Tác động của FDI đối với nước tiếp nhận
• 1.1.3. Tính tất yếu khách quan của những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI
• 1.2. Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh chung trong FDI ở các nước
• 1.2.1. Tạo áp lực cạnh tranh đối với các doanh nghiệp của nước tiếp nhận đầu tư
• 1.2.2. Tạo ra sự mất cân đối về cơ cấu kinh tế theo ngành, vùng của nước tiếp nhận đầu tư
• 1.2.3. Xuất hiện tình trạng chuyển giá trong nội bộ các công ty xuyên quốc gia
• 1.2.4. Chuyển giao công nghệ lạc hậu
• 1.2.5. Không đáp ứng các điều kiện sinh hoạt và làm việc cho người lao động
• 1.2.6. Gây ô nhiễm môi trường sinh thái
• 1.3. Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI mang tính đặc thù ở một số nước
• 1.3.1. Nguy cơ gây thâm hụt thương mại ở nước tiếp nhận đầu tư
• 1.3.2. Phát sinh các vấn đề tranh chấp lao động
• 1.3.3. Các vấn đề xã hội nảy sinh khác
• 1.4. Tác động tiêu cực của những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh đối với các nước đang phát triển
• 1.4.1. Tác động về kinh tế
• 1.4.2. Tác động về xã hội, môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM XỬ LÝ NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI Ở MỘT SỐ NƯỚC CHÂU Á
• 2.1. Khái quát về FDI ở một số nước châu Á
• 2.1.1. Tình hình thu hút FDI ở một số nước châu Á
• 2.1.2. Chính sách thu hút FDI ở một số nước châu Á
• 2.2. Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh chung trong FDI ở một số nước châu Á
• 2.2.1. Tạo áp lực cạnh tranh, nguy cơ làm phá sản một số doanh nghiệp trong nước
• 2.2.2. Tạo ra mất cân đối về cơ cấu kinh tế theo ngành và vùng lãnh thổ
• 2.2.3. Xuất hiện hiện tượng chuyển giá trong các công ty xuyên và đa quốc gia
• 2.2.4. Chuyển giao công nghệ lạc hậu, tiêu tốn nhiều năng lượng, nhiên liệu
• 2.2.5. Gây ô nhiễm môi trường sinh thái
• 2.2.6. Không đáp ứng về điều kiện sinh hoạt và làm việc cho người lao động
• 2.3. Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh mang tính đặc thù trong FDI ở một số nước châu Á
• 2.3.1. Phát sinh tranh chấp, xung đột giữa chủ sử dụng lao động và người lao động
• 2.3.2. Tác động xấu tới cán cân thanh toán
• 2.3.3. Các vấn đề xã hội nảy sinh khác, đặc biệt là tệ tham nhũng
• 2.4. Kinh nghiệm giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI ở một số nước châu Á và bài học rút ra cho Việt Nam
• 2.4.1. Những biện pháp giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI ở một số nước châu Á
• 2.4.2. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2001 - 2010
• 3.1. Khái quát về FDI tại Việt Nam
• 3.1.1. Chính sách thu hút FDI của Việt Nam
• 3.1.2. Tình hình thu hút vốn FDI tại Việt Nam
• 3.1.3. Đánh giá những đóng góp của FDI đối với Việt Nam
• 3.2. Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh chung trong FDI tại Việt Nam
• 3.2.1. Tạo sức ép cạnh tranh giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước
• 3.2.2. Làm mất cân đối giữa các ngành, vùng kinh tế
• 3.2.3. Tình trạng chuyển giá “lỗ giả lãi thật”
• 3.2.4. Góp phần chuyển giao công nghệ lạc hậu
• 3.2.5. Những bất cập về điều kiện sinh hoạt và làm việc cho người lao động
• 3.2.6. Gây ô nhiễm môi trường sinh thái
• 3.3. Một số vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI mang tính đặc thù tại Việt Nam
• 3.3.1. Tranh chấp lao động giữa chủ sử dụng lao động và người lao động
• 3.3.2. Nguy cơ góp phần tạo ra thâm hụt thương mại
• 3.3.3. Những vấn đề xã hội nảy sinh khác, đặc biệt là tệ tham nhũng
• 3.4. Nguyên nhân làm nảy sinh những vấn đề kinh tế xã hội trong FDI tại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XỬ LÝ NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI TẠI VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 4.1. Dự báo triển vọng FDI vào Việt nam và những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI đến năm 2020
• 4.2. Quan điểm xử lý, phòng ngừa những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI tại Việt Nam đến năm 2020
• 4.2.1. Xây dựng định hướng chiến lược và lộ trình giải quyết, phòng ngừa các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI
• 4.2.2. Coi trọng và tập trung xử lý các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI
• 4.2.3. Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước trong việc xử lý các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI
• 4.2.4. Chú trọng sàng lọc các dự án FDI và đặt yếu tố công nghệ lên ưu tiên hàng đầu
• 4.3. Các giải pháp xử lý và phòng ngừa những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI tại Việt Nam
• 4.3.1. Các giải pháp đối với những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh chung trong FDI tại Việt Nam
• 4.3.2. Một số giải pháp đối với những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh mang tính đặc thù trong FDI tại Việt Nam
• 4.4. Một số kiến nghị điều kiện thực hiện các giải pháp
• 4.4.1. Cần có tư duy, nhận thức đúng, đầy đủ đối với việc thu hút FDI và xử lý các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh từ FDI
• 4.4.2. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong thu hút FDI và giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đầu tư Trực tiếp Nước ngoài FDI và Kinh tế Xã hội

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội của các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam. FDI không chỉ cung cấp nguồn vốn bổ sung mà còn thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, FDI cũng mang lại những thách thức như áp lực cạnh tranh, mất cân đối cơ cấu kinh tế, và ô nhiễm môi trường. Nghiên cứu này tập trung phân tích các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh từ FDI tại Việt Nam, dựa trên kinh nghiệm từ các nước châu Á.

1.1. Tác động của FDI đến nền kinh tế

FDI góp phần tăng trưởng kinh tế thông qua việc bổ sung vốn đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu và tạo việc làm. Tuy nhiên, FDI cũng gây ra sự mất cân đối trong cơ cấu ngành và vùng kinh tế, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Ví dụ, tại Việt Nam, FDI tập trung chủ yếu vào lĩnh vực công nghiệp chế biến và bất động sản, dẫn đến sự phát triển không đồng đều giữa các khu vực.

1.2. Vấn đề xã hội và môi trường từ FDI

FDI thường đi kèm với các vấn đề xã hội như tranh chấp lao động, điều kiện làm việc không đảm bảo, và ô nhiễm môi trường. Các công ty đa quốc gia có xu hướng chuyển giao công nghệ lạc hậu và không tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng địa phương.

II. Kinh nghiệm Châu Á trong Xử lý Vấn đề FDI

Các nước châu Á như Trung Quốc, Malaysia, và Thái Lan đã có nhiều kinh nghiệm trong việc thu hút và quản lý FDI. Họ đã áp dụng các chính sách đầu tư linh hoạt, cải cách kinh tế, và tăng cường hợp tác quốc tế để tối ưu hóa lợi ích từ FDI. Tuy nhiên, họ cũng phải đối mặt với các thách thức như chuyển giá, thâm hụt thương mại, và tranh chấp lao động.

2.1. Chính sách thu hút FDI hiệu quả

Các nước châu Á đã xây dựng các chính sách ưu đãi thuế, cải thiện môi trường đầu tư, và tăng cường hợp tác quốc tế để thu hút FDI. Ví dụ, Trung Quốc đã thành công trong việc thu hút FDI nhờ cải cách kinh tế và mở cửa thị trường.

2.2. Giải quyết vấn đề từ FDI

Các nước châu Á đã áp dụng các biện pháp như kiểm soát chuyển giá, cải thiện điều kiện lao động, và tăng cường quản lý môi trường để giảm thiểu tác động tiêu cực từ FDI. Malaysia đã thành công trong việc kiểm soát ô nhiễm môi trường từ các khu công nghiệp.

III. Giải pháp Kinh tế Xã hội cho FDI tại Việt Nam

Dựa trên kinh nghiệm từ các nước châu Á, Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển bền vững để tối ưu hóa lợi ích từ FDI. Các giải pháp bao gồm cải thiện chính sách đầu tư, tăng cường quản lý môi trường, và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Đồng thời, Việt Nam cần chú trọng đến việc đào tạo nguồn nhân lực và phát triển công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.1. Cải thiện chính sách đầu tư

Việt Nam cần cải thiện môi trường đầu tư thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch và ổn định chính sách. Đồng thời, cần có các chính sách ưu đãi thuế hợp lý để thu hút các dự án FDI chất lượng cao.

3.2. Phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

Việt Nam cần tăng cường quản lý môi trường trong các khu công nghiệp và yêu cầu các doanh nghiệp FDI tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường quốc tế. Đồng thời, cần thúc đẩy các dự án FDI thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ thực tiễn hơn hai thập kỷ thực thi chính sách Đổi Mới và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam (1986–2010). Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã nhanh chóng trở thành một động lực tăng trưởng vĩ mô quan trọng, bổ sung nguồn vốn đầu tư toàn xã hội, thúc đẩy xuất khẩu và tạo việc làm. Tuy nhiên, tính tiên phong của luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Trần Quang Thắng (Chuyên ngành Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế, Mã số: 62.01, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội, 2012) nằm ở việc chuyển dịch trọng tâm phân tích từ việc ca ngợi quy mô dòng vốn sang mổ xẻ có hệ thống tính tất yếu khách quan của các ngoại ứng tiêu cực và những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh trong quá trình thu hút, thực thi FDI.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được xác định rõ nét: Phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Thị Phương Hoa, 2001; Freeman, 2002; Nguyễn Mại, 2003; Lê Xuân Bá, 2006) chủ yếu tiếp cận theo hướng một chiều về đóng góp của FDI vào tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc các tác động lan tỏa tích cực (positive spillovers). Các nghiên cứu quốc tế đề cập đến mặt trái của công ty đa quốc gia (Lall & Streeten, 1977; Vaitsos, 1976; Aitken & Harrison, 1999) lại chưa được hệ thống hóa trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển ở Đông Nam Á. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách phân định rành mạch 9 vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh, phân loại thành hai nhóm: vấn đề mang tính phổ biến (chung) và vấn đề mang tính đặc thù.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được cụ thể hóa:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và tính tất yếu khách quan nào chi phối sự xuất hiện của các vấn đề kinh tế - xã hội tiêu cực trong quá trình tiếp nhận dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Kinh nghiệm ứng phó và kiểm soát các hệ lụy kinh tế - xã hội do FDI gây ra tại các nền kinh tế châu Á tương đồng (Trung Quốc, Malaysia) mang lại những bài học cấu trúc nào cho Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng các bất cập kinh tế - xã hội của khu vực FDI tại Việt Nam giai đoạn 2001–2010 diễn biến ra sao dưới góc độ dữ liệu định lượng và thể chế quản lý?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những định hướng chiến lược, mô hình sàng lọc công nghệ và giải pháp chính sách nào cần được thiết lập đến năm 2020 nhằm tối đa hóa lợi ích ròng từ FDI?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự xung đột giữa mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận toàn cầu của các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs/MNCs) và mục tiêu phát triển bền vững của nước tiếp nhận tất yếu làm nảy sinh các tác động ngoại ứng tiêu cực về kinh tế, môi trường và an sinh xã hội.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Khả năng hấp thụ công nghệ hạn chế và sự yếu kém của mạng lưới công nghiệp hỗ trợ nội địa làm gia tăng tình trạng chuyển giao công nghệ lạc hậu, chuyển giá trốn thuế và gia tăng mức độ thâm hụt cán cân thương mại.

Khung lý thuyết nền tảng (Theoretical framework) tích hợp: Mô hình Hai khoảng cách (Two-gap Model của Chenery & Strout), Lý thuyết Chiết trung OLI (Dunning, 1988), Lý thuyết Hấp thụ và Lan tỏa Công nghệ (Klaus Meyer, 2003; Borensztein et al., 1995), cùng Lý thuyết về Quyền lực Thị trường và Thống trị của TNCs (Lall & Streeten, 1977). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu vĩ mô và vi mô giai đoạn 2001–2010 với số liệu lũy kế đến hết năm 2010: Việt Nam đã thu hút 12.213 dự án FDI còn hiệu lực, tổng vốn đăng ký đạt 192,9 tỷ USD, trong khi vốn thực hiện chỉ đạt 61,5 tỷ USD (chiếm 31,88% vốn đăng ký). Đóng góp đột phá của công trình là cung cấp một bức tranh định lượng chân thực về hiệu suất thực thi FDI, làm rõ sự chênh lệch sâu sắc giữa vốn đăng ký danh nghĩa và vốn giải ngân thực tế (điển hình như năm 2008, vốn đăng ký đạt kỷ lục 71,7 tỷ USD nhưng vốn thực hiện chỉ đạt 11,5 tỷ USD, chiếm tỷ lệ vỏn vẹn 16%).

Literature Review và Positioning

Luận án thực hiện tổng quan tài liệu dựa trên sự tổng hợp đa chiều giữa hai trường phái tư tưởng kinh tế đối lập về tác động của dòng vốn ngoại:

Trường phái Tân cổ điển và Tăng trưởng nội sinh (Grossman & Helpman, 1991; Barro & Sala-i-Martin, 1995; Borensztein et al., 1995; Andreas Johnson, 2005) khẳng định FDI là phương tiện then chốt để chuyển giao công nghệ, bổ sung vốn vật chất và thúc đẩy tăng trưởng sản lượng vượt trội so với đầu tư nội địa. Borensztein và cộng sự (1995), khi kiểm định trên mẫu 69 quốc gia đang phát triển, chỉ ra rằng FDI đóng góp vào tăng trưởng phụ thuộc vào một ngưỡng tối thiểu về vốn nhân lực (human capital threshold). Tại Việt Nam, các công trình của Freeman (2002), Nguyễn Mại (2003) và Lê Xuân Bá (2006) đồng tình rằng FDI kích hoạt tăng trưởng vĩ mô thông qua kênh tích lũy vốn và kết nối chuỗi cung ứng.

Ngược lại, Trường phái Phê phán và Phụ thuộc kinh tế (Lall & Streeten, 1977; Vaitsos, 1976; Tambunlertchai, 1976) đưa ra những lập luận cảnh báo nghiêm khắc. Lall và Streeten (1977) chứng minh rằng sự thống trị của các MNCs làm giảm tỷ lệ tích lũy nội địa do dòng kiều hối lợi nhuận chuyển ngược về chính quốc, làm suy yếu cấu trúc thị trường, tiêu diệt doanh nghiệp nội địa thông qua quyền lực độc quyền và vô hiệu hóa năng lực điều hành chính sách vĩ mô của chính phủ sở tại. Vaitsos (1976) chỉ ra tác động tạo việc làm của MNCs là rất thấp do cường độ thâm dụng vốn cao, đồng thời hoạt động FDI sản xuất làm trầm trọng thêm cán cân thanh toán quốc tế do gia tăng nhập khẩu linh kiện trung gian và thao túng giá chuyển nhượng nội bộ.

Vị thế học thuật của luận án được xác lập vững chắc khi đối chiếu trực tiếp với các bằng chứng thực nghiệm quốc tế:

• So sánh với nghiên cứu tại Venezuela của Aitken và Harrison (1999): Luận án tái khẳng định kết luận rằng không xuất hiện dấu hiệu lan tỏa công nghệ tích cực sang khối doanh nghiệp tư nhân trong nước; ngược lại, các doanh nghiệp FDI chiếm lĩnh thị phần, tạo ra hiệu ứng "đánh cắp thị trường" (market-stealing effect), làm suy giảm quy mô sản xuất của doanh nghiệp nội địa.
• So sánh với nghiên cứu tại Morocco của Haddad và Harrison (1993): Tác giả chứng minh mức độ lan tỏa công nghệ theo chiều ngang (horizontal spillovers) tại Việt Nam là không đáng kể, phản ánh chính xác rào cản hấp thụ công nghệ thấp kém của nền kinh tế tiếp nhận.
• So sánh với nghiên cứu tại Mexico của Feenstra và Hanson (1995): Khẳng định dòng vốn FDI thúc đẩy bất bình đẳng thu nhập và phân hóa lao động kỹ thuật cao với lao động phổ thông.
• So sánh với phân tích về gian lận thương mại và chuyển giá của Clemens Fuest và Adine Riedel (2009, Đại học Oxford): Luận án làm rõ cơ chế chuyển dịch thu nhập từ các nước đang phát triển về các nước phát triển qua thao túng giá thương mại nội bộ, làm thất thu từ 35 đến 160 tỷ USD hàng năm trên phạm vi toàn cầu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Chiết trung OLI (Dunning, 1988) bằng việc bổ sung phân tích hành vi khai thác bất cân xứng thông tin và khoảng trống thể chế của các TNCs tại các nước đang phát triển. Dunning giải thích lý do doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài dựa trên Lợi thế sở hữu (O), Lợi thế địa điểm (L) và Lợi thế nội bộ hóa (I). Luận án của Trần Quang Thắng chỉ ra rằng: Lợi thế nội bộ hóa (Internalization advantages) thường bị các TNCs lạm dụng thông qua các giao dịch liên kết nội bộ khép kín nhằm thực hiện hành vi chuyển giá, phân bổ chi phí giả tạo để trốn thuế thu nhập doanh nghiệp, biến lợi thế của nhà đầu tư thành tổn thất phúc lợi xã hội của nước sở tại.

Đồng thời, luận án thách thức Mô hình Hai khoảng cách truyền thống (Two-gap Model). Dù FDI giúp bù đắp khoảng cách Tiết kiệm – Đầu tư ($I - S$) và khoảng cách Xuất khẩu – Nhập khẩu ($X - M$) về mặt số lượng danh nghĩa, nhưng về bản chất vận hành, FDI sản xuất gia công lại làm gia tăng áp lực nhập khẩu nguyên phụ liệu, máy móc thiết bị, đẩy tỷ lệ nhập siêu của quốc gia lên cao và tạo ra khoảng cách thứ ba: "Khoảng cách về chất lượng công nghệ và môi trường".

Mô hình lý thuyết đề xuất các mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề 1 (P1): Quy mô dòng vốn FDI đăng ký tỷ lệ nghịch với mức độ chọn lọc công nghệ khi thể chế phân cấp quản lý đầu tư bị phân tán và thiếu tiêu chí kỹ thuật ràng buộc.
• Mệnh đề 2 (P2): Mức độ thâm hụt thương mại và tính chất "lỗ giả lãi thật" của khối FDI tỷ lệ thuận với mức độ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng linh kiện nhập khẩu khép kín của công ty mẹ.
• Mệnh đề 3 (P3): Nguy cơ xung đột lao động và suy thoái môi trường sinh thái tập trung cao nhất tại các ngành thâm dụng lao động phổ thông và dự án khai thác tài nguyên không có cam kết trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích độc đáo của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba khối lý thuyết trụ cột: Lý thuyết Quyền lực Thị trường (Hymer, Kindleberger), Mô hình Hấp thụ Công nghệ (Klaus Meyer, 2003) và Lý thuyết Ngoại ứng Tiêu cực Môi trường (Andrew K. Jorgenson, 2008).

                                KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
                                (TRẦN QUANG THẮNG, 2012)

Điểm đột phá trong phương pháp tiếp cận phân tích là cấu trúc Ma trận 9 vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh:

1. Khái niệm Chuyển giá trong FDI: Hành vi định giá phi thị trường đối với các giao dịch tài sản hữu hình, tài sản vô hình và dịch vụ nội bộ giữa các thực thể liên kết nhằm dịch chuyển lợi nhuận trước thuế từ nơi có thuế suất cao sang nơi có thuế suất thấp hoặc ưu đãi thuế.
2. Khái niệm Mất cân đối cơ cấu ngành - vùng: Hiện tượng dòng vốn FDI tập trung cục bộ vào các ngành có tỷ suất sinh lời ngắn hạn cao (bất động sản, chế biến lắp ráp thô) và các vùng duyên hải phát triển, làm sâu sắc thêm khoảng cách giàu nghèo và mất cân đối không gian kinh tế.
3. Khái niệm Bẫy công nghệ trung gian: Tình trạng nước tiếp nhận trở thành bãi thải thiết bị cũ do tiếp nhận công nghệ đã qua nhiều chu kỳ sống quốc tế (Vernon, 1966), tiêu hao nhiều năng lượng và phát thải cao.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng tối ưu cho các nền kinh tế đang phát triển bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, có độ mở thương mại cao nhưng hệ thống pháp luật kiểm soát chuyển giá, quan hệ lao động và quy chuẩn môi trường chưa hoàn thiện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với phương pháp luận Duy vật Biện chứng và Duy vật Lịch sử. Cách tiếp cận này cho phép bóc tách bản chất của các hiện tượng kinh tế ẩn sau những con số thống kê bề mặt (như hiện tượng "lỗ giả nhưng mở rộng quy mô sản xuất thật"). Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (Mixed-methods research design) theo trình tự giải thích (explanatory sequential design), phối hợp chặt chẽ giữa phân tích định lượng dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô và phân tích định tính thể chế.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng phân tích:

• Cấp độ vĩ mô (Macro level): Đánh giá tổng dòng vốn FDI, cán cân thanh toán, kim ngạch xuất nhập khẩu và cơ cấu kinh tế ngành, vùng lãnh thổ toàn quốc.
• Cấp độ trung gian (Meso level): Khảo sát các khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất (KCX) tại các trung tâm kinh tế trọng điểm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai) và cấu trúc quản lý nhà nước của các bộ ngành, địa phương.
• Cấp độ vi mô (Micro level): Phân tích hành vi doanh nghiệp FDI, cấu trúc chi phí, tình trạng tranh chấp lao động và đời sống công nhân trong các nhà máy.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực khoa học:

• Chiến lược lấy mẫu và nguồn dữ liệu: Khai thác cơ sở dữ liệu chính thống từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI), Tổng cục Thống kê (GSO), Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), kết hợp báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank), UNCTAD, IMF và JETRO.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation):
  • Tam giác hóa nguồn dữ liệu: Đối chiếu chéo giữa số liệu kê khai thuế của cơ quan Thuế với số liệu điều tra doanh nghiệp của GSO và khảo sát tiền lương thực tế của Tổng Liên đoàn Lao động.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phân tích chuỗi thời gian, thống kê mô tả so sánh, phân tích hồi quy tương quan và nghiên cứu trường hợp điển hình (Case study).
  • Tam giác hóa không gian nghiên cứu quốc tế: Nghiên cứu điển hình sâu sắc kinh nghiệm của Trung Quốc (với các Đặc khu kinh tế - SEZ, các thương vụ M&A giai đoạn 1997–2005) và Malaysia (Chính sách kinh tế mới - NEP, vai trò của MIDA, MITI và Trung tâm Phát triển Kỹ năng Penang - PSDC).
• Phương pháp chuyên gia: Thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia kinh tế, nhà quản lý chính sách và lãnh đạo hiệp hội doanh nghiệp nhằm thẩm định tính xác thực của các cơ chế chuyển giá và xung đột pháp lý.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu và cơ sở dữ liệu thực nghiệm:

• Mẫu dữ liệu bao quát 100% các dự án FDI đăng ký và cấp phép tại Việt Nam từ năm 1988 đến tháng 6/2011 (tính riêng giai đoạn trọng tâm 2001–2010 với 12.213 dự án còn hiệu lực, vốn đăng ký 192,9 tỷ USD).
• Phân tích chi tiết cơ cấu sở hữu: Vốn đầu tư theo hình thức 100% vốn nước ngoài (WFOE), doanh nghiệp liên doanh, hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC), BOT, BT, BTO.
• Kỹ thuật phân tích thống kê kinh tế: Sử dụng các chỉ tiêu Năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), Năng suất gia tăng của vốn đầu tư (ICOR), Tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA), Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS) phân theo hình thức sở hữu (Doanh nghiệp Nhà nước, Doanh nghiệp Ngoài nhà nước, Doanh nghiệp FDI).
• Kiểm tra tính bền vững (Robustness checks): Đối chiếu dữ liệu xuất nhập khẩu theo chuẩn CIF và FOB để bóc tách chính xác mức độ nhập siêu thực tế do nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào của khối FDI giai đoạn 2000–2010.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện mang tính đột phá dựa trên minh chứng thực nghiệm xác thực:

Thứ nhất, Nghịch lý chênh lệch sâu sắc giữa vốn đăng ký và vốn thực hiện. Tổng vốn FDI thực hiện tại Việt Nam giai đoạn 1988–2009 chỉ đạt 66,9 tỷ USD, tương đương vỏn vẹn 34,7% tổng vốn đăng ký. Đỉnh điểm là năm 2008, khi vốn đăng ký lập kỷ lục 71,7 tỷ USD (gấp 3 lần năm 2007) thì vốn thực hiện chỉ đạt 11,5 tỷ USD (chiếm tỷ lệ 16%). Điều này chứng minh hiệu ứng "bong bóng FDI" do công tác thẩm định dự án lỏng lẻo, tạo áp lực ảo lên quy hoạch đất đai và tài nguyên.

Thứ hai, Bộc lộ toàn diện hành vi chuyển giá "Lỗ giả, lãi thật" và xói mòn cơ sở thuế. Giai đoạn 2006–2010, tỷ lệ doanh nghiệp FDI kê khai thua lỗ thường xuyên chiếm từ 40% đến trên 50% tổng số doanh nghiệp FDI đang hoạt động trên cả nước. Tuy nhiên, nghịch lý phản trực giác là các doanh nghiệp báo lỗ này vẫn liên tục đầu tư mở rộng quy mô nhà xưởng và tăng doanh thu. Thủ thuật chuyển giá được vạch trần qua 5 kỹ thuật: (1) Nâng khống giá trị tài sản máy móc thiết bị góp vốn ban đầu; (2) Nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào với giá cao ngất ngưởng từ công ty mẹ; (3) Hạ thấp giá xuất khẩu hàng hóa cho các chi nhánh liên kết ở nước ngoài; (4) Vay vốn nội bộ với lãi suất cao bất thường từ tập đoàn mẹ để chuyển hóa lợi nhuận thành chi phí lãi vay; (5) Khai khống chi phí đào tạo, bản quyền công nghệ và thuê chuyên gia tư vấn nước ngoài.

Thứ ba, Mất cân đối nghiêm trọng cơ cấu ngành và không gian địa kinh tế. Tính đến tháng 6/2011, vốn FDI tập trung lệch lạc vào công nghiệp chế biến, chế tạo với 7.305 dự án, vốn đăng ký 93,97 tỷ USD (chiếm 49% tổng vốn đăng ký) và kinh doanh bất động sản với 348 dự án, vốn đăng ký 47,99 tỷ USD (chiếm 25% tổng vốn). Các lĩnh vực công nghệ cao, nghiên cứu phát triển (R&D), nông nghiệp và kết cấu hạ tầng chỉ chiếm tỷ trọng không đáng kể. Về mặt địa lý, dòng vốn dồn nén vào Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và phía Bắc, bỏ rơi các vùng khó khăn, làm gia tăng chênh lệch phát triển vùng.

Thứ tư, Chuyển giao công nghệ lạc hậu và thảm họa ô nhiễm môi trường sinh thái. Phần lớn công nghệ chuyển giao vào Việt Nam qua kênh FDI chỉ đạt trình độ trung bình hoặc lạc hậu thuộc các thế hệ trước ở chính quốc. Các ngành tiếp nhận FDI chủ yếu là gia công dệt may, da giày, gia công cơ khí thô, tiêu tốn năng lượng và xả thải lớn. Khối lượng chất thải rắn từ các KCN phía Nam năm 2008 tăng vọt; hàng loạt vụ vi phạm xả thải chưa qua xử lý hủy hoại nghiêm trọng môi trường nước và không khí.

Thứ năm, Thâm hụt cán cân thương mại và sự đứt gãy công nghiệp hỗ trợ. Mặc dù khối FDI đóng góp tỷ trọng xuất khẩu lớn, nhưng tốc độ tăng trưởng nhập khẩu linh kiện, máy móc của khối này giai đoạn 2001–2008 luôn ở mức rất cao. Do công nghiệp hỗ trợ nội địa èo uột, giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam vô cùng thấp, biến xuất khẩu FDI thành quá trình "tạm nhập tái xuất" sản phẩm lắp ráp thô, trực tiếp làm gia tăng tình trạng nhập siêu của toàn bộ nền kinh tế.

Thứ sáu, Xung đột trong quan hệ lao động và bất cập an sinh. Tình trạng đình công, bãi công tự phát trong khu vực FDI gia tăng liên tục giai đoạn 1995–2010. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc giới chủ không đảm bảo điều kiện sinh hoạt, vi phạm thời giờ làm thêm, cắt xén phúc lợi, không xây dựng hạ tầng thiết yếu (nhà ở công nhân, nhà trẻ, trạm y tế quanh các KCN), cùng sự bất đồng sâu sắc về rào cản ngôn ngữ và chuẩn mực văn hóa ứng xử.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Bổ sung vào kinh tế học phát triển khung đánh giá toàn diện về chi phí ngoại ứng ròng của FDI, chứng minh rằng FDI không phải là "chiếc đũa thần" tự động mang lại hiện đại hóa nếu thiếu vắng năng lực thể chế kiểm soát.
• Hàm ý phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá tác động FDI đa tiêu chí, kết hợp giữa hiệu quả tài chính doanh nghiệp với hiệu quả kinh tế - xã hội tổng hợp.
• Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp: Cung cấp khuyến nghị cho doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực công nghệ và quản trị để chủ động kết nối vào mạng lưới chuỗi cung ứng của các TNCs, tránh nguy cơ bị thôn tính trong các liên doanh.
• Khuyến nghị chính sách vĩ mô:
  1. Chiến lược sàng lọc dự án: Chuyển đổi căn bản từ thu hút FDI "bằng mọi giá" sang thu hút có chọn lọc, đưa tiêu chí công nghệ cao, thân thiện môi trường ("Dự án xanh") và tỷ lệ nội địa hóa thành điều kiện tiên quyết cấp phép.
  2. Thiết chế kiểm soát chuyển giá: Ban hành quy chế quản lý giá chuyển nhượng chặt chẽ, áp dụng nguyên tắc giá giao dịch độc lập (Arm's length principle) và ký kết thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA).
  3. Thể chế lao động và an sinh: Bắt buộc các chủ đầu tư KCN và doanh nghiệp FDI phải quy hoạch quỹ đất xây dựng nhà ở xã hội, cơ sở y tế, trường học cho người lao động; hoàn thiện thiết chế đối thoại công đoàn để ngăn chặn đình công tự phát.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan:

1. Hạn chế về dữ liệu vi mô chi tiết: Do tính chất bảo mật và sự thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính của các TNCs, việc tiếp cận số liệu kiểm toán chuyển giá chi tiết của từng thương vụ chuyển giá cụ thể còn gặp nhiều rào cản thể chế.
2. Ranh giới không gian và thời gian: Dữ liệu tập trung trọng tâm vào giai đoạn 2001–2010. Do đó, các biến động mới của kinh tế số, dòng vốn đầu tư mạo hiểm công nghệ và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như CPTPP, EVFTA) chưa được bao quát trọn vẹn trong khung khổ thời gian này.
3. Đo lường định lượng các tác động xã hội phi kinh tế: Các tổn thất về xói mòn chuẩn mực văn hóa, suy giảm vốn xã hội và mức độ ô nhiễm tích tụ lâu dài chưa được lượng hóa bằng các mô hình cân bằng tổng thể (CGE).

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Xây dựng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) đánh giá tác động lan tỏa công nghệ của FDI theo khoảng cách địa lý giữa các tỉnh thành.
• Nghiên cứu cơ chế ứng phó với Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two của OECD) và các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) trong thu hút FDI thế hệ mới.
• Khảo sát chuyên sâu chuỗi cung ứng công nghiệp hỗ trợ trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs) sau các cuộc khủng hoảng kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của tác giả Trần Quang Thắng sở hữu giá trị khoa học và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong đào tạo sau đại học về môn học Kinh tế quốc tế và Đầu tư quốc tế; tạo tiền đề trích dẫn cho các công trình nghiên cứu tiếp nối về ngoại ứng tiêu cực của FDI.
• Tác động chuyển đổi ngành: Định hướng các ngành công nghiệp mũi nhọn (dệt may, da giày, điện tử, ô tô) tái cấu trúc chuỗi giá trị, gia tăng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa thông qua phát triển mạng lưới nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 bản địa.
• Ảnh hưởng chính sách cấp Nhà nước: Các luận điểm và bằng chứng thực nghiệm của luận án đã đóng góp trực tiếp vào quá trình tổng kết 25 năm, 30 năm thu hút FDI của Việt Nam, cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ việc sửa đổi Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý Thuế và định hình Nghị quyết số 50-NQ/TW của Bộ Chính trị về định hướng hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng, hiệu quả hợp tác đầu tư nước ngoài đến năm 2030.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích hệ thống 9 vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh, phương pháp luận nghiên cứu kết hợp và kho dữ liệu lịch sử chuẩn xác giai đoạn 1988–2010.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế quốc tế: Khai thác các luận điểm phê phán đối thoại với các lý thuyết OLI, Two-gap model để giảng dạy và phát triển các mô hình lý thuyết mới.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Ban Quản lý các KCN): Ứng dụng trực tiếp hệ thống giải pháp chống chuyển giá, bộ tiêu chí sàng lọc công nghệ và chính sách an sinh xã hội cho công nhân KCN.
• Cộng đồng doanh nghiệp trong nước: Nắm bắt các quy luật cạnh tranh và mánh khóe thương mại của các tập đoàn đa quốc gia để nâng cao năng lực tự vệ thương mại, đàm phán hợp đồng chuyển giao công nghệ và liên doanh bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chiết trung OLI của John Dunning (1988) khi chứng minh rằng trong môi trường thể chế chuyển đổi, "Lợi thế nội bộ hóa" (I) không chỉ phục vụ tối ưu hóa chi phí giao dịch mà còn bị TNCs biến thành công cụ chuyển giá, né thuế và chuyển giao công nghệ thứ cấp. Đồng thời, luận án tái định hình Mô hình Hai khoảng cách khi chỉ ra sự xuất hiện của "khoảng cách chất lượng công nghệ và môi trường" tại các nước tiếp nhận FDI.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước?

Khác biệt với các công trình thuần túy định lượng tăng trưởng (Lê Xuân Bá, 2006) hay nghiên cứu định tính thuần túy (Đỗ Đức Bình & Nguyễn Thường Lạng, 2006), luận án thiết lập thiết kế nghiên cứu phức hợp: kết hợp phân tích chuỗi số liệu vĩ mô toàn diện (1988–2010), giải cấu trúc tài chính vi mô của hiện tượng "lỗ giả lãi thật" và đối sánh kinh nghiệm lịch sử của hai quốc gia điển hình châu Á là Trung Quốc và Malaysia.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện gây bất ngờ nhất là tỷ lệ giải ngân vốn FDI thực tế ở mức thấp đáng báo động so với vốn đăng ký (giai đoạn 1988–2009 chỉ đạt 34,7%; riêng năm 2008 chỉ đạt 16%), song hành cùng tỷ lệ trên 50% doanh nghiệp FDI liên tục báo lỗ nhưng vẫn mở rộng đầu tư sản xuất. Dữ liệu chứng minh hiện tượng thâm hụt thương mại vĩ mô tỷ lệ thuận với sự mở rộng quy mô xuất khẩu gia công thô của khối FDI.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication protocol) không?

Có. Khung ma trận 9 vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh cùng bộ tiêu chí sàng lọc dự án FDI dựa trên công nghệ, suất vốn đầu tư/diện tích đất, định mức xả thải và cam kết phúc lợi lao động được chuẩn hóa hoàn toàn, có thể áp dụng trực tiếp cho các nền kinh tế đang phát triển khác tại khu vực ASEAN hoặc châu Phi.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình đến năm 2020 tập trung vào 3 trụ cột: (1) Hoàn thiện thể chế pháp lý kiểm soát chuyển giá và thanh tra thuế quốc tế; (2) Thiết lập mạng lưới trung tâm phát triển kỹ năng và hỗ trợ chuyển giao công nghệ theo mô hình PSDC của Malaysia; (3) Tái cơ cấu chính sách ưu đãi đầu tư, chuyển từ ưu đãi dựa trên quy mô vốn sang ưu đãi dựa trên giá trị gia tăng nội địa và trách nhiệm môi trường.

Kết luận

1. Luận án đã luận giải xuất sắc và khẳng định tính tất yếu khách quan của các vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh trong quá trình thu hút, thực thi dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển.
2. Hệ thống hóa toàn diện và phân loại khoa học 9 vấn đề ngoại ứng tiêu cực thành 2 nhóm: 6 vấn đề mang tính phổ biến toàn cầu và 3 vấn đề mang tính đặc thù sâu sắc của nền kinh tế Việt Nam.
3. Đột phá trong việc vạch trần bản chất kinh tế của hiện tượng chuyển giá "lỗ giả, lãi thật", khoảng cách giữa vốn đăng ký danh nghĩa và vốn giải ngân thực tế, cùng sự đứt gãy trong lan tỏa công nghệ.
4. Đúc kết bài học thực tiễn đắt giá từ các mô hình quản lý FDI của Trung Quốc và Malaysia nhằm xây dựng năng lực tự chủ kinh tế cho quốc gia tiếp nhận.
5. Thiết lập hệ thống giải pháp và kiến nghị đồng bộ, có tính khả thi cao đến năm 2020, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho các bước chuyển mình chiến lược trong chính sách thu hút FDI thế hệ mới của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ðỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI 1. FDI và tính tất yếu khách quan của những vấn ñề kinh tế xã hội nảy sinh 1. Tổng quan về FDI Hiện nay có khá nhiều quan niệm về FDI.

Theo IMF, FDI là khoản ñầu tư ñược thực hiện nhằm thu lợi lâu dài trong doanh nghiệp hoạt ñộng ở một số nền kinh tế khác với nền kinh tế thuộc nước của chủ ñầu tư. Ngoài ra, nhà ñầu tư còn mong muốn giành ñược quyền quản lý doanh nghiệp ñó [107]. Trong hai khái niệm trên, hoạt ñộng FDI gắn liền với mục ñích lợi nhuận và quyền kiểm soát của nhà ñầu tư nước ngoài. Lợi ích lâu dài này thể hiện các mối quan hệ giữa nhà ñầu tư và doanh nghiệp ñầu tư trực tiếp, trong ñó nhà ñầu tư giành ñược sự ảnh hưởng quan trọng và có hiệu quả trong quản lý doanh nghiệp.

ðầu tư trực tiếp bao hàm các giao dịch ñầu tiên, tiếp ñến là các giao dịch về vốn giữa hai thực thể ñược liên kết chặt chẽ. Trong ñó, nhà ñầu tư trực tiếp ñược hiểu là người nắm quyền kiểm soát từ 10% vốn của một doanh nghiệp trở lên [124]. Theo khái niệm này, có thể thấy ñộng cơ chủ yếu của nhà ñầu tư trực tiếp nước ngoài là thông qua phần vốn ñược sử dụng ở nước ngoài, nhà ñầu tư nước ngoài giành quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng nhất ñịnh trong việc quản lý doanh nghiệp. Một số nhà kinh tế Trung Quốc coi FDI là sự sở hữu tư bản tại nước tiếp nhận ñầu tư bằng cách mua hoặc kiểm soát một thực thể kinh tế của nước ñó.

14 Khoản ñầu tư này phải ñạt tỷ lệ cổ phần ñủ lớn ñể tạo ảnh hưởng quyết ñịnh, chi phối ñối với thực thể kinh tế ñó. Theo khái niệm này, Trung Quốc ñã chú trọng tới tỷ lệ vốn ñầu tư phải ñủ lớn ñể nắm giữ quyền chi phối, kiểm soát doanh nghiệp. Theo Luật ñầu tư của Việt Nam năm 2005 (ñiều 3), ñầu tư nước ngoài là việc nhà ñầu tư nước ngoài ñưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác ñể tiến hành hoạt ñộng ñầu tư theo quy ñịnh của Luật [56]. Khái niệm nêu trong Luật ñầu tư của Việt Nam chủ yếu ñề cập ñến xuất xứ của nguồn vốn.

Mặc dù có những ñiểm ñánh giá khác nhau về FDI, nhưng có thể hiểu khái quát: ðầu tư trực tiếp nước ngoài là một loại hình ñầu tư quốc tế, trong ñó nhà ñầu tư của một nền kinh tế ñóng góp một số vốn hoặc tài sản lớn vào một nền kinh tế khác ñể sở hữu hoặc ñiều hành, kiểm soát ñối tượng họ bỏ vốn ñầu tư nhằm mục ñích lợi nhuận hoặc các lợi ích kinh tế khác. FDI là hoạt ñộng tất yếu và không thể thiếu ñối với mọi quốc gia, ñược luận giải bởi nhiều lý thuyết khác nhau của các nhà kinh tế học. Có thể dẫn ra một số lý thuyết chủ yếu như lý thuyết chiết trung (J.Dunning) ñưa ra ba yếu tố là lợi thế về sở hữu (Ownership), lợi thế về vị trí (Location) là yếu tố quyết ñịnh ñịa ñiểm sản xuất và lợi thế về gắn kết nội bộ (Internalizatinon) của doanh nghiệp ñể trả lời cho ba câu hỏi “tại sao MNEs muốn ñầu tư ra nước ngoài, ñịa ñiểm nào ñược MNEs lựa chọn ñầu tư và MNEs thực hiện ñầu tư như thế nào?”. Các yếu tố này là căn cứ ñể nhà ñầu tư quyết ñịnh ñầu tư [97].

Tuy nhiên, lý thuyết này bị coi là quá cầu toàn. Lý thuyết năng suất biên của Mc.Dougall - Kemp giải thích sự di chuyển vốn là do khác nhau về năng suất biên và ñiều tất yếu là vốn di chuyển từ nơi có năng suất biên thấp sang nơi có năng suất biên cao hơn. Tuy nhiên, lý thuyết này chưa giải thích ñược lý do ñối với một quốc gia vì sao có dòng vốn di chuyển ra và cả dòng vốn di chuyển vào. Thực thế cho thấy Mỹ vừa là quốc gia giàu vốn, vừa là quốc gia thu hút một khối lượng vốn ñầu tư hàng ñầu thế giới [7].

Lý thuyết chu kỳ sống quốc tế của sản phẩm (Vernon, 1966) xem xét ñầu tư quốc tế là sự phản ứng của các nhà ñầu tư thích ứng với thay ñổi trạng thái sản phẩm. ðể duy trì sự tồn tại và phát triển sản phẩm, các nhà ñầu tư di chuyển vốn ra thị trường nước ngoài [7]. 15 Lý thuyết về quyền lực thị trường khẳng ñịnh nhà ñầu tư cần có khả năng chi phối thị trường thông qua bí quyết công nghệ, bí quyết thương mại hoặc kiến thức, kỹ năng ñặc biệt, lợi thế vượt trội của nhà ñầu tư này so với nhà ñầu tư khác. ðây là những yếu tố cốt lõi ñể nhà ñầu tư thành công [7].

Ngoài ra, lý luận về ñộng lực thúc ñẩy ñầu tư nước ngoài ñược xây dựng và phát triển bởi rất nhiều nhà kinh tế học như Hymer, Kindleger, Hecksher, Ohlin, Casson, Vernon và Dunning. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, Dunning tổng kết thành bốn ñộng lực thúc ñẩy ñầu tư nước ngoài, ñó là “sự tìm kiếm tài nguyên, tìm kiếm thị trường, tìm kiếm nguồn lực và tìm kiếm tài sản chiến lược”. Lý luận về ñộng lực thúc ñẩy các doanh nghiệp ñầu tư nước ngoài và bốn ñộng lực tìm kiếm của họ ñều nhằm mục ñích cuối cùng là mở rộng thị trường, giảm chi phí, nâng cao khả năng cạnh tranh ñể tối ña hoá lợi nhuận [98]. Một trong số những ñặc ñiểm quan trọng của FDI là nhà ñầu tư vừa là người sở hữu, vừa là người sử dụng vốn ñầu tư.

FDI là hình thức ñầu tư bằng vốn của tư nhân, cho nên nhà ñầu tư có quyền tự chủ và tự quyết ñịnh từ việc lập dự án ñầu tư ñến khâu tổ chức, quản lý và ñiều hành các dự án ñầu tư, tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất, kinh doanh, tự chịu rủi ro và ñược quyền thu lợi nhuận. Chính vì vậy, FDI thường mang tính khả thi và hiệu quả cao. FDI là hình thức chuyển giao lớn về vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý. Thông qua FDI, nước tiếp nhận ñầu tư (mà trực tiếp là các doanh nghiệp, nhà sản xuất kinh doanh của nước tiếp nhận) có thể tiếp nhận ñược công nghệ tiên tiến, học hỏi các kinh nghiệm quản lý hiện ñại.

FDI có thể diễn ra theo hai hướng, là ñầu tư nước ngoài vào trong nước và ñầu tư từ trong nước ra nước ngoài. Cả hai dòng ñầu tư này ñều có vai trò và tác ñộng hết sức quan trọng ñối với một quốc gia. Tuy nhiên, sự tác ñộng ở mức ñộ khác nhau ñối với kinh tế, xã hội, trong ñó có cán cân thanh toán quốc tế. FDI ñược thực hiện chủ yếu bởi các công ty xuyên quốc gia.

ðây là những tập ñoàn có tiềm lực lớn về vốn, công nghệ cao, nhãn hiệu sản phẩm có uy tín và danh tiếng, có khả năng cạnh tranh và tính năng ñộng cao,… 16 FDI ñược thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau như hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp ñồng hợp tác kinh doanh, doanh nghiệp liên doanh; doanh nghiệp 100% vốn ñầu tư nước ngoài; chi nhánh sở hữu hoàn toàn; các hoạt ñộng mua lại & sáp nhập… Bên cạnh ñó, FDI có thể ñược thực hiện thông qua khu công nghiệp tập trung, khu chế xuất, BOT, BTO, BT… Trong ñiều kiện toàn cầu hoá và tự do hoá thương mại, các quốc gia ñều có xu hướng cải cách, ñiều chỉnh luật pháp, chính sách theo hướng giảm thiểu các rào cản ñối với FDI nhằm vừa tăng sức cạnh tranh và thúc ñẩy việc thu hút, vừa thực hiện tốt việc ñầu tư trực tiếp ra nước ngoài. ðiều ñó góp phần làm cho dòng vốn FDI ngày càng gia tăng. Chính vì vậy, ñối với mỗi quốc gia, bên cạnh việc tận dụng tốt các tác ñộng tích cực, cần thực hiện các chính sách, biện pháp hữu hiệu nhằm giảm thiểu tác ñộng tiêu cực do các vấn ñề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI gây ra. Tác ñộng của FDI ñối với nước tiếp nhận 1.

Tác ñộng tích cực Một là, thực hiện tốt việc tiếp nhận FDI ñem lại cho nước tiếp nhận nguồn vốn lớn cho sự phát triển kinh tế, giải quyết các vấn ñề xã hội, môi trường… ðiều này càng ñặc biệt quan trọng ñối với những nước ñang hạn chế về nguồn vốn trong nước và có cơ hội tăng thêm vốn trên thị trường quốc tế, mà nước nhận ñầu tư không phải lo gánh nặng công nợ. Hơn nữa, FDI có khả năng tăng nguồn vốn trong nước vào các dự án ñầu tư. Hai là, FDI thường ñi kèm với công nghệ, kỹ thuật hiện ñại, chuyển giao các bí quyết công nghệ (bí quyết kỹ thuật) tiên tiến. Nhờ chuyển giao, lan toả công nghệ mà năng suất lao ñộng ở nước tiếp nhận và hiệu quả sử dụng các nguồn lực ngày càng tăng.

Cụ thể là thông qua FDI, các công ty xuyên và ña quốc gia thường với nguồn vốn lớn, công nghệ cao, trình ñộ quản lý tiên tiến ñã chuyển giao công nghệ và tài sản vô hình cho các doanh nghiệp nước tiếp nhận có quan hệ kinh doanh. Bằng con ñường này, các doanh nghiệp nước tiếp nhận có ñiều kiện tiếp cận và sử dụng máy móc thiết bị hiện ñại ñể tăng năng suất lao ñộng. Bên cạnh ñó, việc chuyển giao công nghệ ñã tạo ra môi trường cạnh tranh buộc các doanh nghiệp khác cũng phải nâng cao năng suất lao ñộng và chất lượng sản phẩm, dịch vụ của mình. 17 Ba là, ñối với các doanh nghiệp, kỹ năng quản lý, ñiều hành, quản trị doanh nghiệp… ñều có ý nghĩa hết sức quan trọng ñối với toàn bộ hoạt ñộng của doanh nghiệp, ñặc biệt là trong môi trường toàn cầu hoá, hội nhập và cạnh tranh quốc tế gay gắt.

Các kỹ năng trên là tài sản vô hình hết sức quan trọng mà các công ty quốc tế chuyển giao cho các công ty nước tiếp nhận. Thông qua FDI, các nước tiếp nhận ñầu tư có ñiều kiện thuận lợi trong việc tiếp nhận các kỹ năng, phương pháp quản lý, cách thức ñiều hành tiên tiến của các công ty xuyên và ña quốc gia. Bốn là, thực hiện FDI tại nước tiếp nhận ñầu tư, các công ty xuyên và ña quốc gia sử dụng lao ñộng tại ñịa phương. ðiều này tạo cơ hội và ñiều kiện thuận lợi cho người lao ñộng nâng cao trình ñộ, kỹ năng và tri thức của họ.

Ngay cả trong trường hợp họ không còn làm việc trong các công ty này, họ có thể làm việc hiệu quả ở các nơi khác với vốn kiến thức, kỹ năng ñã ñược ñào tạo và tích luỹ.