CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ðỀ KINH TẾ XÃ HỘI NẢY SINH TRONG FDI 1. FDI và tính tất yếu khách quan của những vấn ñề kinh tế xã hội nảy sinh 1. Tổng quan về FDI Hiện nay có khá nhiều quan niệm về FDI.
Theo IMF, FDI là khoản ñầu tư ñược thực hiện nhằm thu lợi lâu dài trong doanh nghiệp hoạt ñộng ở một số nền kinh tế khác với nền kinh tế thuộc nước của chủ ñầu tư. Ngoài ra, nhà ñầu tư còn mong muốn giành ñược quyền quản lý doanh nghiệp ñó [107]. Trong hai khái niệm trên, hoạt ñộng FDI gắn liền với mục ñích lợi nhuận và quyền kiểm soát của nhà ñầu tư nước ngoài. Lợi ích lâu dài này thể hiện các mối quan hệ giữa nhà ñầu tư và doanh nghiệp ñầu tư trực tiếp, trong ñó nhà ñầu tư giành ñược sự ảnh hưởng quan trọng và có hiệu quả trong quản lý doanh nghiệp.
ðầu tư trực tiếp bao hàm các giao dịch ñầu tiên, tiếp ñến là các giao dịch về vốn giữa hai thực thể ñược liên kết chặt chẽ. Trong ñó, nhà ñầu tư trực tiếp ñược hiểu là người nắm quyền kiểm soát từ 10% vốn của một doanh nghiệp trở lên [124]. Theo khái niệm này, có thể thấy ñộng cơ chủ yếu của nhà ñầu tư trực tiếp nước ngoài là thông qua phần vốn ñược sử dụng ở nước ngoài, nhà ñầu tư nước ngoài giành quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng nhất ñịnh trong việc quản lý doanh nghiệp. Một số nhà kinh tế Trung Quốc coi FDI là sự sở hữu tư bản tại nước tiếp nhận ñầu tư bằng cách mua hoặc kiểm soát một thực thể kinh tế của nước ñó.
14 Khoản ñầu tư này phải ñạt tỷ lệ cổ phần ñủ lớn ñể tạo ảnh hưởng quyết ñịnh, chi phối ñối với thực thể kinh tế ñó. Theo khái niệm này, Trung Quốc ñã chú trọng tới tỷ lệ vốn ñầu tư phải ñủ lớn ñể nắm giữ quyền chi phối, kiểm soát doanh nghiệp. Theo Luật ñầu tư của Việt Nam năm 2005 (ñiều 3), ñầu tư nước ngoài là việc nhà ñầu tư nước ngoài ñưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác ñể tiến hành hoạt ñộng ñầu tư theo quy ñịnh của Luật [56]. Khái niệm nêu trong Luật ñầu tư của Việt Nam chủ yếu ñề cập ñến xuất xứ của nguồn vốn.
Mặc dù có những ñiểm ñánh giá khác nhau về FDI, nhưng có thể hiểu khái quát: ðầu tư trực tiếp nước ngoài là một loại hình ñầu tư quốc tế, trong ñó nhà ñầu tư của một nền kinh tế ñóng góp một số vốn hoặc tài sản lớn vào một nền kinh tế khác ñể sở hữu hoặc ñiều hành, kiểm soát ñối tượng họ bỏ vốn ñầu tư nhằm mục ñích lợi nhuận hoặc các lợi ích kinh tế khác. FDI là hoạt ñộng tất yếu và không thể thiếu ñối với mọi quốc gia, ñược luận giải bởi nhiều lý thuyết khác nhau của các nhà kinh tế học. Có thể dẫn ra một số lý thuyết chủ yếu như lý thuyết chiết trung (J.Dunning) ñưa ra ba yếu tố là lợi thế về sở hữu (Ownership), lợi thế về vị trí (Location) là yếu tố quyết ñịnh ñịa ñiểm sản xuất và lợi thế về gắn kết nội bộ (Internalizatinon) của doanh nghiệp ñể trả lời cho ba câu hỏi “tại sao MNEs muốn ñầu tư ra nước ngoài, ñịa ñiểm nào ñược MNEs lựa chọn ñầu tư và MNEs thực hiện ñầu tư như thế nào?”. Các yếu tố này là căn cứ ñể nhà ñầu tư quyết ñịnh ñầu tư [97].
Tuy nhiên, lý thuyết này bị coi là quá cầu toàn. Lý thuyết năng suất biên của Mc.Dougall - Kemp giải thích sự di chuyển vốn là do khác nhau về năng suất biên và ñiều tất yếu là vốn di chuyển từ nơi có năng suất biên thấp sang nơi có năng suất biên cao hơn. Tuy nhiên, lý thuyết này chưa giải thích ñược lý do ñối với một quốc gia vì sao có dòng vốn di chuyển ra và cả dòng vốn di chuyển vào. Thực thế cho thấy Mỹ vừa là quốc gia giàu vốn, vừa là quốc gia thu hút một khối lượng vốn ñầu tư hàng ñầu thế giới [7].
Lý thuyết chu kỳ sống quốc tế của sản phẩm (Vernon, 1966) xem xét ñầu tư quốc tế là sự phản ứng của các nhà ñầu tư thích ứng với thay ñổi trạng thái sản phẩm. ðể duy trì sự tồn tại và phát triển sản phẩm, các nhà ñầu tư di chuyển vốn ra thị trường nước ngoài [7]. 15 Lý thuyết về quyền lực thị trường khẳng ñịnh nhà ñầu tư cần có khả năng chi phối thị trường thông qua bí quyết công nghệ, bí quyết thương mại hoặc kiến thức, kỹ năng ñặc biệt, lợi thế vượt trội của nhà ñầu tư này so với nhà ñầu tư khác. ðây là những yếu tố cốt lõi ñể nhà ñầu tư thành công [7].
Ngoài ra, lý luận về ñộng lực thúc ñẩy ñầu tư nước ngoài ñược xây dựng và phát triển bởi rất nhiều nhà kinh tế học như Hymer, Kindleger, Hecksher, Ohlin, Casson, Vernon và Dunning. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, Dunning tổng kết thành bốn ñộng lực thúc ñẩy ñầu tư nước ngoài, ñó là “sự tìm kiếm tài nguyên, tìm kiếm thị trường, tìm kiếm nguồn lực và tìm kiếm tài sản chiến lược”. Lý luận về ñộng lực thúc ñẩy các doanh nghiệp ñầu tư nước ngoài và bốn ñộng lực tìm kiếm của họ ñều nhằm mục ñích cuối cùng là mở rộng thị trường, giảm chi phí, nâng cao khả năng cạnh tranh ñể tối ña hoá lợi nhuận [98]. Một trong số những ñặc ñiểm quan trọng của FDI là nhà ñầu tư vừa là người sở hữu, vừa là người sử dụng vốn ñầu tư.
FDI là hình thức ñầu tư bằng vốn của tư nhân, cho nên nhà ñầu tư có quyền tự chủ và tự quyết ñịnh từ việc lập dự án ñầu tư ñến khâu tổ chức, quản lý và ñiều hành các dự án ñầu tư, tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất, kinh doanh, tự chịu rủi ro và ñược quyền thu lợi nhuận. Chính vì vậy, FDI thường mang tính khả thi và hiệu quả cao. FDI là hình thức chuyển giao lớn về vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý. Thông qua FDI, nước tiếp nhận ñầu tư (mà trực tiếp là các doanh nghiệp, nhà sản xuất kinh doanh của nước tiếp nhận) có thể tiếp nhận ñược công nghệ tiên tiến, học hỏi các kinh nghiệm quản lý hiện ñại.
FDI có thể diễn ra theo hai hướng, là ñầu tư nước ngoài vào trong nước và ñầu tư từ trong nước ra nước ngoài. Cả hai dòng ñầu tư này ñều có vai trò và tác ñộng hết sức quan trọng ñối với một quốc gia. Tuy nhiên, sự tác ñộng ở mức ñộ khác nhau ñối với kinh tế, xã hội, trong ñó có cán cân thanh toán quốc tế. FDI ñược thực hiện chủ yếu bởi các công ty xuyên quốc gia.
ðây là những tập ñoàn có tiềm lực lớn về vốn, công nghệ cao, nhãn hiệu sản phẩm có uy tín và danh tiếng, có khả năng cạnh tranh và tính năng ñộng cao,… 16 FDI ñược thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau như hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp ñồng hợp tác kinh doanh, doanh nghiệp liên doanh; doanh nghiệp 100% vốn ñầu tư nước ngoài; chi nhánh sở hữu hoàn toàn; các hoạt ñộng mua lại & sáp nhập… Bên cạnh ñó, FDI có thể ñược thực hiện thông qua khu công nghiệp tập trung, khu chế xuất, BOT, BTO, BT… Trong ñiều kiện toàn cầu hoá và tự do hoá thương mại, các quốc gia ñều có xu hướng cải cách, ñiều chỉnh luật pháp, chính sách theo hướng giảm thiểu các rào cản ñối với FDI nhằm vừa tăng sức cạnh tranh và thúc ñẩy việc thu hút, vừa thực hiện tốt việc ñầu tư trực tiếp ra nước ngoài. ðiều ñó góp phần làm cho dòng vốn FDI ngày càng gia tăng. Chính vì vậy, ñối với mỗi quốc gia, bên cạnh việc tận dụng tốt các tác ñộng tích cực, cần thực hiện các chính sách, biện pháp hữu hiệu nhằm giảm thiểu tác ñộng tiêu cực do các vấn ñề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI gây ra. Tác ñộng của FDI ñối với nước tiếp nhận 1.
Tác ñộng tích cực Một là, thực hiện tốt việc tiếp nhận FDI ñem lại cho nước tiếp nhận nguồn vốn lớn cho sự phát triển kinh tế, giải quyết các vấn ñề xã hội, môi trường… ðiều này càng ñặc biệt quan trọng ñối với những nước ñang hạn chế về nguồn vốn trong nước và có cơ hội tăng thêm vốn trên thị trường quốc tế, mà nước nhận ñầu tư không phải lo gánh nặng công nợ. Hơn nữa, FDI có khả năng tăng nguồn vốn trong nước vào các dự án ñầu tư. Hai là, FDI thường ñi kèm với công nghệ, kỹ thuật hiện ñại, chuyển giao các bí quyết công nghệ (bí quyết kỹ thuật) tiên tiến. Nhờ chuyển giao, lan toả công nghệ mà năng suất lao ñộng ở nước tiếp nhận và hiệu quả sử dụng các nguồn lực ngày càng tăng.
Cụ thể là thông qua FDI, các công ty xuyên và ña quốc gia thường với nguồn vốn lớn, công nghệ cao, trình ñộ quản lý tiên tiến ñã chuyển giao công nghệ và tài sản vô hình cho các doanh nghiệp nước tiếp nhận có quan hệ kinh doanh. Bằng con ñường này, các doanh nghiệp nước tiếp nhận có ñiều kiện tiếp cận và sử dụng máy móc thiết bị hiện ñại ñể tăng năng suất lao ñộng. Bên cạnh ñó, việc chuyển giao công nghệ ñã tạo ra môi trường cạnh tranh buộc các doanh nghiệp khác cũng phải nâng cao năng suất lao ñộng và chất lượng sản phẩm, dịch vụ của mình. 17 Ba là, ñối với các doanh nghiệp, kỹ năng quản lý, ñiều hành, quản trị doanh nghiệp… ñều có ý nghĩa hết sức quan trọng ñối với toàn bộ hoạt ñộng của doanh nghiệp, ñặc biệt là trong môi trường toàn cầu hoá, hội nhập và cạnh tranh quốc tế gay gắt.
Các kỹ năng trên là tài sản vô hình hết sức quan trọng mà các công ty quốc tế chuyển giao cho các công ty nước tiếp nhận. Thông qua FDI, các nước tiếp nhận ñầu tư có ñiều kiện thuận lợi trong việc tiếp nhận các kỹ năng, phương pháp quản lý, cách thức ñiều hành tiên tiến của các công ty xuyên và ña quốc gia. Bốn là, thực hiện FDI tại nước tiếp nhận ñầu tư, các công ty xuyên và ña quốc gia sử dụng lao ñộng tại ñịa phương. ðiều này tạo cơ hội và ñiều kiện thuận lợi cho người lao ñộng nâng cao trình ñộ, kỹ năng và tri thức của họ.
Ngay cả trong trường hợp họ không còn làm việc trong các công ty này, họ có thể làm việc hiệu quả ở các nơi khác với vốn kiến thức, kỹ năng ñã ñược ñào tạo và tích luỹ.
