Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vẫn đề lý luận cơ bản về quản lý chi ngân sách nhà nƣớc cấp huyện tại Việt Nam. Chương 2: Phƣơng pháp và thiết kế nghiên cứu Chương 3: Thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa giai đoạn 2011-2014. Chương 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÍ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN TẠI VIỆT NAM.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Việc nghiên cứu hoạt động quản lý ngân sách nhà nƣớc nói chung và ngân sách các cấp nói riêng ở nƣớc ta trong những năm qua có rất nhiều công trình nghiên cứu. Các vấn đề nghiên cứu bao trùm từ rất nhiều lĩnh vực trong quá trình quản lý ngân sách nhà nƣớc, cũng nhƣ việc tổ chức và phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc, có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu sau: - Luận văn thạc sỹ kinh tế tại Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN về "Quản lý chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc tại huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dƣơng" của tác giả Nguyễn Văn Vạn (2014). Luận văn đã chỉ ra thực trạng chi thƣờng xuyên NSNN nhà nƣớc luôn chiếm một tỷ trọng rất cao trong tổng chi NSNN tại huyện Kinh Môn. Mặc dù, hoạt động chi NSNN tại huyện Kinh Môn về cơ bản đáp ứng đƣợc các yêu cầu đề ra, đảm bảo chi cho bộ máy chính quyền hoạt động hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng.
Tuy nhiên, hoạt động quản lý chi NSNN tại huyện Kinh Môn vẫn còn các tồn tại trong xây dựng định mức chi, phân bổ dự toán, thẩm định, xét duyệt báo cáo quyết toán, chấp hành dự toán chi thƣờng xuyên, quyết toán chi thƣờng xuyên. Trên cơ sở đó, luận văn đã đề ra một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tại huyện Kinh Môn nhằm đạt mục tiêu đƣa Kinh Môn trở thành thị xã vào năm 2015. - Luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế tại Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN về “Quản lý ngân sách nhà nƣớc huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An” của tác giả Nguyễn Thanh Minh (2015). Luận văn nghiên cứu tình hình quản lý ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Con Cuông để chỉ ra một số 4 z hạn chế, tồn tại đó là: Trong công tác điều hành ngân sách ở một số lĩnh vực còn chƣa bám sát dự toán đƣợc giao, việc điều hành, triển khai nhiệm vụ tại một số đơn vị dự toán thƣờng chậm, dồn nén vào cuối năm và còn để xảy ra tình trạng không thực hiện đƣợc dự toán trong năm, đặc biệt là chi đầu tƣ xây dựng cơ bản gây ra tình trạng chi chuyển nguồn lớn, đây là một nguyên nhân gây thất thoát, lãng phí ngân sách nhà nƣớc…Những tồn tại, hạn chế do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, nhƣng chủ yếu là do hệ thống cơ chế, chính sách và quản lý NSNN chƣa hoàn chỉnh, trình độ quản lý của cán bộ ngành tài chính còn nhiều hạn chế bất cập nhất là cán bộ tài chính cấp cơ sở.
Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong quản lý NSNN nhiều khi chƣa đồng bộ. Để thực hiện các biện pháp hoàn thiện công tác quản lý thu chi ngân sách có hiệu quả đòi hỏi phải thực hiện tổng hơp các giải pháp ở tầm vĩ mô và vi mô. - Luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế tại Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN về Hoàn thiện quản lý chi NSNN tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh của tác giả Trần Quang Đông (2014). Luận văn trên cơ sở đánh giá thực trạng đã đề xuất các giải pháp hoàn thiện bao gồm: Để tăng cƣờng hiệu lực trong công tác quản lý nhà nƣớc bằng pháp luật đối với quản lý chi NSNN cần đổi mới một cách hiệu quả và sâu sắc công cụ quản lý, trong đó đội ngũ cán bộ quản lý là quan trọng nhất; Để xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trƣờng, nhà nƣớc phải sử dụng một hệ thống các công cụ quản lý vĩ mô nhƣ kế hoạch, chính sách, các công cụ tài chính, pháp luật.
Việc sử dụng các công cụ này thể hiện thông qua hoạt động của các cơ quan, đơn vị trong bộ máy nhà nƣớc và đội ngũ cán bộ, công chức nhà nƣớc; thực hiện tốt công tác quản lý chi NSNN, đảm bảo chi ngân sách tiết kiệm, hiệu quả đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chính trị của từng cấp chính quyền, từng đơn vị góp phần hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ thúc đẩy huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh phát triển ngày càng nhanh và bền vững. 5 z - Luận án tiến sĩ của tác giả Tô Thiện Hiền (2012) tại Trƣờng Đại học Ngân hàng Tp.HCM về Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nƣớc tỉnh An Giang giai đoạn 2011-2015 và tầm nhìn đến 2020. Luận án đã tập trung phân tích hiện trạng quản lý NSNN tại tỉnh An Giang để đánh giá những mặt thành công và hạn chế để làm cơ sở cho những giải pháp hoàn thiện quản lý NSNN tại tỉnh An Giang bao gồm: Tăng cƣờng, chấn chỉnh quản lý thu, bồi dƣỡng nguồn thu, khuyến khích tăng thu; Quản lý nguồn thu tập trung vào NSNN; Quản lý và sử dụng có hiệu quả các khoản chi NSNN; Hoàn thiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính đối với các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp; Hoàn thiện đổi mới cơ chế quản lý phân cấp điều hành NSNN các cấp; Đổi mới quy trình lập, chấp hành và quyết toán NSNN; Tăng cƣờng công tác thanh tra, kiểm tra; Nâng cao trình độ cán bộ quản lý NSNN. Có thể nói các đề tài trên đã có đóng góp rất nhiều cho việc nghiên cứu về hoạt động quản lý ngân sách nhà nƣớc nói chung và quản lý chi ngân sách cấp huyện nói riêng, tuy nhiên, với đặc thù là một tỉnh huyện bán sơn địa, có đƣờng mòn Hồ Chí Minh chạy qua, hoạt động quản lý NSNN, cũng nhƣ việc thực thi luật ngân sách nhà nƣớc, đặc biệt là chi NSNN, cũng có những đặc điểm riêng, khác biệt.
Do đó, đề tài học viên lựa chọn mặc dù có tính kế thừa, nhƣng nó cũng thể hiện các quan điểm nghiên cứu độc lập của tác giả. Ngân sách nhà nƣớc và quản lý NSNN: 1.1 Khái niệm NSNN: Ngân sách nhà nƣớc là một phạm trù kinh tế lịch sử gắn liền với sự ra đời của Nhà nƣớc, gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa. “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Biểu hiện bên ngoài, ngân sách nhà nƣớc là một bảng dự toán thu chi 6 z bằng tiền của Nhà nƣớc trong một khoảng thời gian nhất định thƣờng là một năm.
Chính phủ dự toán các nguồn thu vào quỹ ngân sách nhà nƣớc, đồng thời dự toán các khoản chi cho các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng, từ quỹ ngân sách nhà nƣớc, và bảng dự toán này phải đƣợc Quốc hội phê chuẩn. Nhƣ vậy, đặc trƣng chủ yếu của ngân sách nhà nƣớc là tính dự toán các khoản thu chi bằng tiền của Nhà nƣớc trong một thời gian nhất định, thƣờng là một năm. Trong thực tiễn hoạt động, Ngân sách nhà nƣớc là hoạt động thu (tạo thu) và chi tiêu (sử dụng) quỹ tiền tệ của Nhà Nƣớc, làm cho nguồn tài chính vận động giữa một bên là Nhà nƣớc với một bên là các chủ thể kinh tế, xã hội trong quá trình phân phối tổng sản phẩm quốc dân dƣới hình thức giá trị. Đằng sau các hoạt động thu, chi đã chứa đựng các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc với chủ thể khác.
Nói cách khác, ngân sách nhà nƣớc phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc với các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế - xã hội và trong phân phối tổng sản phẩm xã hội. Thông qua việc tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nƣớc chuyển dịch một bộ phận thu nhập bằng tiền của các chủ thể thành thu nhập của Nhà nƣớc và nhà nƣớc chuyển dịch thu nhập đó đến các chủ thể đƣợc thụ hƣởng nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Thứ nhất, ngân sách nhà nƣớc là kế hoạch tài chính vĩ mô trong các kế hoạch tài chính của Nhà nƣớc để quản lý các hoạt động Kinh tế - Xã hội. Thứ hai, xét về mặt thực thể, ngân sách nhà nƣớc là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nƣớc.
Thứ ba, ngân sách nhà nƣớc là khâu chủ đạo trong hệ thống các khâu tài chính. Các nguồn tài chính đƣợc tập trung vào ngân sách nhà nƣớc nhờ vào việc nhà nƣớc tham gia vào quá trình phân phối và phân phối lại các nguồn tài chính quốc gia dƣới hình thức thuế và các hình thức thu khác. Toàn bộ các 7 z nguồn tài chính trong ngân sách nhà nƣớc của chính quyền nhà nƣớc các cấp là nguồn tài chính mà Nhà nƣớc trực tiếp nắm giữ, chi phối. Nó là nguồn tài chính cơ bản để nhà nƣớc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình.
Nguồn tài chính này giữ vị trí chủ đạo trong tổng nguồn tài chính của xã hội và là công cụ để Nhà Nƣớc kiểm soát vĩ mô và cân đối vĩ mô. Hệ thống ngân sách nhà nước ở Việt Nam Hệ thống các cấp ngân sách nhà nƣớc là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau, có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của từng cấp ngân sách. NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC NGÂN SÁCH NGÂN SÁCH TRUNG ƢƠNG ĐỊA PHƢƠNG Ngân sách Ngân sách Ngân sách tỉnh và quận, xã, thành phố huyện, thị phƣờng, trực thuộc xã, thành thị trấn trung phố thuộc ƣơng tỉnh Sơ đồ 1.1: Hệ thống tổ chức Ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam (Nguồn: Luật ngân sách nhà nước năm 2002) Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nƣớc luôn gắn liền với việc tổ chức bộ máy nhà nƣớc và vai trò, vị trí bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế, xã 8 z hội của đất nƣớc, trên cơ sở hiến pháp, mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng cung cấp phƣơng tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ.