Luận văn thạc sĩ về chính sách tài chính công và phát triển kinh tế xã hội tại tỉnh Tuyên Quang

Tổng hợp kiến thức Chính sách tài chính công và phát triển kinh tế xã hội tại Tuyên Quang, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả

• Tác giả: Phạm Thị Hường
• Người hướng dẫn: TS. Phan Hiển Minh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Chính Sách Tài Chính Công Và Phát Triển Kinh Tế Xã Hội Tại Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn thông tin
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Tính bền vững của ngân sách
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách tài chính công tại Tuyên Quang

Chính sách tài chính công tại Tuyên Quang đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tuyên Quang, một tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc huy động nguồn lực tài chính cho phát triển. Chính sách tài chính công cần được thiết kế để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Theo đó, chính sách tài chính không chỉ đơn thuần là việc thu chi ngân sách mà còn phải hướng tới việc phát triển bền vững, tạo ra động lực cho phát triển kinh tế và phát triển xã hội. Việc phân cấp ngân sách cũng là một yếu tố quan trọng, giúp chính quyền địa phương chủ động hơn trong việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính. Điều này sẽ tạo ra cơ hội cho tỉnh Tuyên Quang trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

II. Đánh giá thực trạng thu chi ngân sách tại Tuyên Quang

Thực trạng thu, chi ngân sách tại Tuyên Quang cho thấy sự phụ thuộc lớn vào ngân sách trung ương. Theo số liệu, gần 80% chi tiêu ngân sách của tỉnh phụ thuộc vào trợ cấp từ ngân sách trung ương. Điều này đã làm giảm tính tự chủ trong việc thực hiện các chương trình phát triển kinh tế - xã hội. Ngân sách nhà nước tại Tuyên Quang chủ yếu đến từ các khoản thu không bền vững, như thu từ chuyển quyền sử dụng đất. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng đầu tư phát triển mà còn làm giảm tính ổn định của ngân sách. Để cải thiện tình hình, tỉnh cần phải tăng cường các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, nhằm mở rộng nguồn thu ngân sách. Việc chi ngân sách cũng cần phải được ưu tiên cho các lĩnh vực phát triển hạ tầng, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của tỉnh.

III. Chính sách phát triển kinh tế xã hội tại Tuyên Quang

Chính sách phát triển kinh tế - xã hội tại Tuyên Quang được xây dựng nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp. Tỉnh đã xác định rõ các ngành kinh tế mũi nhọn như chế biến lâm sản và sản xuất vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, chính quyền cần phải có những chính sách phát triển phù hợp, đảm bảo rằng chi ngân sách được phân bổ đúng ưu tiên. Việc đầu tư vào hạ tầng công nghiệp và giao thông là rất cần thiết để thu hút đầu tư và tạo ra việc làm cho người dân. Hơn nữa, chính quyền trung ương cũng cần hỗ trợ trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng cho khu vực miền núi phía Bắc, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

IV. Khuyến nghị chính sách tài chính công cho Tuyên Quang

Để nâng cao hiệu quả của chính sách tài chính công, Tuyên Quang cần thực hiện một số khuyến nghị quan trọng. Thứ nhất, cần giảm dần sự phụ thuộc vào các khoản thu không ổn định và tăng cường các khoản thu bền vững từ doanh nghiệp. Thứ hai, chính quyền địa phương cần phải chi ngân sách đúng theo ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là cho hạ tầng công nghiệp và giao thông. Cuối cùng, việc phân cấp ngân sách cần phải được thực hiện một cách linh hoạt, phù hợp với đặc trưng phát triển của từng địa phương. Những khuyến nghị này không chỉ giúp Tuyên Quang cải thiện tình hình tài chính công mà còn tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Tuyên Quang, một tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam với dân số khoảng 731 nghìn người, có mức thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 60% so với mức trung bình cả nước. Giai đoạn 2001-2010, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân của tỉnh đạt khoảng 12%, tuy nhiên cơ sở hạ tầng yếu kém và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh còn thấp, đứng thứ 56/63 tỉnh thành theo đánh giá của VNCI năm 2012. Chính sách phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh tập trung chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp, ưu tiên xây dựng hạ tầng công nghiệp và giao thông nhằm thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng.

Tuy nhiên, nguồn lực tài chính công của tỉnh còn nhiều hạn chế, với khoảng 80% chi ngân sách phụ thuộc vào trợ cấp từ ngân sách trung ương, trong đó chi đầu tư phát triển gần như hoàn toàn dựa vào nguồn trợ cấp này. Cơ cấu thu ngân sách địa phương thiếu tính bền vững, phụ thuộc nhiều vào các khoản thu đặc biệt như chuyển quyền sử dụng đất, trong khi nguồn thu từ doanh nghiệp tư nhân còn hạn chế do quy mô nhỏ và năng lực sản xuất thấp. Chi ngân sách chưa phản ánh đúng ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội, với chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 30% tổng chi ngân sách, trong đó chi cho hạ tầng công nghiệp và giao thông rất nhỏ.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng mô hình tài chính công phù hợp với chính sách phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, đánh giá tính bền vững của cơ cấu thu, chi ngân sách và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả tài chính công, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại Tuyên Quang trong giai đoạn 2001-2010. Nghiên cứu cũng so sánh cơ cấu thu, chi ngân sách của tỉnh với một số địa phương có điều kiện tương đồng nhằm rút ra bài học và khuyến nghị chính sách phù hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tính bền vững của ngân sách công, cấu trúc thu, chi ngân sách và phân cấp ngân sách nhà nước. Theo Schick (2005), ngân sách bền vững phải đảm bảo khả năng trả nợ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định tài chính và công bằng xã hội. Nhóm công tác chung giữa Chính phủ Việt Nam và các nhà tài trợ (2000) định nghĩa tính bền vững ngân sách là khả năng duy trì ngân sách trong trung hạn mà không làm tăng gánh nặng nợ và ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô.

Cơ cấu thu ngân sách được phân thành thu được phân chia, thu thường xuyên và thu đặc biệt, trong đó thu được phân chia và thu thường xuyên được xem là nguồn thu bền vững, còn thu đặc biệt là nguồn thu không ổn định và không bền vững. Cơ cấu chi ngân sách gồm chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển, trong đó chi đầu tư phát triển đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nền tảng phát triển kinh tế bền vững.

Phân cấp ngân sách theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 là sự phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa ngân sách trung ương và địa phương, nhằm tăng tính chủ động và hiệu quả trong quản lý tài chính công. Tuy nhiên, phân cấp cũng tạo ra sự phụ thuộc của các địa phương vào trợ cấp ngân sách trung ương, đặc biệt với các tỉnh nghèo như Tuyên Quang.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích số liệu thống kê thu, chi ngân sách tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2001-2010. Dữ liệu được thu thập từ các nguồn chính thức như Sở Tài chính, Cục Thuế, Cục Thống kê tỉnh, Văn phòng Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh và các báo cáo của Bộ Tài chính, VNCI. Ngoài ra, tác giả thực hiện phỏng vấn chuyên gia tài chính công địa phương để bổ sung thông tin và đánh giá thực trạng.

Phân tích tập trung vào đánh giá tính bền vững của cơ cấu thu ngân sách qua các sắc thuế, phân tích đóng góp của các thành phần doanh nghiệp và ngành kinh tế vào nguồn thu. Đồng thời, đánh giá sự tương thích của cơ cấu chi ngân sách với chính sách phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, đặc biệt là tỷ trọng chi đầu tư phát triển so với chi thường xuyên. So sánh với các tỉnh miền núi phía Bắc có điều kiện tương đồng như Bắc Giang, Bắc Kạn, Yên Bái, Cao Bằng nhằm rút ra bài học và khuyến nghị chính sách.

Cỡ mẫu dữ liệu là toàn bộ số liệu quyết toán thu, chi ngân sách tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn 2001-2010. Phương pháp chọn mẫu là sử dụng toàn bộ dữ liệu có sẵn để đảm bảo tính toàn diện và chính xác. Phân tích số liệu sử dụng các chỉ tiêu tỷ lệ phần trăm, tốc độ tăng trưởng bình quân và so sánh tương quan giữa các khoản thu, chi ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính bền vững của cơ cấu thu ngân sách còn hạn chế: Thu ngân sách trên địa bàn tỉnh chiếm khoảng 20% tổng thu ngân sách địa phương, trong khi thu trợ cấp từ ngân sách trung ương chiếm trung bình gần 70%. Thu đặc biệt chiếm khoảng 50% tổng thu ngân sách địa phương, chủ yếu từ chuyển quyền sử dụng đất và các khoản thu nhất thời, không bền vững. Thu từ doanh nghiệp nhà nước chiếm khoảng 20% tổng thu, trong khi doanh nghiệp tư nhân chỉ đóng góp khoảng 15%, mặc dù khu vực này tạo ra hơn 80% việc làm. Tốc độ tăng trưởng thu ngân sách bình quân giai đoạn 2001-2010 là 11%, thấp hơn tốc độ tăng chi ngân sách 14%.

2. Cơ cấu chi ngân sách chưa phù hợp với chính sách phát triển kinh tế - xã hội: Chi thường xuyên chiếm trên 55% tổng chi ngân sách, trong đó chi cho giáo dục chiếm gần 40%, chi cho khoa học công nghệ rất thấp (khoảng 0,1%). Chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 27%, trong đó chi cho hạ tầng công nghiệp và giao thông rất nhỏ, không tương xứng với ưu tiên phát triển của tỉnh. Chi đầu tư phát triển phụ thuộc gần như hoàn toàn vào trợ cấp ngân sách trung ương.

3. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, năng lực cạnh tranh thấp: Tỷ trọng công nghiệp trong GDP chỉ đạt khoảng 24%, trong đó xây dựng chiếm 12,6%. Dịch vụ phát triển mạnh nhất, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất. Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2011 của Tuyên Quang đứng thứ 56/63, với điểm thấp về tiếp cận đất đai, chi phí gia nhập thị trường và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp.

4. So sánh với các tỉnh lân cận: Các tỉnh miền núi phía Bắc có cơ cấu thu, chi ngân sách tương tự, với tỷ lệ chi đầu tư phát triển khoảng 24-33% tổng chi ngân sách. Các tỉnh phụ thuộc trợ cấp ngân sách trung ương đều có tỷ lệ chi thường xuyên cao, hạn chế sự chủ động trong phân bổ nguồn lực theo ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mô hình tài chính công của tỉnh Tuyên Quang đang chịu sự phụ thuộc lớn vào nguồn trợ cấp ngân sách trung ương, làm giảm tính chủ động trong việc huy động và phân bổ nguồn lực tài chính. Cơ cấu thu ngân sách thiếu bền vững do tỷ trọng thu đặc biệt cao, trong khi các khoản thu bền vững như thuế thu nhập cá nhân, thuế nhà đất còn thấp. Điều này làm hạn chế khả năng tăng thu ngân sách địa phương trong dài hạn.

Cơ cấu chi ngân sách chưa phản ánh đúng ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, khi chi đầu tư phát triển cho hạ tầng công nghiệp và giao thông rất thấp, trong khi chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn, đặc biệt là chi cho giáo dục. Việc chi đầu tư phát triển phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp trung ương khiến tỉnh khó thực hiện các dự án trọng điểm, ảnh hưởng đến năng lực thu hút đầu tư và phát triển kinh tế bền vững.

So sánh với các tỉnh lân cận cho thấy đây là vấn đề chung của các tỉnh miền núi phụ thuộc trợ cấp ngân sách trung ương. Chính sách phân cấp ngân sách hiện nay chưa tạo điều kiện cho các tỉnh này chủ động huy động và sử dụng nguồn lực theo đặc thù phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cơ cấu thu ngân sách theo loại thu, biểu đồ cơ cấu chi ngân sách theo mục đích chi và bảng so sánh các chỉ tiêu tài chính công giữa Tuyên Quang và các tỉnh lân cận để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường huy động nguồn thu bền vững từ doanh nghiệp tư nhân: Chính quyền tỉnh cần đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp sản xuất, nhằm mở rộng cơ sở thuế và tăng nguồn thu bền vững. Các giải pháp bao gồm cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí gia nhập thị trường, minh bạch hóa thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. Thời gian thực hiện: 3-5 năm, chủ thể: UBND tỉnh, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài chính.

2. Giảm dần sự phụ thuộc vào các khoản thu đặc biệt: Cần xây dựng kế hoạch quy hoạch quỹ đất hợp lý, tránh phụ thuộc quá mức vào thu từ chuyển quyền sử dụng đất. Đồng thời, tăng cường quản lý và khai thác các nguồn thu ổn định khác như thuế thu nhập cá nhân, thuế tài sản. Thời gian thực hiện: 5 năm, chủ thể: UBND tỉnh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Cục Thuế tỉnh.

3. Tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển, ưu tiên hạ tầng công nghiệp và giao thông: Cần phân bổ ngân sách hợp lý, tăng nguồn lực cho chi đầu tư phát triển, đặc biệt là xây dựng cơ sở hạ tầng công nghiệp và giao thông nhằm tạo nền tảng thu hút đầu tư và phát triển kinh tế. Khuyến khích áp dụng các hình thức hợp tác công tư (PPP) để huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Thời gian thực hiện: 3-7 năm, chủ thể: UBND tỉnh, Sở Giao thông Vận tải, Sở Công Thương.

4. Đẩy mạnh liên kết kinh tế vùng và học hỏi kinh nghiệm quản lý: Tăng cường hợp tác với các tỉnh miền núi phía Bắc có điều kiện tương đồng để chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp phát triển cụm ngành, vùng nguyên liệu, giảm chi phí sản xuất và mở rộng thị trường. Thời gian thực hiện: liên tục, chủ thể: UBND tỉnh, Ban Kinh tế tỉnh, các sở ngành liên quan.

5. Khuyến nghị chính sách phân cấp ngân sách linh hoạt từ trung ương: Trung ương cần xây dựng chính sách phân cấp ngân sách phù hợp với đặc thù từng địa phương, tạo điều kiện cho các tỉnh nghèo như Tuyên Quang chủ động huy động và sử dụng nguồn lực theo ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, tăng cường hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng vùng miền núi. Thời gian thực hiện: trung hạn, chủ thể: Bộ Tài chính, Quốc hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo và cán bộ quản lý tài chính công địa phương: Giúp hiểu rõ thực trạng tài chính công, cơ cấu thu chi ngân sách và các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công phù hợp với đặc thù địa phương.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích để xây dựng chính sách phân cấp ngân sách linh hoạt, hỗ trợ phát triển kinh tế vùng miền núi.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành chính sách công, kinh tế phát triển: Là tài liệu tham khảo về mô hình tài chính công địa phương, phân tích tính bền vững ngân sách và mối liên hệ với chính sách phát triển kinh tế - xã hội.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong và ngoài tỉnh: Hiểu rõ môi trường kinh tế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và các thách thức trong phát triển kinh tế địa phương để đưa ra quyết định đầu tư phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nguồn thu ngân sách của Tuyên Quang lại phụ thuộc nhiều vào trợ cấp trung ương?
   Do nguồn thu nội địa hạn chế, cơ sở kinh tế còn yếu, thu ngân sách chủ yếu dựa vào các khoản thu đặc biệt và doanh nghiệp nhà nước, trong khi doanh nghiệp tư nhân còn nhỏ và năng lực sản xuất thấp. Điều này khiến tỉnh phải dựa vào trợ cấp ngân sách trung ương để đảm bảo chi tiêu.

2. Cơ cấu chi ngân sách hiện tại có phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế của tỉnh không?
   Cơ cấu chi chưa phù hợp khi chi đầu tư phát triển cho hạ tầng công nghiệp và giao thông rất thấp, trong khi chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn, làm giảm nguồn lực cho các dự án phát triển trọng điểm.

3. Doanh nghiệp tư nhân đóng góp như thế nào vào ngân sách tỉnh?
   Doanh nghiệp tư nhân tạo ra hơn 80% việc làm nhưng chỉ đóng góp khoảng 15% tổng thu ngân sách địa phương, do phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và rất nhỏ, năng lực sản xuất hạn chế.

4. Chính sách phân cấp ngân sách ảnh hưởng thế nào đến tài chính công của tỉnh?
   Phân cấp ngân sách tạo điều kiện cho địa phương chủ động quản lý tài chính nhưng cũng làm tăng sự phụ thuộc vào trợ cấp trung ương, đặc biệt với các tỉnh nghèo, hạn chế tính linh hoạt trong huy động và phân bổ nguồn lực.

5. Giải pháp nào giúp tăng tính bền vững của ngân sách địa phương?
   Tăng cường phát triển doanh nghiệp tư nhân, mở rộng các khoản thu bền vững như thuế thu nhập cá nhân, giảm phụ thuộc vào thu đặc biệt, tăng chi đầu tư phát triển hạ tầng và áp dụng các hình thức huy động vốn ngoài ngân sách như PPP.

Kết luận

• Tuyên Quang là tỉnh nghèo với thu nhập bình quân đầu người chỉ bằng 60% mức trung bình cả nước, cơ sở hạ tầng yếu kém và năng lực cạnh tranh thấp.
• Cơ cấu thu ngân sách địa phương thiếu bền vững, phụ thuộc nhiều vào các khoản thu đặc biệt và trợ cấp ngân sách trung ương.
• Cơ cấu chi ngân sách chưa phản ánh đúng ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội, chi đầu tư phát triển cho hạ tầng công nghiệp và giao thông rất thấp.
• Khu vực doanh nghiệp tư nhân đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm nhưng đóng góp ngân sách còn hạn chế do quy mô nhỏ và năng lực sản xuất yếu.
• Cần có chính sách tài chính công linh hoạt, tăng cường nguồn thu bền vững, ưu tiên chi đầu tư phát triển và đẩy mạnh liên kết vùng để thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Next steps: Triển khai các giải pháp nâng cao tính bền vững ngân sách, cải thiện môi trường kinh doanh, tăng cường đầu tư hạ tầng và phối hợp với trung ương xây dựng chính sách phân cấp phù hợp.

Các nhà quản lý, hoạch định chính sách và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các khuyến nghị nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Tuyên Quang bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, nêu lên những vấn đề chung của nghiên cứu. Chương 2, trình bày về cơ sở lý thuyết của đề tài và tổng quan những bài nghiên cứu trước. Chương 3, đánh giá thực trạng tình hình thu, chi ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang trong mối liên hệ với chính sách phát triển KT-XH của tỉnh. Chương này sẽ đề cập tới chính sách phát triển KT-XH của tỉnh và phân tích, đánh giá tính bền vững của cơ cấu thu, chi ngân sách có hỗ trợ cho chính sách phát triển của tỉnh hay không.

Chương cuối cùng sẽ đưa ra kết luận và các khuyến nghị chính sách, cũng như đề cập đến những hạn chế trong quá trình thực hiện đề tài nhằm gợi ra các hướng nghiên cứu tiếp theo. 123doc 6 Chương 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU TRƯỚC 2. Tính bền vững của ngân sách Có nhiều khái niệm về tính bền vững của ngân sách, theo Schick (2005) thì ngân sách bền vững phải đảm bảo 4 yếu tố: (i) tình trạng có thể trả được nợ - khả năng của chính phủ trong việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính; (ii) tăng trưởng - chính sách chi tiêu đảm bảo cho kinh tế tăng trưởng; (iii) Ổn định - khả năng của chính phủ trong việc đáp ứng các nghĩa vụ trong tương lai bằng gánh nặng thuế hiện tại; (iv) Công bằng - khả năng của chính phủ trong việc chi trả các nghĩa vụ hiện tại mà không chuyển gánh nặng chi phí lên thế hệ tương lai. Tính bền vững ngân sách theo cách tiếp cận của Nhóm công tác chung giữa Chính phủ Việt Nam và các nhà tài trợ về đánh giá chi tiêu công (2000) là “tình trạng ngân sách có thể duy trì được trong trung hạn mà không làm tăng thái quá tổng gánh nặng nợ và ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô hay không”.

Tính bền vững của ngân sách theo nhiều nghiên cứu khác được tiếp cận theo cơ cấu thu, chi ngân sách. Có thể chia thu ngân sách ra thành các khoản thu được phân chia, thu thường xuyên và thu bất thường (thu đặc biệt), các khoản chi cũng được phân chia thành chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển. Các khoản thu được phân chia đem lại thu nhập bền vững cho ngân sách. Thu thường xuyên là một dạng thu nhập bền vững trong khi thu đặc biệt là loại thu nhập bất thường và do đó không bền vững.

Trong khoản thu thường xuyên thì thu về lệ phí môn bài và trước bạ không phải nguồn thu bền vững và giảm dần theo thời gian. Các khoản thu đặc biệt như thu từ bán nhà và quyền sử dụng đất lại không bền vững (Rosengard và đtg, 2006). Tương tự theo Ninh Ngọc Bảo Kim, Vũ Thành Tự Anh (2008) thì các khoản thu từ chuyển đổi đất không bền vững vì nguồn thu này sớm muộn cũng sẽ cạn, còn thu từ xổ số kiến thiết là khoản thu không tạo ra “giá trị gia tăng”. Ngoài ra Vũ Thành Tự Anh và đtg (2011) 123doc 7 cho rằng sự sẵn có của nguồn tài nguyên hay vị trí địa lý có thể đóng góp cho sự thịnh vượng cũng chỉ có giới hạn.

Do đó, nguồn thu từ thuế tài nguyên là không bền vững. Cấu trúc thu, chi ngân sách Cấu trúc thu, chi ngân sách được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Theo Luật Ngân sách, các khoản thu ngân sách nhà nước bao gồm: các khoản thu NSTƯ hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa NSTƯ và NSĐP và nguồn thu NSĐP hưởng 100%. Ngoài ra còn có các khoản thu huy động từ đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng.

Cơ cấu chi ngân sách nhà nước bao gồm: chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, các khoản chi trả nợ và các khoản chi khác (xem phụ lục 3). Còn theo Ninh Ngọc Bảo Kim, Vũ Thành Tự Anh (2008) thì cơ cấu ngân sách “là phần đóng góp của nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trong GDP của tỉnh. Cơ cấu ngân sách của một tỉnh phản ánh mục tiêu phát triển của tỉnh đó cũng như các lợi thế cạnh tranh so với các tỉnh khác”. Ngoài ra, theo cách tiếp cận khác cơ cấu thu ngân sách còn được thể hiện theo các lĩnh vực, ngành nghề sản xuất, kinh doanh.

Cơ cấu thu ngân sách nhà nước được Bộ Tài chính sử dụng được chia theo loại hình doanh nghiệp như doanh nghiệp nhà nước (DNNN), doanh nghiệp tư nhân (DNTN), doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), khu vực công, thương nghiệp, dịch vụ ngoài quốc doanh (gọi chung là doanh nghiệp tư nhân). Cân đối ngân sách Nguyên tắc vàng của cân bằng ngân sách là dùng doanh thu từ thuế để tài trợ cho các khoản chi tiêu thường xuyên của chính phủ, và vay mượn (dưới dạng phát hành trái phiếu) để tài trợ cho các khoản đầu tư công. Thể hiện ngân sách cân bằng khi các khoản thu từ thuế đủ bù đắp cho các khoản chi tiêu thường xuyên. Bên cạnh đó, Luật Ngân sách cũng đề cập đến tính cân đối của ngân sách khi tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích lũy cao vào chi đầu tư phát triển.

Khung lý thuyết về phân cấp ngân sách Theo Luật ngân sách, phân cấp ngân sách bao gồm phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách. Các nghiên cứu trước về phân cấp ngân sách đã chỉ ra rằng sự 123doc 8 phân cấp nói chung trong đó có phân cấp ngân sách là một tất yếu khi xu hướng quản lý công dần thay đổi, chuyển từ nền kinh tế đóng sang nền kinh tế toàn cầu hóa. Sự phân cấp sẽ đem lại cho các địa phương tính chủ động, đem lại hiệu quả, bền vững cho phát triển kinh tế, tăng cường sự tham gia của người dân đối với hoạt động của cấp chính quyền. Phân cấp quản lý ngân sách mang lại những cơ hội to lớn cho chính quyền địa phương: “việc địa phương quản lý ngân sách có thể dẫn đến huy động và phân bổ nguồn lực tốt hơn; các dịch vụ cung ứng sẽ phù hợp hơn và đáp ứng tốt nhu cầu và mong muốn của người dân địa phương; và việc cung ứng dịch vụ cũng hiệu quả hơn ứng với điều kiện và tình huống cụ thể của địa phương” (Phạm Lan Hương, 2006).

Tuy nhiên, phân cấp ngân sách một mặt đem lại nhiều cơ hội mở rộng nguồn lực hơn cho các địa phương có tiềm năng phát triển, mặt khác làm cho các tỉnh phát triển kém hiệu quả phải chịu sự phụ thuộc nhiều vào trợ cấp của NSTƯ (Ninh Ngọc Bảo Kim, Vũ Thành Tự Anh, 2008). Khi nguồn thu từ thuế không đủ đáp ứng cho nhu cầu chi ngân sách thì phải đi vay, đối với NSĐP nếu thu địa phương và thu chia sẻ không đủ đáp ứng nhu cầu chi tiêu ngân sách sẽ được trợ cấp bởi ngân sách cấp trên. Mục tiêu của trợ cấp ngân sách nhằm đảm bảo: (i) Về kinh tế, đảm bảo nguồn lực được phân bổ có hiệu quả, và góp phần tăng hiệu quả trong thu thuế; (ii) Về xã hội, nhằm đảm bảo công bằng dọc và công bằng ngang thông qua phân phối lại thu nhập giữa các địa phương. (iii) Về chính trị/thể chế, nhằm đảm bảo quản trị nhà nước tốt và ổn định chính trị quốc gia.

Tổng quan những nghiên cứu trước Mức độ đóng góp theo các khu vực kinh tế vào GDP là yêu cầu quan trọng và cơ bản để đánh giá sự phát triển kinh tế của địa phương theo chiến lược đã phê duyệt. Các nghiên cứu về tài chính công địa phương thường đánh giá sự chuyển dịch của nền kinh tế địa phương theo mức độ đóng góp của từng khu vực vào GDP. Cụ thể là ba khu vực kinh tế trọng điểm bao gồm: khu vực I (nông, lâm nghiệp), khu vực II (công nghiệp, xây dựng) và khu vực III (dịch vụ). Ngoài ra, đánh giá mức độ phát triển của nền kinh tế còn được thể hiện ở sự phát triển của các loại hình doanh nghiệp, trong đó khu vực tư nhân được xem là đòn bẩy cho sự phát triển bền vững vì sự năng động, tính cạnh tranh cao.

Do đó, nhiều nghiên cứu về nhân tố cho sự phát triển kinh tế địa phương đã đề cập đến sự lấn át của 123doc 9 DNNN đối với DNTN. Theo nghiên cứu của Nguyễn Đình Cung và đtg (2004), chính quyền thân thiện với DNNN hơn nền kinh tế sẽ kém năng động và ít cạnh tranh hơn. Nghiên cứu này cũng chỉ ra tại sao có hố cách tăng trưởng giữa nền kinh tế các tỉnh phía Bắc so với các tỉnh phía Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy chi phí đất đai cao và mức hỗ trợ cho phát triển của khu vực tư nhân thấp là nguyên nhân tụt hậu về kinh tế của các tỉnh phía Bắc.

Bên cạnh đó những rào cản trong việc tiếp cận nguồn vốn làm hạn chế sự phát triển của khu vực tư nhân gây ra tác động tiêu cực cho quá trình phát triển của các tỉnh phía Bắc. Chính sách phân cấp nói chung và phân cấp ngân sách nói riêng đã đem lại một nền tảng tốt cho sự phát triển của nền kinh tế của các địa phương. Vấn đề này đã được một nghiên cứu của Ninh Ngọc Bảo Kim, Vũ Thành Tự Anh (2008) chỉ ra “Phân cấp cho phép chính quyền địa phương áp dụng chính sách linh hoạt hơn và có quyền tự quyết lớn hơn trong việc theo đuổi các mục tiêu phát triển”. Ngoài ra, nghiên cứu cũng khẳng định, khi phần chia sẻ nguồn thu ngân sách của địa phương ổn định, nhưng phần chia sẻ chi tiêu lại tăng thì một số địa phương sẽ phải đối mặt với mức thâm hụt ngân sách ngày càng lớn.

Phân cấp ngân sách đem lại những lợi thế cho chính quyền địa phương chủ động được nguồn lực để phát triển. Tuy nhiên, để tạo ra được nguồn lực ổn định thì các khoản thu ngân sách phải đảm bảo tính bền vững, dễ tăng và cơ sở thuế rộng. Phân tích của Rosengard và đtg (2006) đã chỉ rõ “những khoản thuế và lệ phí dựa trên những cơ sở thuế địa phương có tính khả thi lâu dài sẽ có hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và có lợi về mặt ngân sách hơn”. Ngoài việc đảm bảo tính bền vững của nguồn thu, hỗ trợ nền kinh tế địa phương phát triển bền vững và tạo nền tảng cơ sở nguồn lực vững chắc thì kênh chi tiêu ngân sách hiệu quả sẽ có tác động tích cực tới phát triển kinh tế, tạo động lực thúc đẩy thu ngân sách trong tương lai.

Tuy nhiên, chi ngân sách phải đảm bảo hợp lý giữa chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.