CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHI THƯỜNG XUYÊN VÀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN TỪ NGUỒN NSNN QUA HỆ THỐNG KBNN 1.1 Khái quát về chi thường xuyên từ nguồn NSNN 1.1 Các khái niệm * Ngân sách nhà nước: là toàn bộ các khỏan thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. NSNN là một hệ thống thống nhất, bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa phương (gọi chung là ngân sách địa phương). * Chi NSNN: là quá trình Nhà nước sử dụng các nguồn lực tài chính tập trung được vào việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ kinh tế, chính trị và xã hội của Nhà nước trong từng công việc cụ thể. Chi NSNN có quy mô rộng và mức độ rộng lớn, bao gồm nhiều lĩnh vực, tại các địa phương và các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp của Nhà nước.
Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng các quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. - Đặc điểm chi Ngân sách nhà nước: + Chi NSNN gắn chặt với hoạt động của bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ chính trị, kinh tế và xã hội. Quy mô tổ chức bộ máy nhà nước, khối lượng, phạm vi nhiệm vụ do Nhà nước đảm đương có quan hệ tỷ lệ thuận với tổng dự toán chi NSNN.
+ Các khoản chi NSNN thường được xem xét tính hiệu quả ở tầm vĩ mô, tức là các khoản chi NSNN phải được xem xét một cách toàn diện và dựa 5 vào mức độ hoàn thành các chỉ tiêu kinh tế, xã hội mà Nhà nước đã đề ra trong từng thời kỳ. + Các khoản chi NSNN thường mang tính chất không bồi hoàn trực tiếp. Đặc điểm này giúp chúng ta phân biệt các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng, các khoản chi cho hoạt động sản xuất kinh doanh,… + Các khoản chi NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trù giá trị khác như tiền lương, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái và các phạm trù khác thuộc lĩnh vực tiền tệ. Phân loại chi Ngân sách nhà nước: Phân loại các khoản chi NSNN là việc sắp xếp các khoản chi NSNN theo những tiêu thức, tiêu chí nhất định vào các nhóm, các loại chi.
Có nhiều tiêu thức để phân loại các khoản chi NSNN, song tựu chung lại có thể sắp xếp theo những tiêu thức phân loại chủ yếu sau: + Theo mục đích kinh tế - xã hội của các khoản chi, thì chi NSNN được chia thành: chi tiêu dùng và chi đầu tư phát triển. + Theo tính chất các khoản chi thì chi NSNN được chia thành: chi cho y tế, chi cho giáo dục, chi phúc lợi, chi quản lý Nhà nước, chi đầu tư kinh tế, … + Theo yếu tố thì chi NSNN được chia thành: chi đầu tư, chi thường xuyên và chi khác. + Theo chức năng của Nhà nước thì chi NSNN được chia thành: chi nghiệp vụ và chi phát triển. + Theo tính chất pháp lý, thì chi ngân sách nhà nước được chia thành: các khoản chi theo luật định, các khoản chi đã được cam kết; các khoản chi có thể điều chỉnh.
Chi NSNN là một khâu quan trọng trong quá trình lập và chấp hành NSNN, nó quyết định kết quả sử dụng NSNN vào mục tiêu kinh tế và xã hội của quốc gia. 6 * Chi thường xuyên NSNN: là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước. Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng vốn từ quỹ NSNN để đáp ứng chi gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. * Quản lý chi NSNN: là quá trình Nhà nước vận dụng các quy luật khách quan; sử dụng hệ thống các phương pháp tác động đến hoạt động chi NSNN nhằm phục vụ tốt nhất cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ do Nhà nước đảm nhận.
- Quản lý chi NSNN có đặc điểm là: + Đối tượng quản lý chi NSNN là toàn bộ các khoản chi của NSNN được bố trí để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng giai đoạn nhất định. + Tác động của quản lý chi NSNN mang tính tổng hợp, hệ thống gồm nhiều biện pháp khác nhau, được biểu hiện dưới dạng cơ chế quản lý. +Cơ sở của quản lý chi NSNN là sự vận dụng các quy luật kinh tế - xã hội phù hợp với thực tiễn khách quan. + Mục tiêu của việc quản lý chi NSNN là với một số tiền nhất định đem lại một kết quả tốt nhất về kinh tế - xã hội; đồng thời giải quyết hài hoà mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa một bên là Nhà nước và một bên là các chủ thể khác trong xã hội.
- Nội dung về quản lý chi Ngân sách nhà nước Trên thực tế, cơ chế quản lý chi NSNN ở mỗi nước có thể khác nhau, nhưng có thể nhận thấy cơ chế quản lý chi NSNN có một số đặc điểm chủ yếu sau: + Chi NSNN được quản lý bằng pháp luật và theo dự toán, đây là đặc điểm quan trọng. Nhìn nhận và đánh giá đúng đặc điểm này sẽ giúp Nhà nước và các cơ quan chức năng đưa ra các cơ chế quản lý, điều hành chi NSNN 7 đúng luật, đảm bảo có hiệu quả và công khai, minh bạch. Mọi Nhà nước đều quản lý chi NSNN bằng luật. + Quản lý chi NSNN sử dụng tổng hợp các biện pháp, nhưng biện pháp quan trọng nhất là biện pháp tổ chức hành chính.
Biện pháp này tác động vào đối tượng quản lý theo hai hướng: Thứ nhất: Chủ thể quản lý ban hành các văn bản quy phạm pháp luật quy định tính chất, mục tiêu, quy mô, cơ cấu tổ chức, điều kiện thành lập, mối quan hệ trong và ngoài tổ chức,… Thứ hai: Chủ thể quản lý đưa ra các quyết định quản lý bắt buộc cấp dưới và cơ quan thuộc phạm vi điều chỉnh phải thực hiện những nhiệm vụ nhất định. Đặc trưng của phương pháp quản lý hành chính là cưỡng chế đơn phương của chủ thể quản lý. Đặc điểm này thể hiện rõ nét trong cơ chế quản lý chi NSNN ở Việt Nam. NSNN Việt Nam là ngân sách thống nhất từ cấp trung ương đến địa phương, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm.
Trung ương thống nhất việc ban hành các cơ chế, chính sách về quản lý từ khâu lập dự toán, chấp hành dự toán, hạch toán và quyết toán các khoản chi NSNN. + Hiệu quả, chất lượng công tác quản lý chi NSNN khó đo được bằng các chỉ tiêu định lượng. Hiệu quả, chất lượng quản lý chi NSNN không đồng nghĩa với hiệu quả chi NSNN. Nếu hiệu quả chi NSNN so sánh kết quả đạt được với số tiền mà Nhà nước bỏ ra cho công việc nào đó, thì hiệu quả công tác quản lý chi NSNN được thể hiện bằng việc so sánh giữa kết quả công tác quản lý chi NSNN thu được với số chi phí mà Nhà nước đã chi cho công tác quản lý chi NSNN.
- Nguyên tắc quản lý chi Ngân sách nhà nước Quản lý chi NSNN phải tuân thủ các nguyên tắc trong chu trình quản lý chi NSNN, từ khâu lập dự toán đến khâu chấp hành dự toán chi và quyết toán chi NSNN, cụ thể như sau: 8 + Đối với khâu lập dự toán chi NSNN: Dự toán chi NSNN phải được xây dựng dựa trên các căn cứ khách quan và khoa học như chiến lược, kế hoạch và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước, hệ thống các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu hiện hành, từ kết quả phân tích việc chấp hành dự toán chi của những năm trước,… Việc xây dựng dự toán chi NSNN phải đảm bảo đúng trình tự và thời gian theo quy định. Dự toán chi NSNN phải đảm bảo chi tiết theo mục lục NSNN hiện hành và phải sát với nhu cầu thực tế của các đơn vị thụ hưởng ngân sách. + Đối với khâu chấp hành dự toán chi NSNN: NSNN phải đảm bảo đáp ứng đầy đủ, kịp thời mọi nhu cầu chi tiêu của các đơn vị thụ hưởng ngân sách theo dự toán đã được phê duyệt Mọi khoản chi NSNN đều được thanh toán trực tiếp qua KBNN cho các cơ quan, đơn vị và các nhà cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho Nhà nước Mọi khoản chi của NSNN đều phải được KBNN kiểm soát trước khi thanh toán, chi trả cho các đơn vị. Phân định rạch ròi ranh giới trách nhiệm của người chuẩn chi - thủ trưởng đơn vị với KBNN - kế toán của Nhà nước.
+Đối với khâu quyết toán NSNN: Phản ánh trung thực, đầy đủ và chính xác mọi khoản chi của Nhà nước (chi tiết theo mục lục NSNN) theo quy định của Luật NSNN Đảm bảo đúng trình tự, thủ tục và thời gian theo luật định Phải được kiểm toán trước khi trình Quốc hội phê chuẩn.2 Phân loại chi thường xuyên từ nguồn NSNN.