Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công (Mã số: 9 34 04 03) của Nghiên cứu sinh Lê Hữu Toản, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đặng Xuân Hoan và TS. Vũ Thị Loan tại Học viện Hành chính Quốc gia (2022), mang tiêu đề: "Chính sách quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam (Qua nghiên cứu trường hợp thành phố Hải Phòng)". Công trình được triển khai trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam trải qua 35 năm Đổi mới, ghi nhận sự chuyển dịch sâu sắc về tư duy lập pháp và đường lối quản trị công đối với thành phần kinh tế ngoài nhà nước.

Nghiên cứu tập trung giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự bất cập mang tính cấu trúc trong việc hoạch định và thực thi chính sách quản lý nhà nước (QLNN) ở cấp độ địa phương khi chuyển hóa các nghị quyết vĩ mô thành các công cụ điều tiết vi mô. Mặc dù Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XII và Nghị quyết số 10-NQ/TW (năm 2017) đã định vị "Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa", khung khổ chính sách hiện hành vẫn bộc lộ tính phân mảnh, thiếu đồng bộ và tiềm ẩn rào cản chi phí tuân thủ lớn.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

  • Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và bản chất của chính sách QLNN đối với doanh nghiệp kinh tế tư nhân (KTTN) trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xác định như thế nào?
  • Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố khách quan và chủ quan nào chi phối trực tiếp đến hiệu lực, hiệu quả thực thi chính sách QLNN đối với khu vực KTTN tại các địa phương trọng điểm?
  • Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng triển khai 4 nhóm chính sách trọng điểm (tài chính - tín dụng, đất đai, khoa học công nghệ, xúc tiến thương mại/tiếp cận thị trường) tại Việt Nam và điển hình là thành phố Hải Phòng giai đoạn 2011–2020 bộc lộ những điểm nghẽn thể chế nào?
  • Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần xây dựng mô hình giải pháp và lộ trình hoàn thiện thể chế QLNN nào đến năm 2025, tầm nhìn 2030 nhằm giải phóng tối đa nguồn lực khu vực KTTN?
  • Giả thuyết khoa học (H1): Hệ thống chính sách QLNN hoàn thiện, đồng bộ cùng cơ chế thực thi minh bạch, đúng và trúng sẽ tạo xung lực thúc đẩy năng lực cạnh tranh và quy mô của doanh nghiệp KTTN; ngược lại, sự chồng chéo và độ trễ thực thi sẽ kìm hãm tích tụ vốn và đổi mới công nghệ của khu vực này.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp trường phái Quản lý công mới (New Public Management), Lý thuyết Phân tích Chính sách công (Public Policy Analysis) của Weimer & Vining (1999) cùng Khung đánh giá đa tiêu chí của MacRae & Wilde (1979) và Milan Zeleny (1982). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp quốc gia 10 năm (2011–2020) và dữ liệu sơ cấp thực chứng tại thành phố Hải Phòng — đô thị loại I, trung tâm kinh tế biển lớn thứ 6 cả nước về GRDP (đạt 276,6 nghìn tỷ đồng năm 2020) với hệ thống 20.195 doanh nghiệp, trong đó 96,28% thuộc khu vực KTTN, đóng góp xấp xỉ 50% GRDP địa phương.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án thực hiện phân tích tổng hợp hơn 100 công trình học thuật tiêu biểu trong nước và quốc tế, phân kỳ thành ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào thể chế kinh tế thị trường và bản chất sở hữu tư nhân. Các học giả như Trịnh Thị Hoa Mai (2000), Nguyễn Thanh Tuyền (2006), Nguyễn Kế Tuấn (2010), Vũ Hùng Cường (2011) và Hồ Văn Vĩnh (2007) đã đặt nền móng lý luận về sự tất yếu khách quan của kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ. Nghiên cứu của Nguyễn Quang Thái, Vũ Hùng Cường và Bùi Trinh (2010) thông qua việc ứng dụng hàm sản xuất Harrod-Domar và hàm tăng trưởng Solow đã chứng minh hiệu quả sử dụng vốn (hệ số ICOR) của khu vực KTTN vượt trội hơn khu vực kinh tế nhà nước. Nghiên cứu của Lê Duy Bình (2014) dưới sự tài trợ của AusAid đã chỉ ra hiện tượng khuyết thiếu cấu trúc "missing middle" (thiếu vắng trầm trọng doanh nghiệp quy mô vừa) và tính phi chính thức cao của KTTN Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào đánh giá công cụ chính sách công và rào cản thể chế. Lê Xuân Bá (CIEM), Đỗ Đức Bình và Nguyễn Anh Tú (2017), Trần Kim Chung và Tô Ngọc Phan (2017) đã chỉ rõ các điểm nghẽn trong tiếp cận nguồn lực sản xuất. Tác giả Hà Văn Dũng (2018) sử dụng mô hình hồi quy GMM hệ thống (System GMM) trên mẫu 37.788 doanh nghiệp đã chứng minh môi trường thể chế, chi phí thời gian và chi phí không chính thức có tác động tương quan nghịch đối với tốc độ tăng trưởng vốn và lao động của doanh nghiệp tư nhân.

Dòng nghiên cứu thứ ba phản ánh các cuộc tranh luận học thuật về mô hình can thiệp của Nhà nước:

  1. Quan điểm can thiệp hành chính tập trung: Xem chính sách QLNN là công cụ mệnh lệnh áp đặt từ trên xuống, nhấn mạnh chức năng kiểm soát, cấp phép và thanh kiểm tra nhằm duy trì định hướng vĩ mô (quan điểm phản ánh trong nghiên cứu của Đặng Ngọc Lợi, 2005).
  2. Quan điểm Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental / Enabling State): Đại diện bởi GS. Kenichi Ohno (2010), Trương Gia Bình (2017) và Trần Du Lịch (2017). GS. Kenichi Ohno đã phê phán gay gắt: "Hệ thống chính sách công của Việt Nam đến nay chưa thực sự đóng vai trò quan trọng vào thành tựu phát triển của đất nước... phụ thuộc quá nhiều vào ý muốn của các nhà lãnh đạo và cơ quan quản lý. Chính phủ còn làm quá nhiều, cán bộ nhà nước phải xây dựng quá nhiều kế hoạch, chiến lược với nguồn lực hạn chế".
==========================================================================================
               SƠ ĐỒ ĐỊNH VỊ KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT (RESEARCH POSITIONING)
==========================================================================================
[Các nghiên cứu trước đây]                     [Luận án của NCS Lê Hữu Toản]
- Tập trung chính sách vĩ mô cấp Trung ương  --> Phân tích chiều sâu thực thi cấp địa phương
- Khảo sát đơn lẻ từng chính sách riêng lẻ   --> Tích hợp đa chiều 4 nhóm chính sách cốt lõi
- Mẫu khảo sát chủ yếu là DNNVV (SMEs)       --> Khảo sát toàn diện cả SMEs và Tập đoàn lớn
- Đánh giá định tính quy trình ban hành       --> Đánh giá thực chứng hiệu lực và độ trễ thực thi
==========================================================================================

So sánh quốc tế, nghiên cứu đối chiếu mô hình hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân của Cơ quan Quản trị Doanh nghiệp nhỏ Hoa Kỳ (SBA) theo phân tích của Bùi Tất Thắng (2017) và mô hình kinh tế thị trường xã hội Bắc Âu (Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy) theo luận điểm của Nguyễn Huy Viện (2019): "Chỉ khi KTTN được phát triển theo đúng các quy luật của kinh tế thị trường thì mới có dân giàu, nước mạnh". Luận án định vị khoảng trống nghiên cứu bằng cách kết hợp đánh giá thực chứng 4 nhóm chính sách can thiệp trọng yếu trong điều kiện hậu khủng hoảng kinh tế và phục hồi sau đại dịch Covid-19 tại một địa bàn động lực chiến lược.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án phát triển mở rộng khung lý thuyết Quản lý công thông qua việc làm sáng tỏ cơ chế tác động của chính sách QLNN đối với hành vi và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp khu vực KTTN trong mô hình kinh tế chuyển đổi.

  1. Bổ sung và chuẩn hóa khái niệm chính sách QLNN đối với KTTN: Định hình chính sách QLNN không chỉ là tập hợp các quy phạm pháp luật mang tính cưỡng chế, mà là hệ thống can thiệp chủ động gồm 4 cấu phần hữu cơ: (i) Định hướng chiến lược, (ii) Tạo lập môi trường kinh doanh bình đẳng, (iii) Cung ứng dịch vụ hỗ trợ phát triển sản xuất kinh doanh, và (iv) Kiểm soát, thanh tra minh bạch.
  2. Xây dựng mô hình tương tác thể chế đa cấp độ: Luận giải mối quan hệ biện chứng giữa năng lực thực thi của chính quyền địa phương và chi phí giao dịch (Transaction Costs theo trường phái Coase - Williamson) của doanh nghiệp tư nhân. Khi chính quyền chuyển đổi từ phương thức quản lý mệnh lệnh sang quản trị phục vụ, rủi ro pháp lý và chi phí phi chính thức giảm xuống, kích thích hành vi đầu tư dài hạn.
  3. Mở rộng lý thuyết chu trình chính sách (Policy Cycle Theory): Nhấn mạnh giai đoạn thực thi (Implementation) và đánh giá phản hồi (Evaluation) ở cấp cơ sở, chỉ ra rằng hiệu lực chính sách không phụ thuộc thuần túy vào văn bản ban hành mà được quyết định bởi năng lực cán bộ thừa hành và sự tham gia phản biện của cộng đồng doanh nghiệp.
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|              KHUNG PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KTTN                 |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                  NHÀ NƯỚC / CHÍNH QUYỀN                               |
|          (Chuyển đổi chức năng: Từ Kiểm soát Mệnh lệnh -> Kiến tạo Phục vụ)           |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
        |                            |                           |                      
        v                            v                           v                      
 [1. TÀI CHÍNH - TÍN DỤNG]   [2. ĐẤT ĐAI - MẶT BẰNG]   [3. KHOA HỌC CÔNG NGHỆ]   [4. THƯƠNG MẠI - THỊ TRƯỜNG]
 - Bảo lãnh tín dụng         - Quy hoạch minh bạch     - Quỹ ĐMST & R&D          - Chuỗi cung ứng
 - Vốn vay trung/dài hạn     - Rút ngắn GPMB           - Chuyển giao công nghệ   - Xúc tiến xuất khẩu
 - Ưu đãi thuế TNDN          - Định giá đất chuẩn      - Đào tạo nhân lực 4.0    - Sàn TMĐT công
+---------------------------------------------------------------------------------------+
        |                            |                           |                      
        +----------------------------+---------------------------+                      
                                     | (Tác động giảm chi phí tuân thủ & giao dịch)     
                                     v                                                  
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                             DOANH NGHIỆP KHU VỰC KTTN                                 |
|            (Hộ kinh doanh -> DNNVV -> Doanh nghiệp lớn -> Tập đoàn đa ngành)          |
|    => Kết quả: Tăng trưởng Vốn, Mở rộng Lao động, Nâng cao Năng suất, Tăng GRDP/GDP   |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Kinh tế học Thể chế mới (New Institutional Economics), Khoa học Chính sách (Policy Sciences) và Quản lý công hiện đại. Điểm đột phá là việc xây dựng hệ tiêu chí 4 trụ cột đồng bộ:

  • Trụ cột 1: Chính sách tài chính - tín dụng: Đo lường khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng, chi phí lãi suất, chính sách thuế TNDN và các gói cứu trợ khôi phục sau dịch bệnh.
  • Trụ cột 2: Chính sách tiếp cận đất đai: Đánh giá tính công khai quy hoạch, thủ tục thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và chi phí thuê đất sản xuất kinh doanh.
  • Trụ cột 3: Chính sách phát triển khoa học công nghệ: Đo lường cơ chế thành lập và sử dụng Quỹ phát triển KHCN, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo trong CMCN 4.0.
  • Trụ cột 4: Chính sách xúc tiến thương mại và thị trường: Đánh giá dịch vụ hỗ trợ tìm kiếm khách hàng, kết nối chuỗi cung ứng với khu vực FDI và bảo vệ thương hiệu.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong giới hạn các doanh nghiệp thuộc sở hữu tư nhân trong nước hoạt động tại thị trường chuyển đổi, chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với lập trường nhận thức luận thực chứng phản tư (critical realism / pragmatism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa phương pháp (mixed-methods research design) kết hợp giữa định tính và định lượng nhằm bảo đảm tính nghiêm ngặt học thuật.

=========================================================================================
               MA TRẬN THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU (RESEARCH DESIGN)
=========================================================================================
Hợp phần             Nghiên cứu Định tính                     Nghiên cứu Định lượng
-----------------------------------------------------------------------------------------
Phương pháp          Tổng quan tài liệu, phân tích văn bản,  Khảo sát bảng hỏi cấu trúc,
                     tổng kết thực tiễn, chuyên gia          thống kê mô tả, phân tích SPSS
Nguồn dữ liệu        >100 báo cáo, kỷ yếu, luật định,       N = 200 doanh nghiệp KTTN tại
                     Sách trắng Doanh nghiệp 2021            Hải Phòng (2019-2020 & 2022)
Mục tiêu             Xây dựng khung lý thuyết, xác định      Đo lường hiệu lực chính sách,
                     các điểm nghẽn thể chế                  kiểm định thực chứng các rào cản
=========================================================================================

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế đa tầng nhằm triệt tiêu thiên lệch (bias):

  1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Khai thác dữ liệu từ Tổng cục Thống kê, Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam (2016–2021), báo cáo kinh tế - xã hội của UBND thành phố Hải Phòng, các chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) do VCCI công bố giai đoạn 2011–2021, cùng số liệu từ Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính.
  2. Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp:
    • Kỹ thuật chọn mẫu: Mẫu khảo sát gồm N = 200 doanh nghiệp KTTN tại thành phố Hải Phòng, phân bổ ngẫu nhiên phân tầng (stratified random sampling) theo địa bàn (các quận Hồng Bàng, Ngô Quyền, Lê Chân, Hải An và các huyện An Dương, Thủy Nguyên, Vĩnh Bảo...), theo loại hình sở hữu (Công ty Cổ phần, Công ty TNHH, Doanh nghiệp tư nhân, Hợp danh) và theo quy mô (siêu nhỏ, nhỏ, vừa và lớn).
    • Mẫu doanh nghiệp đặc thù: Luận án đưa vào nghiên cứu 18 doanh nghiệp tư nhân thuộc bảng xếp hạng VNR500 trên địa bàn thành phố Hải Phòng (như VinFast, Nhựa Thiếu niên Tiền Phong, Nhiệt điện Hải Phòng) nhằm tạo tính đại diện cho cả phân khúc tập đoàn quy mô lớn.
    • Thời gian triển khai: Tiến hành hai giai đoạn: giai đoạn 1 từ cuối năm 2019 đến năm 2020 (trực tiếp đánh giá tác động đại dịch) và giai đoạn 2 điều tra bổ sung vào tháng 3 – tháng 4 năm 2022 để nắm bắt tác động chính sách phục hồi kinh tế.
    • Bộ công cụ đo lường: Bảng hỏi Likert 5 mức độ tập trung vào 3 nhóm nội dung: (1) Hiệu quả dịch vụ hỗ trợ của chính quyền; (2) Hiệu quả chính sách hỗ trợ phục hồi sản xuất kinh doanh; (3) Gánh nặng thủ tục hành chính khi tiếp cận hỗ trợ công.
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                    QUY TRÌNH THU THẬP VÀ TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU                         |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
  [Dữ liệu Thứ cấp Vĩ mô] <------------------------+------------------------> [Dữ liệu Khảo sát N=200]
  - Niêm giám thống kê, PCI, Sách trắng          |                            - 200 DN tư nhân Hải Phòng
  - WB Doing Business, CIEM                      |                            - 18 Tập đoàn lớn VNR500
                                                 v
                                    [TAM GIÁC HÓA THÔNG TIN]
                                 (Data & Method Triangulation)
                                                 |
                                                 v
                                  [PHÂN TÍCH ĐỊNH TÍNH & ĐỊNH LƯỢNG]
                                     - Phần mềm SPSS & Hồi quy
                                     - Đối chiếu Khung Lý thuyết
                                                 |
                                                 v
                                  [KẾT QUẢ VÀ HỆ THỐNG GIẢI PHÁP]
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được mã hóa, làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS. Quy trình kiểm định bảo đảm tính giá trị (validity) và độ tin cậy (reliability) của công cụ đo lường. Các kết quả thống kê mô tả, tần số, so sánh chéo giữa quy mô doanh nghiệp và mức độ hài lòng chính sách được phân tích logic, làm sáng tỏ mức độ tác động thực tế của từng nhóm can thiệp quản lý nhà nước.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu nghiên cứu thực chứng và tổng hợp vĩ mô mang lại 5 phát hiện cốt lõi:

  1. Khả năng hấp thụ chính sách tín dụng ở mức rất thấp (Nghịch lý dư thừa tiền tệ nhưng khan hiếm vốn DN): Dù tỷ lệ dư nợ tín dụng/GDP toàn quốc năm 2018 vượt 130% và quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt 71,6% GDP, chỉ có 40% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tiếp cận được vốn vay ngân hàng (số liệu Cục Phát triển Doanh nghiệp). Doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ bị bẫy bởi điều kiện tài sản bảo đảm và tiêu chuẩn minh bạch tài chính khắt khe.
  2. Điểm nghẽn thủ tục đất đai và chi phí mặt bằng kìm hãm mở rộng đầu tư: Thủ tục thỏa thuận bồi thường giải phóng mặt bằng theo Luật Đất đai 2013 đối với các dự án tư nhân quy mô lớn kéo dài hàng năm trời, gây rủi ro đọng vốn nghiêm trọng. Xếp hạng quốc tế của World Bank (Doing Business 2017) định vị Việt Nam ở vị trí 82/190 chung cuộc, nhưng các chỉ số cốt lõi đối với doanh nghiệp lại ở mức rất thấp: Khởi sự kinh doanh xếp thứ 121/190, Nộp thuế xếp thứ 167/190, Giải quyết phá sản xếp thứ 125/190.
  3. Sự hình thức hóa trong chính sách Khoa học & Công nghệ: Dù Nhà nước đã có cơ chế trích lập Quỹ phát triển KHCN doanh nghiệp, phần lớn doanh nghiệp KTTN Hải Phòng không thể kích hoạt quỹ này do vướng mắc thủ tục quyết toán và quy chế khấu trừ thuế không đồng bộ. Liên kết giữa trường đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp tư nhân hoàn toàn lỏng lẻo.
  4. Chi phí không chính thức và độ trễ thực thi tại bộ máy cơ sở: Kết quả khảo sát N = 200 tại Hải Phòng chứng minh: khoảng cách giữa các gói hỗ trợ phục hồi sản xuất kinh doanh hậu Covid-19 và việc thụ hưởng thực tế bị cản trở bởi thủ tục hành chính phức tạp, phát sinh chi phí phi chính thức và tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận cán bộ thực thi.
  5. Sự trỗi dậy của các tập đoàn kinh tế tư nhân dẫn dắt: Tại Hải Phòng, sự hiện diện của các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn trong VNR500 (như VinFast, Nhựa Tiền Phong) chứng minh khi có cơ chế tháo gỡ mặt bằng và hạ tầng logistics đồng bộ, KTTN có khả năng tạo ra bước nhảy vọt về chuyển dịch cơ cấu công nghiệp và nộp ngân sách địa phương.
=========================================================================================
             BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ SỐ RÀO CẢN VÀ THỰC TRẠNG DOANH NGHIỆP KTTN
=========================================================================================
Chỉ tiêu / Rào cản                              Số liệu thực chứng / Xếp hạng
-----------------------------------------------------------------------------------------
Tỷ lệ DN tiếp cận được tín dụng ngân hàng       40,0% tổng số DN hoạt động
Quy mô KTTN tại TP Hải Phòng                    96,28% tổng số DN; đóng góp ~50% GRDP
Xếp hạng Môi trường kinh doanh (WB 2017)        Hạng 82 / 190 nền kinh tế
- Chỉ số Khởi sự kinh doanh                    Hạng 121 / 190
- Chỉ số Nộp thuế                              Hạng 167 / 190
- Chỉ số Giải quyết phá sản                    Hạng 125 / 190
Dư nợ tín dụng hệ thống ngân hàng / GDP (2018)  > 130% GDP
Vốn hóa thị trường cổ phiếu / GDP (2018)        71,6% GDP (Vượt chỉ tiêu 70% chiến lược)
Giá trị trái phiếu niêm yết / GDP (2018)        1.122 nghìn tỷ đồng (~20,3% GDP)
=========================================================================================

Implications đa chiều

  • Về mặt học thuật: Cung cấp mô hình phân tích tích hợp 4 chiều giúp lượng hóa tác động của chính sách QLNN đối với khu vực KTTN ở cấp độ đô thị loại I, bổ sung dẫn liệu thực chứng cho lý thuyết quản trị nhà nước kiến tạo.
  • Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tam giác hóa dữ liệu (kết hợp PCI, Niên giám thống kê và điều tra xã hội học N=200) có thể áp dụng chuyển giao để đánh giá chính sách kinh tế tại 63 tỉnh, thành phố.
  • Về thực tiễn quản lý: Đề xuất mô hình "Một cửa liên thông mở rộng" trong hỗ trợ đất đai và bảo lãnh tín dụng, chuyển từ thanh kiểm tra tiền kiểm sang cơ chế giám sát rủi ro hậu kiểm minh bạch.
  • Về hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp để sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến Luật Đất đai, Luật Hỗ trợ DNNVV và các nghị định hướng dẫn trích lập Quỹ đổi mới công nghệ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn phạm vi học thuật:

  • Giới hạn không gian: Khảo sát định lượng sơ cấp tập trung tại thành phố Hải Phòng — địa phương có lợi thế đặc thù về cảng biển, công nghiệp chế tạo và tăng trưởng kinh tế nhanh, do đó một số phát hiện cần được hiệu chỉnh khi ngoại suy sang các vùng nông thôn hoặc trung du miền núi.
  • Giới hạn đối tượng: Luận án không đi sâu vào phân tích phân khúc doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và khu vực hợp tác xã nông nghiệp.
  • Giới hạn thời gian: Giai đoạn khảo sát chịu ảnh hưởng của các biện pháp giãn cách xã hội do Covid-19, gây thách thức nhất định cho hoạt động tiếp cận hiện trường.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

  1. Mở rộng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) so sánh năng lực quản lý nhà nước đối với KTTN giữa 5 thành phố trực thuộc Trung ương (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ).
  2. Nghiên cứu sâu về tác động của chuyển đổi số và chuyển đổi xanh (ESG) trong bộ công cụ chính sách QLNN đối với doanh nghiệp tư nhân.
  3. Đánh giá tác động dài hạn của Luật Đất đai sửa đổi và cơ chế thỏa thuận quyền sử dụng đất đối với dòng vốn đầu tư tư nhân giai đoạn 2025–2035.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

  • Tác động học thuật: Dự báo đóng góp trích dẫn học thuật quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Quản lý công, Quản lý kinh tế và Chính sách công tại Học viện Hành chính Quốc gia và các cơ sở đào tạo lớn.
  • Tác động đến chính quyền địa phương: Cung cấp bộ giải pháp điều hành kinh tế giúp UBND thành phố Hải Phòng nâng cao chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), chỉ số Hiệu quả quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) và chỉ số Cải cách hành chính (PAR Index).
  • Tác động chuyển đổi khu vực doanh nghiệp: Góp phần tháo gỡ điểm nghẽn tiếp cận mặt bằng sản xuất và vốn tín dụng cho hơn 20.000 doanh nghiệp tư nhân tại Hải Phòng, thúc đẩy chuyển đổi hàng trăm nghìn hộ kinh doanh cá thể lên mô hình doanh nghiệp chính thức.
  • Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học độc lập phục vụ Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính trong việc sơ kết, tổng kết thực hiện Nghị quyết 10-NQ/TW và Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng.

Đối tượng hưởng lợi

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                         SƠ ĐỒ PHÂN BỔ ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                             |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
  [Nhà nghiên cứu / NCS]       --> Tiếp cận Khung lý thuyết 4 trụ cột & Bộ công cụ SPSS
  [Nhà hoạch định chính sách]  --> Cơ sở hoàn thiện Luật Hỗ trợ DNNVV & Luật Đất đai
  [Chính quyền TP Hải Phòng]  --> Mô hình cải cách hành chính, giảm chi phí không chính thức
  [Doanh nghiệp & Hiệp hội]    --> Tiếng nói phản biện chính sách, cải thiện khả năng vay vốn
+---------------------------------------------------------------------------------------+
  1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Thụ hưởng khung lý thuyết hoàn thiện về quản lý nhà nước đối với KTTN, hệ thống dữ liệu khảo sát tin cậy và danh mục hơn 100 tài liệu tham khảo chuyên ngành chuẩn mực.
  2. Cơ quan quản lý nhà nước Trung ương và Địa phương: Bộ Nội vụ, Học viện Hành chính Quốc gia, Bộ KH&ĐT và UBND các tỉnh, thành phố có tài liệu đối sánh cụ thể để thiết kế quy trình cắt giảm chi phí tuân thủ thủ tục hành chính.
  3. Cộng đồng Doanh nghiệp KTTN và Hiệp hội Doanh nghiệp (VCCI): Sử dụng các phát hiện thực chứng để thúc đẩy đối thoại công - tư (Public-Private Dialogue), kiến nghị minh bạch hóa thông tin quy hoạch và mở rộng kênh bảo lãnh tín dụng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Phân tích Chính sách công (Weimer & Vining) và Kinh tế học Thể chế (North, Williamson) vào việc giải cấu trúc chính sách QLNN đối với kinh tế tư nhân tại Việt Nam thành Mô hình 4 trụ cột can thiệp đồng bộ (Tín dụng, Đất đai, KHCN, Tiếp cận thị trường). Nghiên cứu mở rộng lý thuyết chu trình chính sách bằng việc chứng minh: Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, sự thành bại của chính sách không nằm ở khâu ban hành mục tiêu (intent) mà nằm ở năng lực hấp thụ chính sách (policy absorptive capacity) và chi phí tuân thủ thực tế tại bộ máy thừa hành cấp địa phương.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các công trình nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như Trịnh Thị Hoa Mai, 2000; Vũ Hùng Cường, 2011 vốn nặng về thống kê mô tả vĩ mô; hoặc Hà Văn Dũng, 2018 thuần túy chạy mô hình định lượng System GMM dữ liệu thứ cấp), luận án của NCS Lê Hữu Toản tạo bước đột phá phương pháp luận bằng cách:

  • Kết hợp đa phương pháp (Mixed-methods): Tam giác hóa dữ liệu thứ cấp 10 năm với dữ liệu điều tra sơ cấp chuyên sâu N = 200 doanh nghiệp.
  • Khảo sát bao trùm cả hai phân khúc: DNNVV và 18 tập đoàn tư nhân hàng đầu thuộc VNR500 trên địa bàn nghiên cứu.
  • Thiết kế hai pha thời gian thu thập dữ liệu (2019-2020 và đợt bổ sung tháng 3-4/2022) giúp cô lập tác động của biến cố đại dịch và đo lường chính xác hiệu lực của các gói hỗ trợ phục hồi kinh tế.

3. Phát hiện thực chứng nào mang tính bất ngờ nhất và được giải thích bằng lý thuyết ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là Nghịch lý tăng trưởng thanh khoản vĩ mô đi kèm đóng băng hấp thụ vi mô: Mặc dù dư nợ tín dụng toàn hệ thống ngân hàng vượt 130% GDP và quy mô thị trường vốn tăng trưởng vượt bậc (vốn hóa cổ phiếu đạt 71,6% GDP năm 2018), nhưng có tới 60% số doanh nghiệp KTTN hoàn toàn không tiếp cận được vốn vay chính thức. Dưới lăng kính Lý thuyết Bất đối xứng thông tin (Information Asymmetry) và Chi phí giao dịch, điều này được giải thích bởi việc các ngân hàng thương mại áp dụng cơ chế phòng thủ rủi ro nghiêm ngặt thông qua điều kiện thế chấp tài sản đất đai, trong khi hệ thống bảo lãnh tín dụng công của Nhà nước gần như tê liệt, đẩy các doanh nghiệp tư nhân vào bẫy thiếu hụt thanh khoản trung và dài hạn.

4. Quy trình sao chép nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?

Luận án cung cấp hệ thống quy trình nghiên cứu hoàn chỉnh tại phần Phụ lục, bao gồm:

  • Toàn văn bảng hỏi điều tra cấu trúc Likert 5 mức độ đánh giá 3 nhóm chính sách hỗ trợ.
  • Cơ cấu chọn mẫu phân tầng 200 doanh nghiệp chi tiết theo địa bàn quận/huyện, ngành nghề hoạt động và quy mô vốn/lao động.
  • Danh mục biến số, thang đo và ma trận kiểm định dữ liệu trên phần mềm SPSS, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập hoặc mở rộng quy mô nghiên cứu sang các địa phương khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm (2022–2032) được phác thảo với 3 trọng tâm:

  1. Nghiên cứu thể chế quản lý nhà nước hỗ trợ KTTN tham gia sâu vào kinh tế số, kinh tế nền tảng và bảo hộ tài sản trí tuệ trong CMCN 4.0.
  2. Hoàn thiện chính sách thúc đẩy các tập đoàn kinh tế tư nhân hình thành các cụm liên kết ngành (clusters) và đóng vai trò doanh nghiệp đầu đàn dẫn dắt DNNVV trong chuỗi giá trị toàn cầu.
  3. Đánh giá cơ chế tích tụ đất đai và phát triển thị trường vốn phái sinh phục vụ phát triển hạ tầng bền vững và chuyển đổi năng lượng xanh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Lê Hữu Toản đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính bước ngoặt:

  1. Hệ thống hóa và hoàn thiện khung lý luận về chính sách QLNN đối với doanh nghiệp KTTN: Xác lập rõ vai trò của Nhà nước kiến tạo phục vụ, định hình 4 trụ cột can thiệp chính sách cốt lõi giải quyết căn bản các điểm nghẽn tăng trưởng của doanh nghiệp tư nhân.
  2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện và sâu sắc giai đoạn 2011–2020: Khảo sát chi tiết thực trạng phát triển của 20.195 doanh nghiệp tư nhân tại Hải Phòng (đóng góp ~50% GRDP), làm sáng tỏ các rào cản về vốn tín dụng (chỉ 40% tiếp cận được ngân hàng), đất đai và chi phí không chính thức.
  3. Xác lập mô hình giải pháp đồng bộ đến năm 2025, tầm nhìn 2030: Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện khung pháp lý sở hữu, hiện đại hóa thủ tục hành chính đất đai, đổi mới cơ chế bảo lãnh tín dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu KHCN.
  4. Định hình tư duy quản trị bình đẳng giữa các thành phần kinh tế: Hiện thực hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Nghị quyết 10-NQ/TW và Đại hội XIII, bảo đảm KTTN thực sự trở thành động lực quan trọng nhất của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
  5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành giá trị cao: Đặt nền tảng cho các nghiên cứu tiếp nối về quản trị công số, năng lực cạnh tranh đô thị và thể chế kinh tế thị trường hiện đại tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn diện.