Chương 1: Tổng quan tài liệu Giới thiệu tổng quan các nghiên cứu trong nước và nước ngoài về vấn đề phát triển năng lực công nghệ và chính sách phát triển năng lực công nghệ trong doanh nghiệp. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách phát triển năng lực công nghệ trong doanh nghiệp công nghiệp Nội dung Chương này tập trung vào trình bày: hệ khái niệm công cụ; vấn đề phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp; mô hình chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp. Chương 3: Thực trạng năng lực công nghệ trong công nghiệp và chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp ở Việt Nam Chương này tập trung vào nhận dạng thực trạng về chính sách và về năng lực công nghệ trong các doanh nghiệp công nghiệp (thuộc nhóm ngành chế tạo, chế biến) ở Việt Nam dựa trên các số liệu điều tra, khảo sát doanh nghiệp. Theo đó sẽ xem xét các tác động, ảnh hưởng của chính sách đối với phát triển năng lực công nghệ trong doanh nghiệp ở Việt Nam thời gian qua.
Trên cơ sở xem xét thực trạng và phân tích tác động chính sách, những tác động tích cực và những hạn chế, tồn tại đối với vấn đề phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp ở Việt Nam cũng sẽ được nhận dạng và đưa ra. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương 4: Giải pháp chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp ở Việt Nam Nội dung của Chương này là đưa ra các đề xuất về mô hình và giải pháp chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp ở Việt Nam trong giai đoạn sắp tới. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.
Nghiên cứu có tính chất lý luận về năng lực công nghệ và chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp 1. Nghiên cứu về vai trò của công nghệ, năng lực công nghệ trong hoạt động của doanh nghiệp Công nghiệp hóa thành công ở nhiều quốc gia đã không chỉ khẳng định vị trí của doanh nghiệp công nghiệp trong quá trình nâng cấp hoạt động sản xuất, kinh doanh trong nền kinh tế mà cũng đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu, tiếp cận toàn diện hơn về các nhân tố, tác nhân giúp cho doanh nghiệp thực hiện được sứ mệnh đó. Joseph Schumpeter, người mở đường cho Kinh tế học đổi mới cho rằng không chỉ vốn và lao động theo quan điểm của kinh tế học truyền thống, mà các thiết chế tổ chức, các nhà doanh nghiệp và đổi mới công nghệ chính là trái tim của nền kinh tế và là động lực cho tăng trưởng [65]. Các công trình nghiên cứu của Schumpeter [65, 66] cung cấp những luận giải quan trọng về mối quan hệ giữa doanh nghiệp và phát triển công nghệ, Schumpeter nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu đối với “lợi nhuận doanh nghiệp”.
ản chất của nghiên cứu là tạo ra các sản phẩm tri thức/công nghệ mới có thể ứng dụng được, nên sẽ rất sai lầm nếu khẳng định doanh nghiệp và công nghệ là hai yếu tố riêng biệt trong tăng trưởng sản lượng đầu ra. Doanh nghiệp và tiến bộ công nghệ là hai khái niệm có quan hệ chặt chẽ, doanh nghiệp là động lực thúc đẩy cho công nghệ phát triển. Dựa trên sự gắn kết chặt chẽ với công nghệ, các doanh nghiệp sẽ có vai trò khởi xướng các thay đổi về kinh tế. Về mối tương quan giữa thúc đẩy phát triển công nghệ, vai trò của doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế, Schumpeter lập luận rằng sự phát triển kinh tế là kết quả của khả năng sáng tạo của nhà doanh nghiệp và việc áp dụng các phương pháp sản xuất mới của họ.
Công nghệ, dù diễn ra bên trong hệ thống kinh tế hay bên trong những phòng thí nghiệm nghiên cứu và phát triển của các nhà cạnh tranh độc quyền cũng là để dẫn đường cho động cơ tăng trưởng. Dựa trên quan sát của các cuộc cách mạng công nghiệp trong quá khứ, Schumpeter đã nhận dạng được sự phát triển của các mô hình kinh tế - công nghệ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được thúc đẩy bởi hai loại đổi mới tạo nên: đổi mới cơ bản (radical innovation) và đổi mới tiệm tiến (incremental innovation). Quá trình đổi mới cơ bản mở ra một mô hình kinh tế - công nghệ mới bằng việc đưa các sản phẩm mới, các quy trình sản xuất tiên phong, và tạo ra sức đẩy cho làn sóng đổi mới thắng thế. Trong khi đổi mới cơ bản mang lại lợi nhuận to lớn cho một doanh nghiệp hay một ngành nào đó, thì các doanh nghiệp, các ngành khác cũng bắt đầu áp dụng các tiến bộ này, đưa làn sóng đổi mới lên đến mức cao nhất.
Chu kỳ này tiến đến giai đoạn các công nghệ mới đã trở nên phổ biến, thì những đổi mới tiệm tiến sẽ thay thế cho đổi mới cơ bản, kế thừa và phát huy những thành quả của đổi mới cơ bản, đưa những công nghệ mới này sang các ngành sản xuất lớn khác và hơn nữa là sang các quốc gia khác. Cùng với sự thừa nhận về vai trò của công nghệ, đổi mới công nghệ trong thúc đẩy phát triển kinh tế, đã có những nghiên cứu tập trung sâu hơn vào các cơ chế tác động, ảnh hưởng của công nghệ đối với quá trình phát triển của quốc gia. Theo đó, quan niệm về “Năng lực công nghệ” (Technological Capability), đã dần được định hình và thừa nhận trong các nghiên cứu của nhiều quốc gia. Trung tâm Chuyển giao công nghệ Châu Á – Thái ình Dương (APCTT) từ những năm 1990 đã có những nghiên cứu và hệ thống hóa rất căn bản về vấn đề phát triển năng lực công nghệ.
Tài liệu nghiên cứu của APCTT [2] đã đưa ra các khái niệm quan trọng về công nghệ, năng lực công nghệ, trình độ công nghệ, môi trường công nghệ, hàm lượng công nghệ, nhận dạng được vai trò và tác động của công nghệ đối với phát triển. Quan trọng hơn, tài liệu này đã cung cấp các lý luận một cách có hệ thống về nguyên lý phát triển dựa vào công nghệ, các phương pháp đánh giá hàm lượng công nghệ, môi trường công nghệ, trình độ công nghệ, năng lực công nghệ và nhu cầu công nghệ. Hệ lý thuyết này đã cung cấp nhiều quan điểm tiếp cận rất có giá trị cho các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách phát triển công nghệ trong một thời gian khá dài, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, nghiên cứu theo hướng này của APCTT tập chung nhiều vào xem xét công nghệ và các yếu tố liên quan (năng lực, trình độ công nghệ) ở trạng thái sẵn có mà không có quan tâm nhiều đến cơ chế thúc đẩy khởi sinh năng lực công nghệ hay trình độ công nghệ trong doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng không đặt quá trình phát triển công nghệ trong bối cảnh biến động của thị trường theo đặc thù của nền kinh tế phát triển hay nền kinh tế đang phát triển. Ngoài ra, do chỉ giới hạn trong kinh nghiệm của Ấn Độ và một số 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nước Nam Á nên hệ quan điểm này không được phát triển, mở rộng ở các khu vực khác Tiếp cận ở hướng khác, mang tính thị trường hơn, Kim và Nelson [85] nhận định phát triển công nghiệp chính là quá trình đạt được các năng lực công nghệ công nghiệp và chuyển hóa chúng thành các đổi mới về sản phẩm và quy trình theo xu thế chung của sự thay đổi công nghệ liên tục. Đối với các nước đang phát triển, nghiên cứu của Bell và Pavitt [67] và Bell [69] đã cho rằng việc tích lũy năng lực công nghệ và đổi mới là yếu tố then chốt đối với các nước đang phát triển để đạt được các vị trí dẫn đầu thế giới trong các ngành công nghiệp khác nhau không chỉ trên phương diện bắt kịp về các công nghệ tiên phong của quốc tế mà còn tạo ra các xu thế công nghệ mới, dẫn dắt công nghiệp của thế giới. Các báo cáo của UNIDO [114, 115] đã khẳng định năng lực công nghệ (NLCN) là một tác nhân thiết yếu trong quá trình phát triển kinh tế và sự phát triển công nghiệp của một quốc gia lệ thuộc vào khả năng của các doanh nghiệp trong việc phát triển và bảo đảm năng lực công nghệ và duy trì khả năng cạnh tranh.
Trên nền tảng nhận dạng về NLCN trong doanh nghiệp công nghiệp, hay còn gọi là năng lực công nghệ công nghiệp, các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài đã tiếp tục xem xét về quá trình phát triển năng lực công nghệ. Về cơ bản việc phát triển năng lực công nghệ hàm chứa các khía cạnh sau: NLCN là một quá trình học hỏi và tích lũy; xây dựng năng lực công nghệ phải xuất phát từ khu vực doanh nghiệp công nghiệp; doanh nghiệp là trung tâm của các hoạt động xây dựng năng lực công nghệ nhưng để bảo đảm cho các nỗ lực của doanh nghiệp trong một ngành, một quốc gia được thực hiện một cách “hoàn hảo nhất” trong các điều kiện biến động khách quan của quy luật thị trường, nhất thiết phải có sự tham gia, can thiệp của chính phủ. Cùng với các nghiên cứu làm rõ về vấn đề phát triển năng lực công nghệ, đã có những nghiên cứu xem xét về những khía cạnh của phát triển năng lực công nghệ ở các nước đang phát triển. Nghiên cứu của Lall [94], Jomo và Felker [81] đã nhận diện 10 vấn đề trong quá trình phát triển năng lực của các nước đi sau.
Nghiên cứu của Figueredo [80] xác định 9 đặc trưng trong phát triển năng lực ở các nước đang phát triển là: Có chủ đích; Rủi ro và tốn kém; Không rõ ràng; Theo lối mòn; Mức đặc thù 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cao; Nhiều liên kết phức tạp; Nhiều cấp độ nỗ lực; Phát triển ở mức độ khác nhau; Kết hợp nội lực và ngoại lực. Nghiên cứu về chính sách phát triển năng lực công nghệ trong công nghiệp Trên nền tảng quan điểm công nhận sự thay đổi về công nghệ như là động lực chính tạo ra tăng trưởng kinh tế, các nghiên cứu dựa trên nền tảng kinh tế học tiến hóa, Nelson và Winter [100], Nelson [99], Metcalfe [97,98], Lall và Teubal [90], Litan [35] đã làm sáng tỏ cơ chế của sự thay đổi về công nghệ bằng cách đặt đổi mới công nghệ và cơ chế phổ biến công nghệ (technology difusion) ở vị trí trung tâm.