CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ BỀN VỮNG 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện chính sách phát triển đô thị bền vững 1. Một số khái niệm về thực hiện chính sách phát triển đô thị bền vững Chính sách: Chính sách là một tập hợp các quyết định, chương trình của nhà nước, của một quốc gia để thực thi một công việc nào đó mà đất nước đang cần. Chính sách chủ yếu do Nhà nước ban hành nhằm thực hiện những mục đích của Nhà nước hướng tới.
Xác định các việc cụ thể tại sao Nhà nước làm và phải làm cũng như cái giá phải trả cho các việc làm đó [19]. Chính sách là kết tinh ý chí của chủ thể về phương thức tác động đến các đối tượng về mặt bản chất, được thực hiện hóa khi tham gia vào quá trình vận động, triển khai thực hiện trong đời sống xã hội [5]. Chính sách công: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định chính trị có liên quan của Đảng và Nhà nước nhằm lựa chọn mục tiêu, giải pháp và công cụ thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu tổng thể đã xác định” [4]. Đô thị: Đô thị là “Nơi dân cư đông đúc, là trung tâm thương nghiệp và có thể cả công nghiệp; thành phố hoặc thị trấn” [52] và “Một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung, hoạt động trong những lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp” [52].
Đô thị là một hình thức cư trú văn minh của con người trong một không gian - vật chất nhất định, ở đó cư dân sống tập trung với mật độ cao, lao động chủ yếu phi nông nghiệp, cơ sở hạ tầng kỹ thuật hiện đại, kinh tế - xã hội phát 9 triển đời sống của người dân nâng cao. Trên thế giới do có sự khác nhau về trình độ phát triển kinh tế xã hội, hệ thống dân cư mà mỗi nước có quy định khác nhau về định nghĩa đô thị. Với xuất phát đặc điểm của Việt Nam là một nước đông dân, đất đai không rộng, đi lên từ một nước nông nghiệp nên những quy định về đô thị là những thành phố, thị xã, thị trấn, thị tứ với tiêu chuẩn về quy mô dân số cao hơn, nhưng tỷ lệ cơ cấu lao động phi nông nghiệp thấp hơn. Cụ thể, các thành phố, thị xã, thị trấn, thị tứ đề ra dựa trên hai tiêu chuẩn căn bản đó là: Thứ nhất có quy mô trên 2000 người sống tập trung và mật độ dân số trên 3000 người/km2 trong nội thị đô thị.
Thứ hai là cơ cấu lao động phi nông nghiệp với tỷ lệ trên 65%. Phát triển bền vững: Khái niệm về phát triển bền vững đầu tiên được đề cập trong Báo cáo của Ủy ban Môi trường và phát triển của Ngân hàng Thế giới (Brundtland Commission) vào năm 1987 có nêu “Sự phát triển phải thỏa mãn nhu cầu của con người không chỉ trong giai đoạn hiện tại mà còn cho cả tương lai, phải đáp ứng cả yêu cầu kinh tế lẫn bảo vệ môi trường” và Ngân hàng Châu Á (ADB) đã đưa ra yêu cầu muốn phát triển đô thị bền vững thì khả năng của thế hệ hiện tại đáp ứng cho các nhu cầu của các thế hệ tương lai. Như vậy, phát triển bền vững là phát triển kinh tế xã hội phải đi đôi với vấn đề bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và phải chú trọng đến các thế hệ ngày nay, phải có trách nhiệm với các thế hệ sau trong việc để lại những di sản và tài nguyên để thế hệ sau có có hội phát triển. Đô thị bền vững: Đô thị bền vững theo Viện Môi Trường Stockholm của Thụy Điển có nêu “Một thành phố tại đó tiến hành các hành động được đề ra bởi các chính sách kế hoạch nhằm bảo tồn nguồn tài nguyên sẵn có và thực hiện tái sử dụng, ổn định xã hội, phát triển các nguồn vốn chủ sở hữu, đảm bảo phát triển kinh tế cho các thế hệ tương lai" [13].
Ở nơi đó việc phát 10 triển kinh tế hài hòa giữa môi trường, xã hội một cách bền vững nhằm đạt đến mục tiêu cuối cùng là thỏa mãn các yêu cầu phát triển kinh tế, đời sống cư dân đô thị khá giả hơn, tiện nghi hơn và hạnh phúc hơn Phát triển đô thị bền vững: Phát triển đô thị bền vững được nêu từ bản báo cáo của Ủy ban Brundtland, tại hội nghị URBAN21 tổ chức tại Berlin tháng 7/2000 như sau: "Cải thiện chất lượng cuộc sống trong một thành phố, bao gồm cả các thành phần sinh thái, văn hóa, chính trị, thể chế, xã hội và kinh tế nhưng không để lại gánh nặng cho các thế hệ tương lai,một gánh nặng bị gây ra bởi sự sút giảm nguồn vốn tự nhiên và nợ địa phương quá lớn. Mục tiêu của chúng ta là nguyên tắc dòng chảy, dựa trên cân bằng về vật liệu và năng lượng cũng như đầu vào/ra về tài chính, phải đóng vai trò then chốt trong tất cả các quyết định tương lai về phát triển các khu vực đô thị” [13]. Ở nơi đó việc phát triển kinh tế, thương mại, dịch vụ phát triển đồng bộ với môi trường, xã hội và tạo được môi trường xã hội phồn thịnh, đời sống người dân nâng cao cả về vật chất và tinh thần. Hiện nay, vì bản chất đa dạng và đa chiều của đối tượng nghiên cứu nên chưa có một khái niệm thống nhất nào về phát triển đô thị bền vững.
Các tác giả đưa ra các quan điểm khác nhau tùy thuộc vào mục đích và phương pháp nghiên cứu nên các quan điểm về phát triển đô thị bền vững được trình bày rất đa dạng. Chính sách phát triển đô thị bền vững: Chính sách phát triển đô thị bền vững là thực hiện công tác xây dựng, phát triển đô thị bền vững theo mục tiêu tổng thể, mục tiêu cụ thể của Đảng và Nhà nước đã xác định. Đây là mối quan hệ giữa cơ quan công quyền với người dân nhằm mục đích phát triển hài hòa giữa kinh tế, môi trường và xã hội một cách bền vững với mục tiêu cuối cùng là thỏa mãn các yêu cầu phát triển kinh tế, đời sống cư dân đô thị khá giả hơn, tiện nghi hơn và hạnh phúc hơn. 11 Thực hiện chính sách phát triển đô thị bền vững: là quá trình thực thi các quyết định, chương trình của nhà nước về phát triển đô thị bền vững để xây dựng các công trình, dự án theo định hướng phát triển kinh tế xã hội của địa phương và là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính sách phát triển đô thị bền vững thành hiện thực nhằm đạt được mục đích theo định hướng của nhà nước đã đề ra.
Tại Việt Nam Theo Viện Quy Hoạch Đô Thị - Nông Thôn - Bộ Xây Dựng (Dự án VIE) thì việc phát triển đô thị bền vững được tập trung chủ yếu giải quyết các vần đề sau: - Đối với người có thu nhập thấp, người nghèo đô thị cần chú trọng tạo điều kiện thuận lợi về công ăn việc làm giúp cho nền kinh tế đô thị phát triển ổn định [2]. - Đảm bảo công bằng an sinh trật tự xã hội, đảm bảo đời sống vật chất đầy đủ, đời sống văn hóa tinh thần phong phú, giữ gìn và phát huy bản sắc truyền thống tốt đẹp của dân tộc [2]. - Bảo vệ môi trường đô thị luôn xanh, sạch, đẹp [2]. Có thể nhận thấy, phát triển đô thị luôn song hành cùng với phát triển môi trường đô thị bền vững và cần mở rộng hơn trong nhiều lĩnh vực, cần được lồng ghép tiếp cận theo cách nhìn nhận mà các tổ chức Quốc tế nhìn nhận.
Cụ thể là: + Đô thị là nơi ở cho tất cả mọi người, khái niệm này ý chỉ việc cải thiện nơi ở thông qua việc thực hiện chính sách nhà ở quốc gia với chức năng cơ sở hạ tầng dịch vụ đầy đủ và thích hợp. + Cần có một chính sách giảm nghèo toàn diện để người nghèo có thể tiếp cận học hỏi thực hiện làm giàu trên quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Để làm được như vậy chính quyền đô thị cần xây dựng một cơ chế thích hợp 12 để phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bảo vệ môi trường sinh hoạt cộng đồng dân cư [49]. + Cải thiện công tác tiếp cận các dịch vụ môi trường và đồng bộ trong việc cung cấp các dịch vụ môi trường cần được cải thiện giúp bảo vệ môi trường, bảo vệ sức khỏe, an toàn dịch bệnh tạo điều kiện thuận lợi phát triển đô thị bền vững [49].
+ Chính quyền địa phương cần chú trọng việc nâng cao năng lực, có trách nhiệm cao hơn, nặng nề hơn trong công cuộc phát triển thành công nền kinh tế cho địa phương mình, cho đô thị mình gắn với môi trường thân thiện được người dân đồng tình ủng hộ [49]. + Các nhà quản lý đô thị nâng cao năng lực quản lý của mình thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm và thông tin chính sách thông qua các kết quả điều tra bằng phiếu hỏi dựa trên các tiêu chí đánh giá qua các buổi họp thảo luận, đối thoại, tư vấn giữa các bên tham gia chính sách và từ đó hình thành nên một mạng lưới liên kết với người dân [49]. Để tổ chức điều hành có hiệu quả công tác phát triển đô thị bền vững cần tuân thủ các bước cơ bản sau đây: Bước 1: Xây dựng kế hoạch triển khai chính sách phát triển đô thị bền vững. Đây là công việc rất quan trọng, nó quyết định đến việc thực thi chính sách có thành công hay không.
Ở bước này chúng ta xây dựng các kế hoạch như: nội qui, qui chế về tổ chức, điều hành; về trách nhiệm, nhiệm vụ, và quyền hạn của cán bộ và các cơ quan nhà nước tham gia; tổ chức điều hành chính sách; về các biện pháp khen thưởng, kỷ luật cá nhân, tập thể trong tổ chức thực thi chính sách, v.v… Bước 2: Phổ biến, tuyên truyền chính sách phát triển đô thị bền vững là việc thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính sách để mọi người dân tham gia thực thi hiểu rõ về mục đích, yêu cầu của chính sách; về tính đúng đắn của 13 chính sách trong điều kiện hoàn cảnh nhất định và về tính khả thi của chính sách. để họ tự giác thực hiện theo yêu cầu quản lý của nhà nước. Bước 3: Phân công, phối hợp thực hiện chính sách phát triển đô thị bền vững.