phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở hình thành chính sách của Nhật Bản dưới thời Thủ tướng Junichiro Koizumi (2001-2006) Chƣơng 2: Chính sách đối ngoại của Nhật Bản với các nước lớn trong thời kỳ cầm quyền của Thủ tướng Junichiro Koizumi (2001 – 2006) Chƣơng 3: Một số nhận xét về chính sách của Nhật Bản với các nước lớn thời kỳ Thủ tướng Junichiro Koizumi (2001 – 2006) 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH CỦA NHẬT BẢN DƢỚI THỜI THỦ TƢỚNG JUNICHIRO KOIZUMI (2001-2006) Sự phát triển và hội nhập của một quốc gia phụ thuộc rất nhiều vào đường lối chính sách đối nội và đặc biệt là chính sách đối ngoại. Chính sách đối ngoại của bất kỳ một quốc gia nào đều được xây dựng trên nền tảng tình hình kinh tế chính trị, xã hội trong nước và ngoài nước (khu vực và quốc tế). Khoảng thời gian sau chiến tranh Lạnh, và đặc biệt là những năm đầu bước sang thiên niên kỷ mới, tình hình quốc tế và khu vực có nhiều biến động lớn, điều này khiến cho Nhật Bản phải điều chỉnh chính sách đối ngoại để phù hợp với tình hình mới, nhất là đối với các quốc gia lớn như Mỹ, Nga và Trung Quốc - các quốc gia có sức ảnh hưởng lớn đối với cục diện kinh tế, chính trị trên toàn thế giới. Bối cảnh trong và ngoài nƣớc Nhật Bản từ sau chiến tranh Lạnh đến trƣớc khi Junichiro Koizumi lên cầm quyền 1.
Bối cảnh quốc tế và khu vực Chiến tranh Lạnh kết thúc và trật tự thế giới cũ mất đi do sự sụp đổ của một trong hai siêu cường. So sánh lực lượng trên bình diện toàn cầu từ chỗ cân bằng giữa hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập nay chuyển sang hướng có lợi cho Mỹ và phương Tây, và rất bất lợi cho lực lượng cách mạng XHCN. Tuy nhiên “không có nghĩa là chỉ còn một siêu cường xưng hùng xưng bá, mà quyền lực chị phối bị khuếch tán rộng theo chiều hướng đa cực”[14, tr. Có thể nói sau chiến tranh Lạnh “Thế giới hiện đang trong tình hình "một siêu cường, nhiều cường quốc", đó là các nước Mỹ, Tây Âu (EU) Nhật Bản, Nga và Trung Quốc”[12].
Sự sụp đổ của Liên Xô đã làm cho Mỹ - cường quốc số một thế giới trở thành siêu cường duy nhất với sức mạnh vượt trội cả về kinh tế, khoa học – công nghệ, quân sự và quốc phòng. Mỹ có vị thế áp đảo đối với thế giới, bằng những hành động rõ rệt Mỹ đã lộ rõ mưu đồ chi phối, làm bá chủ thế giới bằng việc sử dụng sức mạnh vượt trội của mình để giải quyết các vấn đề quốc tế. Có thể nói đến 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc Mỹ đã phớt lờ vai trò điều phối, can thiệp, và giữ gìn hòa bình thế giới của Liên Hợp Quốc, cũng như sự phản đối lại của nhiều cường quốc khác, bất chấp hết dư luận tiến bộ thế giới để tiến hành cuộc chiến xâm lược Irắc năm 2003. Trước đó, sau sự kiện khủng bố 11/9/2001 Mỹ đã lợi dụng danh nghĩa phát động cuộc chiến chống khủng bố để đánh đòn phủ đầu, gây sự cũng như răn đe với những quốc gia Hồi giáo giàu tài nguyên dầu lửa ở Trung Đông.
Chính sách của Mỹ ở khu vực này đã trực tiếp tác động đến mối quan hệ Mỹ - Israel. Cũng từ đó tác động đến trật tự của cả thế giới Ả Rập Hồi giáo. Chính điều đó đã khiến cho nhiều quốc gia khu vực trên thế giới, trong đó có cả Châu Á, và cụ thể là Đông Nam Á – một khu vực có số dân theo đạo Hồi đông đảo trên thế giới, cũng đã trở thành đối tượng quan tâm của Mỹ. Vì vậy đã khiến cho các quốc gia lãnh thổ, đặc biệt là các nước lớn Trung Quốc, Nga và kể cả một số trường hợp thân thiện với Mỹ ở khu vực Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước thành viên ASEAN cũng phải lo ngại về sức mạnh vượt trội cùng tham vọng bá chủ thế giới của Mỹ.
Các trung tâm kinh tế quốc tế và các cường quốc khu vực như Nhật Bản, Tây Âu, Trung Quốc, Nga nay cũng đều đang gắng sức vươn lên nhằm tạo cho mình một vị thế có lợi hơn để chia sẻ quyền lực, chi phối đời sống chính trị quốc tế. “Họ không muốn và cũng không chịu để cho Mỹ tự do múa cây gậy chỉ huy khống chế thế giới” [14, tr. Thế giới chuyển từ thế hai cực trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh thành thế đa cực với một nhất siêu Mỹ và các đa cường quốc. Ngoài các siêu cường cũ là Nhật Bản, Nga, Anh, Pháp, Đức…đã nổi lên một cường quốc đầy triển vọng, khiến các cường quốc cũ và ngay cả Mỹ cũng phải hết sức lo ngại, đó chính là Trung Quốc.
Nhật Bản là cường quốc kinh tế thứ hai trên thế giới nhưng địa vị này bị lung lay khi tốc độ phát triển của Trung Quốc ngày càng nhanh. Trong nhiều lĩnh vực, Trung Quốc đã vượt qua cả Nhật. Trung Quốc là một trong số quốc gia lớn nhất ở khu vực CA-TBD về mặt địa lý và dân số. Trải qua 40 năm xây dựng, Trung Quốc có một vị trí đáng kể trên thế giới, đặc biệt là sau hàng 3 thập niên cải cách mở cửa (từ 1978), Trung Quốc đã đạt những thành tựu lớn trong phát triển kinh tế.
Địa vị chính trị và tầm ảnh hưởng quốc tế của Trung Quốc đang được nâng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao rõ rệt. Trung Quốc nắm trong tay hầu hết các mối quan hệ thương mại với các nước lớn. Đồng thời cũng là thị trường rộng lớn, đầy tiềm năng thu hút đầu tư của nhiều quốc gia. Về phương diện an ninh quốc gia, lần đầu tiên kể từ khi CHND Trung Hoa ra đời năm 1949, Trung Quốc dường như không có mối đe doạ nào từ bên ngoài.
Trung Quốc đặt mục tiêu đến thế kỷ 21 sẽ trở thành một cường quốc kinh tế, chính trị, quân sự, từ đó xác lập địa vị chính trị để giành vị trí xứng đáng trong một trật tự thế giới mới đang hình thành. Sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, Trung Quốc đã nhiều lần tuyên bố "phản đối thế giới một cực do Mỹ thống trị"[10]. Cho dù gặp khó khăn sau khi Liên Xô sụp đổ, chiến tranh Lạnh kết thúc, nhưng Nga vẫn là một quốc gia Âu - Á có nhiều tiềm năng về tài nguyên, khoa học - công nghệ, có lực lượng quân sự mạnh và kho vũ khí hạt nhân khổng lồ, hỗ trợ cho việc thực hiện mục tiêu toàn cầu. Chủ nghĩa dân tộc Nga không cho phép Nga cứ tiếp tục xuống dốc, mà cần phải từng bước lấy lại vị thế quốc tế của mình.
Nước Nga sau cơn khủng hoảng đang từng bước phục hồi, với tốc độ phát triển hiện nay cùng với những tiềm lực mạnh về quân sự, tài nguyên, Nga cũng có nhiều tham vọng trong việc mở rộng quan hệ với các nước, tìm kiếm thị trường, coi trọng hợp tác kinh tế. Chìa khoá cho việc cải thiện vị thế quốc tế của Nga nằm trong sự điều chỉnh chiến lược cả đối nội lẫn đối ngoại. Về mặt đối nội, nước Nga đã đề ra những biện pháp thoát khỏi cuộc khủng hoảng trong thời gian sau chiến tranh Lạnh, và sau đó đưa nước Nga tiến lên. Về mặt đối ngoại, Nga chủ trương xây dựng một trật tự thế giới đa cực, củng cố quan hệ với Trung Quốc, Nhật Bản, Đông Nam Á, Ấn Độ, các nước Trung Á.
nhằm có được một môi trường an ninh thuận lợi và tranh thủ sự hỗ trợ về tài chính của các nước để giúp cho Nga phục hồi. Sự điều chỉnh chiến lược của Nga cùng với những sức mạnh đang tiềm ẩn của họ khiến người ta không thể không tính đến một nước Nga trong tương lai, đó là khi "con gấu trắng thức dậy", phục hồi địa vị cường quốc Âu - Á thực sự của mình. Sự có mặt tiếp tục của Nga ở khu vực góp phần đảm bảo cân bằng giữa các cường quốc, ngăn cản không cho cường quốc nào vươn lên thành bá quyền khu vực. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do tương quan so sánh lực lượng đã thay đổi, trong đó một siêu cường Liên Xô đã mất đi, nhưng Mỹ cũng không còn giữ địa vị chi phối về mọi mặt như lúc mới kết thúc chiến tranh thế giới thứ II.
Thế giới đang từng bước quá độ từ trật tự thế giới cũ sang trật tự thế giới mới theo hướng đa cực hóa. Ngày nay tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng tăng, với xu thế khu vực hóa, toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, và Mỹ cũng không còn thể một mình giải quyết các vấn đề có quy mô toàn cầu, mà cần phải có sự hợp tác và phối hợp của nhiều quốc gia khác nhau trên toàn thế giới. Tuy nhiên do lợi ích quốc gia dân tộc, và lợi ích khu vực còn quá khác nhau nên xu thế chủ đạo trong quan hệ giữa các nước lớn là xu hướng vừa hợp tác lại vừa đấu tranh với nhau. Ngoại giao đa phương ngày càng có vị trí quan trọng trong đời sống quan hệ quốc tế.
Các nước đều muốn cạnh tranh giành vai trò dẫn đầu, chủ đạo trong nền kinh tế thế giới cũng như mở rộng ảnh hưởng ở các khu vực có nhiều tiềm năng. Tuy nhiên không nước nào đủ sức để thống trị thế giới khi mà xu hướng toàn cầu hóa ngày càng nổi bật. Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia trong kỷ nguyên toàn cầu hoá khiến cho Mĩ không thể và không đủ khả năng thiết lập một trật tự đơn cực mà phải dựa vào các cường quốc khác và các tổ chức quốc tế, trong đó quan trọng nhất là Liên Hợp Quốc. Việc tái thiết Irắc sau chiến tranh đã cho thấy thực tế đó.
Bên cạnh đó, đặc điểm chủ yếu trong quan hệ giữa các nước trong trạng thái “nhất siêu nhiều cường” hiện nay vẫn tiếp tục là hợp tác, cạnh tranh và kiềm chế lẫn nhau nhưng tránh đối đầu, xung đột và chiến tranh. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia và thực tế cho thấy quan hệ quốc tế đang phát triển theo xu thế hòa dịu nhưng phức tạp hơn trước. Các nước đều chủ trương phát triển quan hệ đối ngoại hòa bình, hợp tác hữu nghị cùng phát triển. Áp dụng các chính sách ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt, tránh đối đầu, giải quyết xung đột bằng đối thoại và luật quốc tế.