CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN DEN CHU ĐÈ NGHIÊN CỨU CUA LUẬN ÁN Có thé thấy, các chủ dé liên quan đến Nhật Bản đã được nghiên cứu một cách rộng rãi, kỹ càng với một khối lượng công trình không lồ. Các học giả, nhà báo, chính khách quan tâm đến Nhật Bản đã cho ra đời khá nhiều công trình nghiên cứu có giá trị. Trong đó, các van đề liên quan đến đề tài cũng được phản ánh ở mức độ nhất định. Có thé chia thành các nhóm chủ dé nghiên cứu như sau: những nghiên cứu về vai trò của Nhật Bản trong lĩnh vực chính trị, an ninh — quốc phòng; những nghiên cứu về vai trò của Nhật Bản trong lĩnh vực kinh tế và ảnh hưởng văn hóa của Nhật Bản.
Luận án lựa chọn một sô công trình có giá trị đê tham khảo, nghiên cứu. Nghiên cứu về vai trò của Nhật Bản trong chính trị, đôi ngoại Một tác phẩm đáng chú ý khi nghiên cứu tổng quát về chính trị Nhật Bản là cuốn sách Chiến lược quốc gia của Nhật Bản trong thế kỷ XXI của tác giả Nakasone Yasuhiro. Là một chính khách nồi tiếng của Nhật Bản, ông Nakasone hiểu rõ tình hình đất nước Nhật Bản và những khiếm khuyết trong chính sách đối nội và đối ngoại của Nhật Bản. Chính vì vậy, trong cuốn sách của mình, với tư duy sâu sắc, nhà chính khách hàng đầu của Nhật Bản đã đề cập những nội dung mang tính thực chất nhất trong chiến lược quốc gia của Nhật Bản vào thế kỷ XXI: chính sách đối nội, đối ngoại; Hiến pháp, cơ chế hình thành đường lối chính trị; phương hướng, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - kỹ thuật và văn hóa của nước Nhật Bản.
Theo ông, nước Nhật Bản phải nhận thức dứt khoát, rằng nước này đang sống trong một thế giới mà trong đó nêu không nhận thức sâu sắc về phan trách nhiệm của mình đối với vận mệnh của thế giới, thì nước Nhật Bản sẽ không hy vọng là sẽ được đảm bảo an ninh và nền độc lập, cũng như sự sống còn [Iaxuhirô Nacaxônê, 2004]. Về đối ngoại của Nhat Ban, tác giả Irie Akira có hai cuốn sách phản ánh một cách xuất sắc về lich sử ngoại giao của Nhật Ban trong hai thé ky qua. Trong tác phẩm, Ngoại giao Nhật Bản: Từ Minh Tri Duy Tân đến hiện dai, tác giả Irie Akira, với von kiến thức uyên thâm về nền chính trị Nhật Ban, đã giúp người đọc hiểu hơn 10 những giai đoạn khác nhau trong chính sách đối ngoại của nước Nhật Ban: Từ những tranh luận giữa thuyết phát triển đại lục với thuyết quốc gia đại đương đầu thế kỷ XX trong giới quân sự đầy quyên lực của Nhật Bản cho đến sự thay đổi quyên lực hoạch định chính sách của Nhật Ban; từ việc áp dụng các phương thức của giới ngoại giao sang hành động đơn phương của quân đội dẫn tới việc tham gia vào cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai của Nhật Bản [Irie Akira, 2013]. Trong tác phẩm “Ngoại giao Nhật Bản: Sự lựa chọn của Nhật Bản trong thời đại toàn cầu hóa ”, tac gia Irie Akira thé hiện cách nhìn độc đáo về nền ngoại giao Nhật Bản đặt trong bối cảnh tình hình thế giới biến đổi không ngừng.
Ike Akira đã phân tích, so sánh dé tìm lời đáp cho câu hỏi về nền tảng tư tưởng của ngoại giao Nhật Bản cận đại. Tác giả cũng di sâu phân tích vai trò của Nhật Bản trên ban cờ chính tri - ngoại giao thế giới, đặc biệt là mối quan hệ lịch sử với các nước châu A. Bang những dan chứng sinh động và cu thé của thực tiễn ngoại giao Nhật Ban từ dau thế kỷ 20 đến nay, tác giả tranh luận về “chủ nghĩa toàn cầu mới” và một đường hướng ngoại giao không hướng tới trật tự khu vực châu Á mà Nhật Bản là minh chủ cũng như không hướng tới chủ nghĩa châu Á bài ngoại như trước đây [Irie Akira, 2012]. Hai cuốn sách trên của tác gia Irie Akira với cùng một phương pháp luận va cách tiếp cận giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, sống động hơn về nền ngoại giao Nhật Bản 100 năm qua, không chỉ từ khía cạnh chính trị - an ninh mà cả kinh tế và tư tưởng.
Đặc biệt, ông quan tâm nhiều đến vai trò quan trọng của ngoại giao trong giao lưu văn hóa quốc tế, giao lưu văn hóa sẽ giúp tăng cường hiểu biết giữa các nước, các dân tộc trên thê giới, từ đó đóng góp cho hòa bình của nhân loại. Khi nghiên cứu về những nhân tố tác động tới điều chỉnh chính sách của Nhật Bản, các tác gia Nguyễn Thanh Hiền, Nguyễn Duy Dũng trong cuốn Nhật Bản: những biến đổi chủ yếu về chính trị trong những năm 1990 và triển vọng đã nghiên cứu về một nước Nhật Ban đứng trước những yêu cau thay đổi cơ bản về cơ cấu chính trị, kinh tế, chính sách đối ngoại trong bối cảnh hậu Chiến tranh Lạnh. Quyên sách tập trung trình bày bối cảnh trong nước và quốc tế tác động trực tiếp đến nền chính trị 11 Nhật Bản, đi sâu phân tích những ảnh hưởng của chúng đối với chính sách đối ngoại và an ninh; đề cập một loạt giải pháp nhằm đưa Nhật Bản đi dan vào quỹ đạo 6n định về chính trị phát triển về kinh tế - xã hội [Nguyễn Duy Dũng, Nguyễn Thanh Hiền, 2001]. Các tác giả Nguyễn Thanh Hiền, Nguyễn Duy Dũng đã nhận định: “Tất cả những thay đổi này thé hiện, rằng Nhật Ban đang tìm kiếm cách thức và biện pháp thích hợp dé đưa Nhật Bản trỗi dậy lần thứ ba trong lịch sử cận — hiện đại của mình (lần thứ nhất là cuộc Duy tân Minh Trị, lần thứ hai là sự cất cánh sau Chiến tranh thế giới thứ hai).
Ngay từ những năm dau thế kỷ XXI, Nhật Ban đã tìm cách thay đổi và cải cách để nhằm vào một mục tiêu chung lớn nhất của cả dân tộc là tiếp tục phát triển đất nước ở vị trí hàng đầu, giành được quy chế cường quốc trên mọi phương diện kinh tế, chính trị, xã hội. Các tác giả Dương Phú Hiệp, Phạm Hồng Thái đã phân tích những yếu tố bên trong và bên ngoài thúc day Nhật Bản cải cách, những nội dung cơ bản của cải cách kinh tế, chính trị, văn hóa — xã hội, đối ngoại và an ninh trong cuốn sách Nhat Bản trên đường cải cách [Dương Phú Hiệp, Phạm Hồng Thái, 2004]. Cũng xem xét các nhân tố tác động tới điều chỉnh chính sách của Nhật Bản, tác giả Andrew Oros (2008) cho rằng bước sang thé ky XXI, Nhật Bản không chỉ đối mặt với van đề nhân khẩu học suy giảm mà còn cả một môi trường quốc tế đang thay đổi và tiềm tàng nguy hiểm. Trong bối cảnh này, Nhật Bản đang tìm cách tạo dựng một bản sắc an ninh mới dé xây dựng chính sách quốc phòng hoặc cải cách thể chế an ninh từng đóng góp rất nhiều cho nửa thế kỷ hòa bình và thịnh vượng trước đây.
Dưới bối cảnh trong và ngoài nước có nhiều biến động, những câu hỏi về chiến lược quốc gia, van đề cốt lõi, quan điểm về trật tự quốc tế, cơ sở lý luận, phương thức hành động, trào lưu tư tưởng đã gây ra tranh luận gay gắt trong nước Nhật Bản. Điều này đã được phan ánh trong cuốn 7rật tu thé giới sau 11/9 do NXB Thông tan phát hành năm 2002. Cuốn sách cũng đã phân tích việc Nhật Bản tìm kiếm vị thế cường quôc trong môi trường an ninh quôc tê mới. Nhận định về việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách, tác giả Albert Axelbank của cuốn Black Star Over Japan: Rising Forces of Militarism (Ngôi sao đen treo trên 12 Nhật Bản: Các lực lượng quân phiệt trỗi dậy) cho rằng, rất có khả năng sẽ có sự hồi sinh của chủ nghĩa quân phiệt tại Nhật Bản.
Ông nghỉ ngờ, rằng nhóm các chính trị gia bao thủ có dự định sửa đối Hiến pháp dé loại bỏ Điều 9 qui định về từ bỏ chiến tranh [Albert Axelbank, 2011, pg. Quan điểm của ông về vai trò quốc tế của Nhật Bản có phần thận trọng. Tác giả nhận xét không nên mong đợi gì nhiều ở Nhật Bản vì đi sản lịch sử của nước này, vì tầm nhìn không rõ ràng, dứt khoát về vai trò quốc tế của nó, và vì cả khả năng yếu kém của nó trong việc đảm nhận trách nhiệm an ninh. Michael Yahuda nhận định, rằng Nhật Bản bắt đầu phác họa những phương án và những sáng kiến mới giúp Nhật Bản bắt đầu tự khang định một vai trò quốc tế mới cho chính mình, người Nhật Bản ngày càng ý thức là các quyền lợi của mình không phải là bao giờ cũng phù hợp với Mỹ [Michael Yahuda, 2006, tr.
Sự tích cực trong điều chỉnh chính sách của Nhật Bản đã khiến người ta phải quan tâm nghiên cứu, đánh giá, nhận định về vai trò đang lên của nước này. Theo Muthiah Alagappa (1988), vai trò quốc tế của Nhật Bản ngày càng thu hút sự chú ý của giới ngoại giao và học giả. Điều đó, có nghĩa là việc Nhật Bản đóng một vai trò toàn diện hơn đã được thừa nhận rộng rãi cả ở trong cộng đồng quốc tế và chính ở trong đất nước Nhật Bản. Tuy nhiên, phạm vi, nội dung va tốc độ phát triển của vai trò quốc tế này vẫn là chủ đề tranh luận gay gắt, đặc biệt là ở Nhật Bản.
Các tranh luận trong nước và quốc tế đã giành một thời lượng đáng kê đề bàn về vị thế quốc tế bất thường và chưa từng có của Nhật Bản ngày nay. Tác giả Muthiah Alagappa cho rằng Nhật Bản ở thập niên 1990 đã đủ khả năng xử lý tốt hơn để đóng một vai trò quốc tế toàn diện hon. Năng lực đáng kế của nước này ở trên không và trên biển và việc đóng quân của các lực lượng Mỹ tại Nhật Bản sẽ làm cho Nhật Bản trở thành một nhân tố quan trọng trong cân bằng ở Đông Bắc Á. Vai trò của Nhật Bản trong cân bằng quyền lực ở Đông Bắc A có thé được xem là có lợi và tích cực cho khu vực Đông Nam Á.
Mặc dù, Lực lượng Phòng vệ có khả năng tiếp cận khu vực Đông Nam 13 A, song Nhật Bản vẫn do dự dé đóng một vai trò an ninh trực tiếp trong khu vực này [Muthiah Alagappa, 1988, pg. Năng lực đáng kê nhất và được chấp nhận của Nhật Bản tiếp tục là nguồn lực kinh tế và công nghệ.