Luận Văn Về Chính Sách Dân Số và Phát Triển Tại Thị Xã Điện Bàn, Tỉnh Quảng Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn thực hiện chính sách dân số và phát triển từ thực tiễn thị xã điện bàn tỉnh quảng nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Thực Hiện Chính Sách Dân Số Và Phát Triển Từ Thực Tiễn Thị Xã Điện Bàn, Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Điện Bàn

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH DÂN SỐ VÀ PHÁT TRIỂN
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm về chính sách công
• 1.1.2. Khái niệm về chính sách dân số
• 1.1.3. Đặc điểm của chính sách dân số và phát triển
• 1.1.4. Vai trò của chính sách dân số và phát triển
• 1.1.5. Chính sách dân số Việt Nam qua các giai đoạn
• 1.2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH DÂN SỐ VÀ PHÁT TRIỂN TỪ THỰC TIỄN THỊ XÃ ĐIỆN BÀN, TỈNH QUẢNG NAM
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH DÂN SỐ VÀ PHÁT TRIỂN TẠI THỊ XÃ ĐIỆN BÀN TRONG NHỮNG NĂM ĐẾN
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chính Sách Dân Số và Phát Triển tại Thị Xã Điện Bàn

Chính sách dân số và phát triển là một trong những yếu tố quan trọng trong việc điều chỉnh quy mô và chất lượng dân số tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Chính sách này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế mà còn tác động đến các vấn đề xã hội như giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Việc thực hiện chính sách dân số tại Điện Bàn đã có những kết quả tích cực, nhưng cũng gặp phải nhiều thách thức cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của Chính Sách Dân Số

Chính sách dân số là tập hợp các biện pháp nhằm điều chỉnh quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số. Vai trò của chính sách này là rất quan trọng trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững của xã hội.

1.2. Tình hình dân số tại Thị Xã Điện Bàn

Thị xã Điện Bàn có quy mô dân số đông, với cơ cấu dân số tương đối đồng đều. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết như mất cân bằng giới tính và chất lượng dân số.

II. Những Thách Thức trong Chính Sách Dân Số tại Điện Bàn

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng chính sách dân số tại Điện Bàn vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Mức sinh giữa các vùng còn chênh lệch, và tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh đang gia tăng. Những vấn đề này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời.

2.1. Mất cân bằng giới tính khi sinh

Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tại Điện Bàn đang ở mức nghiêm trọng, cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để khắc phục.

2.2. Chênh lệch mức sinh giữa các vùng

Mức sinh giữa các vùng tại Điện Bàn còn chênh lệch đáng kể, điều này ảnh hưởng đến sự phát triển đồng đều của địa phương.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Chính trong Chính Sách Dân Số

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách dân số, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ. Việc tăng cường truyền thông và giáo dục về dân số là rất cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

3.1. Tăng cường truyền thông về dân số

Các hoạt động truyền thông cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân về chính sách dân số và kế hoạch hóa gia đình.

3.2. Cải thiện chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản

Cần nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản để đáp ứng nhu cầu của người dân, từ đó góp phần vào việc thực hiện chính sách dân số hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu tại Điện Bàn

Kết quả nghiên cứu cho thấy chính sách dân số tại Điện Bàn đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng cũng còn nhiều hạn chế. Việc đánh giá thực trạng và kết quả thực hiện chính sách là cần thiết để có những điều chỉnh phù hợp.

4.1. Kết quả thực hiện chính sách dân số

Chính sách dân số đã góp phần vào việc giảm tỷ lệ sinh và cải thiện chất lượng dân số tại Điện Bàn.

4.2. Những hạn chế trong thực hiện chính sách

Mặc dù có nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện chính sách dân số, cần có các giải pháp khắc phục.

V. Kết Luận và Tương Lai của Chính Sách Dân Số tại Điện Bàn

Chính sách dân số và phát triển tại Điện Bàn cần được tiếp tục cải thiện và điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế. Việc đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho sự phát triển bền vững của địa phương.

5.1. Định hướng tương lai cho chính sách dân số

Cần có những định hướng rõ ràng cho chính sách dân số trong tương lai, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong thực hiện chính sách

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào việc thực hiện chính sách dân số, từ đó nâng cao hiệu quả của các chương trình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dân số là yếu tố nền tảng quyết định sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, với quy mô dân số khoảng 224.953 người năm 2018 và mật độ dân số 1.019 người/km², công tác thực hiện chính sách dân số và phát triển đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định quy mô, cơ cấu và nâng cao chất lượng dân số. Từ năm 2011 đến 2018, thị xã duy trì mức sinh thay thế với tổng tỷ suất sinh giảm từ 1,53 con xuống còn 1,43 con trên một phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, đồng thời tỷ lệ tăng dân số tự nhiên ổn định ở mức khoảng 9,63‰ năm 2018. Tuy nhiên, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao với tỷ số 110 bé trai/100 bé gái, cùng với tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên còn cao, đặt ra nhiều thách thức cho công tác dân số địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng thực hiện chính sách dân số và phát triển tại thị xã Điện Bàn trong giai đoạn 2011-2018, phân tích những kết quả đạt được và tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách dân số, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh quy mô dân số, cơ cấu dân số theo tuổi và giới tính, chất lượng dân số, cũng như công tác truyền thông, tuyên truyền và tổ chức thực hiện chính sách dân số tại địa phương. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách dân số phù hợp, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý và tổ chức thực hiện chính sách dân số tại thị xã Điện Bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng các lý thuyết và mô hình chính sách công, trong đó có quan điểm của Thomas Dye về chính sách công là “bất kỳ những gì mà nhà nước lựa chọn làm hoặc không làm”, cùng với định nghĩa của William Jenkins về chính sách công như một tập hợp các quyết định có liên quan nhằm đạt mục tiêu trong phạm vi thẩm quyền. Ngoài ra, lý thuyết về chính sách dân số được xây dựng dựa trên các khái niệm cơ bản như quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư, chất lượng dân số, sức khỏe sinh sản và kế hoạch hóa gia đình. Các khái niệm này giúp phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách dân số và phát triển.

Khung lý thuyết còn bao gồm các mô hình đánh giá chính sách công như đánh giá đầu vào, đầu ra, hiệu lực, hiệu quả và quá trình thực hiện chính sách. Những mô hình này giúp đánh giá toàn diện việc thực hiện chính sách dân số tại thị xã Điện Bàn, từ việc huy động nguồn lực, tổ chức thực hiện đến kết quả đạt được và tác động xã hội. Các khái niệm chuyên ngành như biện pháp tránh thai hiện đại, tỷ số giới tính khi sinh, sàng lọc trước sinh và sơ sinh cũng được sử dụng để phân tích chi tiết các khía cạnh của chính sách dân số.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp từ các báo cáo, văn bản pháp luật, số liệu thống kê của Trung tâm Dân số - Kế hoạch hóa gia đình thị xã Điện Bàn và các cơ quan liên quan. Phương pháp khảo sát thực địa được áp dụng để thu thập số liệu định tính và định lượng về thực trạng thực hiện chính sách dân số tại 20 xã, phường trên địa bàn thị xã. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 27 cán bộ, công chức làm công tác dân số và 384 cộng tác viên dân số quản lý khoảng 100-200 hộ gia đình mỗi người, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của dữ liệu.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp so sánh, đối chiếu số liệu qua các năm từ 2011 đến 2018, kết hợp với phân tích định tính nhằm làm rõ các nguyên nhân, hạn chế và đề xuất giải pháp. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2011-2018, phù hợp với chiến lược dân số và sức khỏe sinh sản quốc gia, đồng thời phản ánh thực tiễn triển khai chính sách dân số tại thị xã Điện Bàn. Việc sử dụng các chỉ số như tỷ lệ sinh, tỷ số giới tính khi sinh, tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai và các chỉ tiêu chăm sóc sức khỏe sinh sản giúp đánh giá toàn diện hiệu quả chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ổn định quy mô dân số và mức sinh thay thế: Quy mô dân số thị xã Điện Bàn tăng từ 209.500 người năm 2011 lên 224.953 người năm 2018, với tỷ lệ tăng dân số tự nhiên ổn định khoảng 9,63‰ năm 2018. Tổng tỷ suất sinh giảm từ 1,53 con năm 2011 xuống 1,43 con năm 2018, thấp nhất trong tỉnh Quảng Nam, thể hiện hiệu quả trong việc duy trì mức sinh thay thế.

2. Cơ cấu dân số trong thời kỳ dân số vàng: Dân số trong độ tuổi lao động chiếm 62,16% tổng dân số, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức cao 110 bé trai/100 bé gái từ năm 2015 đến 2018, vượt mức cân bằng tự nhiên, cho thấy công tác kiểm soát mất cân bằng giới tính còn nhiều thách thức.

3. Chất lượng dân số được cải thiện: Tỷ lệ bà mẹ mang thai được khám thai ít nhất 3 lần đạt 100%, tỷ lệ trẻ em chết dưới 1 tuổi giảm từ 22 trường hợp năm 2011 xuống còn 1 trường hợp năm 2017. Số lượng phụ nữ sử dụng biện pháp tránh thai hiện đại tăng dần, với tỷ lệ cặp vợ chồng sử dụng đạt 67%. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên vẫn còn cao, khoảng 410 trẻ năm 2018, gây áp lực lên chất lượng dân số.

4. Hiệu quả công tác truyền thông và tổ chức thực hiện: Trung tâm Dân số - Kế hoạch hóa gia đình phối hợp với các ban ngành tổ chức hơn 550 lần phát thanh truyền hình, 150 tin bài trên báo chí và 4.800 lượt tư vấn cộng đồng mỗi năm. Đội ngũ 384 cộng tác viên dân số hoạt động hiệu quả tại 182 thôn, khối phố, góp phần nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi dân cư.

Thảo luận kết quả

Việc duy trì mức sinh thay thế và ổn định quy mô dân số tại Điện Bàn phản ánh sự thành công của chính sách dân số trong việc kiểm soát tốc độ gia tăng dân số, phù hợp với mục tiêu chiến lược quốc gia. Cơ cấu dân số vàng với tỷ lệ lao động cao tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, tuy nhiên, mất cân bằng giới tính khi sinh ở mức cao là vấn đề nghiêm trọng, có thể dẫn đến các hệ lụy xã hội lâu dài như thiếu hụt lực lượng lao động nữ và gia tăng các vấn đề xã hội khác.

Chất lượng dân số được cải thiện rõ rệt qua các chỉ số sức khỏe sinh sản và giảm tỷ lệ tử vong trẻ em, cho thấy hiệu quả của các chương trình chăm sóc sức khỏe và kế hoạch hóa gia đình. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên còn cao cho thấy cần có các biện pháp mạnh mẽ hơn trong việc vận động và hỗ trợ các gia đình thực hiện chính sách dân số.

Công tác truyền thông được triển khai đa dạng và sâu rộng, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng. Tuy nhiên, việc tiếp cận các nhóm đối tượng như công nhân khu công nghiệp còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả truyền thông. So sánh với các nghiên cứu tại các địa phương khác cho thấy Điện Bàn có nhiều điểm tương đồng về thành công và thách thức, nhưng cần có giải pháp đồng bộ hơn để khắc phục các hạn chế hiện tại.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ sinh, tỷ số giới tính khi sinh theo năm, bảng thống kê số lượng người sử dụng biện pháp tránh thai và số liệu khám thai để minh họa rõ nét các xu hướng và kết quả đạt được.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác truyền thông đa kênh: Phát huy vai trò của đội ngũ cộng tác viên dân số, phối hợp với các tổ chức công đoàn để mở rộng tuyên truyền tại các khu công nghiệp, nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của nhóm phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là công nhân. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Trung tâm Dân số, Liên đoàn Lao động.

2. Khuyến khích sinh đủ hai con, hạn chế sinh con thứ ba trở lên: Xây dựng các chính sách hỗ trợ, ưu đãi cho các gia đình thực hiện đúng chính sách dân số, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: UBND thị xã, Ban chỉ đạo công tác dân số.

3. Kiểm soát và giảm mất cân bằng giới tính khi sinh: Tăng cường tuyên truyền về hệ lụy của mất cân bằng giới tính, phối hợp với các cơ quan y tế để giám sát và xử lý các hành vi lựa chọn giới tính thai nhi trái pháp luật. Thời gian thực hiện: 3 năm; Chủ thể: Trung tâm Dân số, Sở Y tế.

4. Nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản: Đầu tư trang thiết bị, đào tạo cán bộ y tế, mở rộng mô hình tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân, đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; Chủ thể: Trung tâm Y tế, Trung tâm Dân số.

5. Tăng cường nguồn lực tài chính và ổn định tổ chức bộ máy: Đề xuất cấp trên tăng ngân sách cho công tác dân số, cải thiện chế độ đãi ngộ cho cán bộ dân số cơ sở nhằm duy trì và nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách. Thời gian thực hiện: 1 năm; Chủ thể: UBND thị xã, Sở Tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về dân số và kế hoạch hóa gia đình: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng, điều chỉnh chính sách dân số phù hợp với đặc thù địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành chính sách công, dân số: Tài liệu tham khảo hữu ích về khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và phân tích thực trạng chính sách dân số tại một địa phương cụ thể.

3. Cán bộ y tế và nhân viên làm công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản: Hiểu rõ hơn về các chỉ tiêu, kết quả và thách thức trong công tác chăm sóc SKSS, từ đó cải tiến dịch vụ và nâng cao chất lượng chăm sóc.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng hoạt động trong lĩnh vực dân số: Nắm bắt được thực trạng và các giải pháp đề xuất để phối hợp hiệu quả với chính quyền địa phương trong công tác truyền thông và vận động cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách dân số tại Điện Bàn đã đạt được những kết quả gì nổi bật?
   Điện Bàn duy trì mức sinh thay thế với tổng tỷ suất sinh giảm từ 1,53 xuống 1,43 con, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên ổn định khoảng 9,63‰ năm 2018, đồng thời cải thiện chất lượng dân số qua các chỉ số sức khỏe sinh sản và giảm tử vong trẻ em.

2. Tại sao tỷ số giới tính khi sinh ở Điện Bàn vẫn ở mức cao?
   Mất cân bằng giới tính khi sinh do các yếu tố văn hóa, xã hội và việc thực thi pháp luật chưa nghiêm, dẫn đến tỷ số bé trai/ bé gái duy trì ở mức 110/100, vượt mức cân bằng tự nhiên.

3. Các biện pháp tránh thai hiện đại được sử dụng phổ biến như thế nào?
   Khoảng 67% cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ sử dụng biện pháp tránh thai hiện đại, chủ yếu là thuốc uống, bao cao su và dụng cụ tử cung, thể hiện nhận thức tốt về kế hoạch hóa gia đình.

4. Những khó khăn chính trong công tác truyền thông dân số là gì?
   Khó khăn gồm việc tiếp cận nhóm công nhân khu công nghiệp, sự thiếu ổn định của tổ chức bộ máy dân số, nguồn kinh phí hạn chế và sự tham gia chưa đồng đều của nam giới trong việc sử dụng biện pháp tránh thai.

5. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả chính sách dân số?
   Tăng cường truyền thông đa kênh, khuyến khích sinh đủ hai con, kiểm soát mất cân bằng giới tính, nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và tăng cường nguồn lực tài chính, tổ chức bộ máy.

Kết luận

• Thị xã Điện Bàn đã duy trì ổn định quy mô dân số và mức sinh thay thế trong giai đoạn 2011-2018, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
• Cơ cấu dân số vàng với tỷ lệ lao động cao tạo điều kiện thuận lợi, nhưng mất cân bằng giới tính khi sinh và tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên vẫn là thách thức lớn.
• Chất lượng dân số được cải thiện qua các chỉ số sức khỏe sinh sản, giảm tử vong trẻ em và tăng tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai hiện đại.
• Công tác truyền thông và tổ chức thực hiện chính sách dân số được triển khai đồng bộ, tuy nhiên cần mở rộng tiếp cận các nhóm đối tượng khó khăn.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách dân số, hướng tới phát triển bền vững và ổn định dân số tại thị xã Điện Bàn.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-3 năm tới, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá và điều chỉnh chính sách phù hợp với thực tiễn.

Các cơ quan quản lý, tổ chức và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện hiệu quả chính sách dân số, góp phần xây dựng thị xã Điện Bàn phát triển bền vững, gia đình hạnh phúc và xã hội ổn định.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH DÂN SỐ VÀ PHÁT TRIỂN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về chính sách công Có rất nhiều quan niệm về khái niệm chính sách công. Thomas Dye đưa ra một định nghĩa ngắn gọn về chính sách công là: bất kỳ những gì mà nhà nước lựa chọn làm hoặc không làm.

Khái niệm về chính sách công của William Jenkins cụ thể hơn so với định nghĩa trên: Theo ông, chính sách công là “một tập hợp các quyết định có liên quan với nhau được ban hành bởi một nhà hoạt động chính trị hoặc một nhóm các nhà hoạt động chính trị liên quan đến lựa chọn các mục tiêu và các phương tiện để đạt mục tiêu trong một tình huống cụ thể thuộc phạm vi thẩm quyền của họ”. Còn James Anderson đưa ra một định nghĩa chung hơn, mô tả chính sách như là “một đường lối hành động có mục đích được ban hành bởi một nhà hoạt động hoặc một nhóm các nhà hoạt động để giải quyết một vấn đề phát sinh hoặc vấn đề quan tâm” Trên cơ sở tham khảo các cách tiếp cận khác nhau về chính sách công, có thể đi đến một định nghĩa: Chính sách công là định hướng hành động do nhà nước lựa chọn để giải quyết những vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng phù hợp với thái độ chính trị trong mỗi thời kỳ nhằm giữ cho xã hội phát triển theo định hướng. Khái niệm về chính sách dân số Dân số hay dân cư là tập hợp người sinh sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính [1, tr. Dân số vừa là lực lượng lao động vừa là người tiêu dùng trong xã hội, 7 vấn đề dân số có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia.

Quy mô dân số là số người sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính tại thời điểm nhất định. Quy mô dân số thường xuyên biến động qua thời gian và không gian lãnh thổ. Quy mô dân số có thể tăng hoặc giảm tùy theo các biến số cơ bản nhất bao gồm: Sinh, chết và di dân.1] Cơ cấu dân số là tổng số dân được phân loại theo giới tính, độ tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân và các đặc trưng khác. Trong các loại cơ cấu dân số thì cơ cấu tuổi và cơ cấu giới tính là cơ cấu quan trọng nhất.1] Cơ cấu dân số già là dân số có người già chiếm tỷ lệ cao.

Phân bố dân cư là sự phân chia tổng số dân theo khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính. Chất lượng dân số là sự phản ánh các đặc trưng về thể chất, trí tuệ và tinh thần của toàn bộ dân số. Di cư là sự di chuyển dân số từ quốc gia này đến cư trú ở quốc gia khác, từ đơn vị hành chính này tới cư trú ở đơn vị hành chính khác.1] Sức khoẻ sinh sản là sự thể hiện các trạng thái về thể chất, tinh thần và xã hội liên quan đến hoạt động và chức năng sinh sản của mỗi người. Kế hoạch hoá gia đình là nỗ lực của Nhà nước, xã hội để mỗi cá nhân, cặp vợ chồng chủ động, tự nguyện quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh nhằm bảo vệ sức khoẻ, nuôi dạy con có trách nhiệm, phù hợp với chuẩn mực xã hội và điều kiện sống của gia đình.1] Công tác dân số là việc quản lý và tổ chức thực hiện các hoạt động tác động đến quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và nâng cao chất lượng dân số.

8 Mức sinh thay thế là mức sinh tính bình quân trong toàn xã hội thì mỗi cặp vợ chồng có hai con. Dịch vụ dân số là các hoạt động phục vụ công tác dân số, bao gồm cung cấp thông tin, tuyên truyền, giáo dục, vận động, hướng dẫn, tư vấn về dân số (sau đây gọi chung là tuyên truyền, tư vấn); cung cấp biện pháp chăm sóc sức khoẻ sinh sản, kế hoạch hoá gia đình, nâng cao chất lượng dân số và các hoạt động khác theo quy định của pháp luật.1] Đăng ký dân số là việc thu thập và cập nhật những thông tin cơ bản về dân số của mỗi người dân theo từng thời gian. Hệ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư là hệ thống thông tin được thu thập qua đăng ký dân số của toàn bộ dân cư và được thiết lập trên mạng điện tử. Già hóa dân số là quá trình tăng dần tỷ lệ người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên theo quy định của Pháp lệnh người cao tuổi của Việt Nam) và giảm dần tỷ lệ trẻ em trong tổng số dân của một địa phương hoặc một quốc gia.

Nguyên nhân của già hóa dân số là mức sinh giảm, mức chết giảm và tăng tuổi thọ của người dân. Dân số - KHHGĐ là sự nỗ lực mang tính quyết sách của Nhà nước trong chủ trương khống chế một cách khoa học số dân, sao cho sự phát triển dân số là phù hợp và không gây cản trở tới việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nâng cao chất lượng dân số và cơ cấu dân số hợp lý [17, tr. Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình [17, tr. Chính sách dân số có thể được định nghĩa như là những quy định về mặt pháp lý, những chương trình quản lý, điều hành và những hoạt động khác của Chính phủ nhằm vào việc thay thế hoặc sửa đổi xu hướng phát triển dân số trong thời điểm hiện tại có quan tâm tới lợi ích và sự sống còn của một quốc 9 gia [17, tr.

Chính sách dân số bao gồm các biện pháp nhằm xoá đi khoảng cách giữa tổng số những đứa trẻ thực sự sinh ra trong xã hội và số trẻ mà xã hội có thể chấp nhận (thông qua một số biện pháp đặc biệt trong việc quyết định để đạt được những mục tiêu xã hội quan trọng). Chính sách dân số chủ động kiểm soát quy mô và tăng chất lượng dân số phù hợp với những yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội; Nâng cao chất lượng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản - kế hoạch hóa gia đình; giải quyết tốt mối quan hệ giữa phân bố dân cư hợp lý với quản lý dân số và phát triển nguồn nhân lực [56, tr. Đặc điểm của chính sách dân số và phát triển Phân tích các khái niệm về chính sách dân số nêu trên cho thấy những điểm đồng nhất về bản chất của các khái niệm chính sách dân số thông qua các đặc điểm cơ bản như sau: Có nhiều hình thức thể hiện một chính sách dân số, nó có thể bằng một văn bản, bằng một thông báo chính thức, bằng một tuyên bố của Chính phủ, của cơ quan được ủy quyền hoặc nó có thể được phỏng đoán từ một loạt các hoạt động được công khai của Chính phủ, của cơ quan được ủy quyền. Có nhiều cơ quan có thẩm quyền ban hành và thực thi chính sách dân số tùy thuộc vào cơ cấu tổ chức bộ máy của mỗi quốc gia.

Có thể là Chính phủ, cơ quan, tổ chức được Chính phủ ủy quyền hoặc cũng có thể là cơ quan, tổ chức của Chính phủ, phi Chính phủ tổ chức thực hiện các biện pháp công khai nhằm tác động trực tiếp, gián tiếp đến quá trình dân số hoặc có thể là tác động, các hương ước, quy ước của cộng đồng hướng vào những khía cạnh xã hội, nhưng lại có tác động đến xu hướng dân số. Vai trò của chính sách dân số và phát triển Chính sách dân số có vai trò quan trọng được thực hiện thông qua hệ 10 thống các giải pháp tác động tới quá trình dân số như: Điều chỉnh quy mô dân số, tác động tới cơ cấu dân số, tác động đến phân bố dân cư nhằm: Định hướng mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp, hoạt động theo những cơ cấu ưu tiên, khuyến khích nhân tố tích cực, hạn chế nhân tố bất lợi trong việc thực hiện mục tiêu dân số bao gồm quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số. Việc giải quyết mục tiêu dân số có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm công bằng và sự phát triển bền vững của xã hội. Định hướng, hướng dẫn khung pháp lý để bảo đảm hoạt động của các chủ thể trong xã hội và bảo đảm hành vi của công dân cùng hướng, góp phần ổn định trật tự xã hội và phù hợp với bản chất, nội dung của chính sách dân số.

Đề ra tiêu chuẩn, định mức, chế độ, cơ chế và phương thức thực hiện để điều tiết cụ thể đối với các đối tượng tham gia và đối tượng thụ hưởng phù hợp với yêu cầu và thực tế khách quan trong từng giai đoạn. Vai trò của cơ quan, tổ chức ban hành chính sách dân số là bảo đảm hình thức của chính sách dân số phù hợp với mục đích, mục tiêu điều chỉnh. Vai trò của đối tượng tiếp nhận và đối tượng tham gia tác động để thực hiện chính sách là phải chủ động thực hiện các hành vi, các mối quan hệ phù hợp với mục đích, mục tiêu và các hoạt động của chính sách dân số. Chính sách dân số Việt Nam qua các giai đoạn Chính sách dân số là hệ thống các giải pháp và mục tiêu do Nhà nước ban hành, nhằm tác động vào các quá trình dân số như quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và chất lượng dân số để đạt được các mục tiêu dân số mong muốn.

Giai đoạn (1961-1975) để tăng bù dân số sau chiến tranh, chính sách dân số trong giai đoạn này được thông qua cuộc vận động “hướng dẫn sinh đẻ” và sau đó là “sinh đẻ có kế hoạch” được Chính phủ ban hành trong 3 văn bản 11 quan trọng: Quyết định số 216/CP ngày 26/12/1961 của Hội đồng Chính phủ về sinh đẻ có hướng dẫn; Chỉ thị số 99/TTg ngày 16/10/1963 của Hội đồng Chính phủ về công tác hướng dẫn sinh đẻ; Quyết định số 94/CP ngày 13/5/1970 của Hội đồng Chính phủ về cuộc vận động sinh đẻ có kế hoạch. Mục tiêu là hướng tới quy mô gia đình 3 con, đẻ thưa, đẻ muộn nhằm bảo vệ sức khỏe bà mẹ, nuôi dạy con cái được chu đáo, bảo đảm hạnh phúc và sự hòa thuận của gia đình.