CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ TRONG VIỆC ĐẢM BẢO QUYỀN CÔNG DÂN 1. Cơ sở chung về chính quyền cơ sở, quyền công dân 1. Chính quyền cơ sở ở Việt Nam 1. Khái niệm Thuật ngữ “cơ sở” được hiểu là cấp chính quyền địa phương thấp nhất trong hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước.
Hay nói chính xác hơn đây là cấp lãnh thổ có chính quyền nhưng không được chia nhỏ thành những vùng lãnh thổ có tính chính quyền thấp hơn. Trên thế giới hiện nay có nhiều cách gọi khác nhau của chính quyền cấp cơ sở. Điều này gắn liền với thông lệ của quốc gia cũng như sự phân chia lãnh thổ quốc gia. Tùy thuộc vào cách phân chia lãnh thổ thành bao nhiêu cấp và đặt tên cho từng cấp đó mà chính quyền địa phương cơ sở của các nước không giống nhau.
Nhiều nước chia hệ thống chính quyền địa phương thành hai cấp, thì cấp sát ngay cấp chính quyền địa phương sau cấp trung ương là chính quyền địa phương cơ sở. Trong khi đó, nhiều nước chia chính quyền địa phương thành 3 cấp, thì chính quyền địa phương cấp thứ 3 mới là chính quyền địa phương cơ sở. Mặt khác, cũng ở cấp thấp nhất, nhưng giữa các loại chính quyền địa phương có thể có những tên gọi khác nhau. Đối với những nước có sự phân biệt giữa chính quyền địa phương khu vực đô thị và khu vực nông thôn, nên ở khu vực đô thị chỉ có 2 cấp và cấp thứ hai là cấp cơ sở.
Trong khi đó, chính quyền địa phương ở vùng nông thôn chia thành 3 cấp và cấp thứ 3 mới được gọi là cơ sở. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do sự phân biệt khác nhau giữa cách phân chia chính quyền địa phương nên cấp cơ sở của các nước có thể có tên gọi không giống nhau. Ví dụ: một số nước gọi chính quyền địa phương cơ sở là “làng - village”; một số nước gọi chính quyền địa phương cơ sở là “phường - ward” không chỉ cho thành phố mà cho cả nông thôn; một số nước gọi chính quyền địa phương cơ sở là “hạt - county” v. Ở Việt Nam chính quyền cơ sở được hiểu là chính quyền của các đơn vị hành chính xã, thị trấn, phường.
Ủy ban Nhân dân xã và Hội đồng nhân dân xã là cấp chính quyền địa phương cấp cơ sở, gần dân nhất ở Việt Nam. - Vị trí Là cấp thấp nhất, cuối cùng trong hệ thống chính quyền địa phương các cấp và vẫn giữ được vị trí quan trọng trong hệ thống tổ chức hành chính của Nhà nước. Trong thời kỳ phong kiến, thực dân phong kiến các nhà nước đều rất coi trọng đơn vị hành chính cấp cơ sở, sự tồn tại của chính quyền cấp cơ sở giúp bộ máy nhà nước trung ương, thực hiện ý đồ thống trị của giai cấp cầm quyền trên lãnh thổ Nhận thức được rõ vai trò và vị trí quan trọng của chính quyền cấp cơ sở, nên ngay từ những ngày đầu khi mới giành được chính quyền, đảng và nhà nước ta đã quan tâm ngay đến việc xây dựng và kiện toàn bộ máy chính quyền cấp cơ sở để thực hiện nhiệm vụ chính trị của đảng và nhà nước ta. Ở nước ta, theo Hiến pháp quy định thì chính quyền cơ sở là cấp chính quyền thấp nhất trong hệ thống chính quyền địa phương bao gồm ba loại hình là xã, phường, thị trấn.
Chính quyền cơ sở là cầu nối giữa đảng, nhà nước với nhân dân, là nơi thể hiện sự dân chủ của một chế độ chính trị. Tất cả các chủ trương, chính sách và pháp luật của đảng và nhà nước ta đều được tổ chức thực hiện ở cấp cơ sở, chính quyền cấp cơ sở là chỗ dựa, là công cụ sắc bén của nhân dân để 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Năng lực và hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở tác động trực tiếp đến việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, bảo đảm khối đoàn kết toàn dân được thiết lập ngay từ cơ sở. - Vai trò Với vị trí đặc biệt quan trọng như vậy trong hệ thống chính quyền địa phương, vai trò của chính quyền cơ sở được thể hiện ở những điểm sau: Thứ nhất, đối với các đơn vị hành chính trung gian, vai trò của chính quyền cơ sở trong tổ chức và hoạt động của hệ thống chính quyền địa phương là ở chỗ đảm bảo mối liên hệ giữa trung ương với cơ sở.
Đối với các đơn vị hành chính cơ sở mọi vấn đề của địa phương đều liên quan chặt chẽ với nhau và cần được giải quyết trên cơ sở kết hợp hài hòa các lợi ích nhà nước và dân cư và giữa dân cư với nhau. Chính quyền cơ sở thay mặt nhà nước đảm bảo sự hài hòa lợi ích đó. Thứ hai, chính quyền cơ sở là nơi tổ chức triển khai chủ trương, đường lối, chính sách của đảng, pháp luật của nhà nước. Để chủ trương, đường lối, chính sách đó đi vào cuộc sống, chính quyền cơ sở phải tổ chức tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục giúp dân hiểu rõ đường lối, chính sách của đảng và pháp luật của nhà nước.
Trên cơ sở đó đề ra các biện pháp tổ chức thực hiện sao cho phù hợp với đặc điểm của địa phương mình. Nên có thể khẳng định rằng để thực hiện tốt các đường lối, chủ trương, chính sách của đảng và nhà nước thì vài trò của chính quyền cơ sở là đặc biệt quan trọng. Thứ ba, chính quyền cơ sở có vai trò trong việc quản lý và tổ chức mọi mặt hoạt động của đời sống kinh tế, xã hội ở cơ sở. Trực tiếp tổ chức, chăm lo đời sống và bảo đảm quyền lợi hàng ngày của nhân dân địa phương, đáp ứng và giải quyết mọi nhu cầu phát sinh từ cơ sở.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, muốn ổn định chính trị - xã hội, trước hết phải ổn định từ cấp cơ sở, vì cơ sở là nơi tuyên truyền, vận động, tổ chức quần chúng thực hiện các chủ trương, chính sách của đảng và pháp luật của nhà nước. Ở Việt Nam chính quyền cơ sở có ba tên gọi khác nhau gắn liền với ba tính chất đó là Xã, Phường, Thị trấn, nhưng về khách thể nghiên cứu luận văn tập trung nghiên cứu chính quyền cơ sở ở nông thôn đó là chính quyền xã. Theo Luật tổ chức Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân sửa đổi năm 2003, chính quyền cấp xã (xã, phường, thị trấn) [27, tr.7] là một cấp trong hệ thống hành chính bốn cấp của nước Việt Nam, là nền tảng của hệ thống chính trị, là cơ sở thực tiễn hình thành chủ trương, đường lối của đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước Việt Nam. Chính quyền xã là cấp cuối cùng, gần dân nhất, sát dân nhất nên được gọi là cấp cơ sở.
Chính quyền xã là cấp hành chính trực tiếp quan hệ với dân trong hệ thống tổ chức của bộ máy hành chính nhà nước. Xuất phát từ đặc điểm xã là đơn vị hành chính lãnh thổ nhỏ nhất trong hệ thống bộ máy nhà nước nên chính quyền xã có đặc điểm như sau: Một là, chính quyền xã là cấp cơ sở tiếp xúc trực tiếp với nhân dân. Cán bộ, công chức xã hàng ngày sinh hoạt với dân trong mối quan hệ không chỉ là giữa chính quyền với dân mà còn là quan hệ gia tộc và xóm làng lâu đời với cả những tập quán tốt đẹp cơ bản cũng như một số tập quán lạc hậu; là người giải quyết trực tiếp hàng ngày không qua chính quyền trung gian nào khác những vấn đề dân quyền, dân sinh, dân trí, dân tâm, làm sao một mặt phải theo đúng chính sách của đảng và pháp luật của nhà nước; mặt khác phải sát hợp với tình hình thực tế trong xã hội và thấu tình đạt lý trong quan hệ xóm làng. Sự đổi mới từng ngày của nông thôn về các mặt đòi hỏi cán bộ, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công chức chính quyền xã phải có tư duy mới, trình độ và kiến thức mới về chính quyền xã phải có tư duy mới, trình độ và kiến thức mới về chính trị, kinh tế, khoa học - kỹ thuật, quản lý.
Hai là, tổ chức bộ máy ở xã không giống như các đơn vị hành chính cấp trên, ở xã chỉ có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thực hiện việc quản lý địa phương mình. Vì thế chính quyền xã phải quản lý nhà nước về chính trị, kinh tế - xã hội, an ninh trật tự, an toàn xã hội theo thẩm quyền do pháp luật quy định. Nó có một vị trí quan trọng trong hệ thống chính quyền nhà nước, nối liền trực tiếp chính quyền với quảng đại quần chúng nhân dân. Cho nên Hội đồng nhân dân xã phải thực sự là đại biểu cho nhân dân ở cơ sở; Ủy ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân xã và là cơ quan hành chính nhà nước ở cơ sở, xử lý kịp thời những yêu cầu hàng ngày của nhân dân.
Ba là, chính quyền xã thuần nông và chính quyền xã ở đó có các hợp tác xã thủ công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp cơ bản giống nhau, đó là, đều thực hiện việc quản lý địa phương về các mặt chính tri, kinh tế - xã hội, an ninh trật tự, an toàn xã hội, văn hóa, y tế, giáo dục, thi hành pháp luật…theo quy định của pháp luật. Song bên cạnh đó có điểm khác nhau là, chính quyền xã có các hợp tác xã thủ công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp ngoài việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã nói chung, còn phải thực hiện việc quản lý ngành nghề; Đồng thời trong quản lý ngành nghề đòi hỏi phải áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật công nghệ cao để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm, phát triển các ngành nghề mới, năng động tìm thị trường tiêu thụ sản phẩm, giải quyết việc làm, cải thiện đời sống của nhân dân địa phương. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng và nhiệm vụ của chính quyền cơ sở Theo Hiến pháp năm 1992 và Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003 [26, tr.