Chương 1). Qua đó có thể thấy rằng: Đối với các học giả thời kỳ đầu, đã coi “Chiến lược” là thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Strategos” dùng trong quân sự để chỉ vai trò chỉ huy lãnh đạo của các tướng lĩnh, sau dần phát triển mở rộng để chỉ khoa học nghệ thuật quân sự, được ứng dụng để lập kế hoạch tổng thể và tiến hành những chiến dịch có quy mô lớn. Vào những năm 60 của Thế kỷ XX, chiến lược doanh nghiệp được các học giả tiếp cận với nhiều khái niệm, cách hiểu khác nhau. Chẳng hạn: Định nghĩa chiến lược như là “Việc xác định các mục tiêu, mục đích cơ bản dài hạn của doanh nghiệp và việc áp dụng một chuỗi các hành động cũng như việc phân bổ các nguồn lực cần thiết để thực hiện mục tiêu này”.
Hoặc định nghĩa có tính khái quát hơn: chiến lược là mô thức hay kế hoạch tích hợp các mục tiêu chính yếu, các chính sách và chuỗi hành động vào một tổng thể được cố kết một cách chặt chẽ. Ngoài cách tiếp cận kiểu kinh điển và truyền thống như trên, nhiều tổ chức kinh doanh đã kết nối khái niệm chiến lược với lợi thế cạnh tranh “Chiến lược là sự tìm kiếm thận trọng một kế hoạch hành động để phát triển và kết hợp lợi thế cạnh tranh của tổ chức; những điều khác biệt giữa bạn và đối thủ cạnh tranh là cơ sở cho lợi thế của bạn”. Hoặc “Chiến lược là sự sáng tạo ra vị thế có giá trị độc đáo bao gồm các hoạt động khác biệt”. Nhiều học giả nhất trí cao về định nghĩa chiến lược là tiến trình xác định các mục tiêu cơ bản dài hạn của doanh nghiệp, là lựa chon cách thức hoặc chương trình hành động và phân bổ các nguồn tài nguyên nhằm thực hiện các mục tiêu đó” Ngày nay, ở Việt Nam, thuật ngữ chiến lược được sử dụng khá phổ biến trong nhiều lĩnh vực ở cả phạm vi vĩ mô cũng như vi mô, đặc biệt, các nhà khoa học chuyên ngành Giao thông vận tải cũng đã đưa ra nhiều cách tiếp cận khái niệm về thuật ngữ này.
Tại các doanh nghiệp thường gặp thuật ngữ chiến lược kinh doanh hoặc chiến lược cấp công ty… Sự xuất hiện các thuật ngữ này không đơn thuần là vay mượn; 19 các khái niệm đều bắt nguồn từ sự cần thiết khách quan trong mọi hoạt động của doanh nghiệp hiện nay. Khái niệm về phát triển doanh nghiệp Để có cơ sở hình thành khái niệm chiến lược phát triển doanh nghiệp, cần làm rõ nội hàm của khái niệm phát triển doanh nghiệp. Trong phép biện chứng duy vật, khái niệm phát triển dùng để chỉ quá trình vận động theo chiều hướng đi lên của sự vật: từ trình độ thấp lên trình độ cao hơn [65]. Như vậy, đối với doanh nghiệp, khái niệm phát triển gắn liền với với sự trưởng thành, ngày càng đi lên, tiến bộ của doanh nghiệp.
Sự phát triển đó có thể gắn với sự gia tăng về năng lực sản xuất kinh doanh; có thể gắn với tăng trưởng về kinh tế, tăng về chất lượng sản phẩm, đóng góp cho xã hội và bảo vệ môi trường… mang tính bền vững, lâu dài. Cách hiểu này được nhiều người đồng tình và rất phổ biến trên thế giới hiện nay. Với cách tiếp cận của khái niệm này, tác giả chọn định nghĩa phát triển doanh nghiệp là: “Phát triển doanh nghiệp là quá trình đòi hỏi doanh nghiệp phải cải thiện nhiều mặt và toàn diện trên ba lĩnh vực chính: sản xuất, kinh doanh, đóng góp cho xã hội và bảo vệ môi trường”. Đến nay, các doanh nghiệp đều hoạt động trong môi trường toàn cầu hóa, hợp tác mở rộng, mang tính xã hội ngày càng cao.
Doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến lợi ích của mình mà còn phải quan tâm và có trách nhiệm đối với xã hội, đối với môi trường xung quanh. Chính vì vậy, đối với CLPT doanh nghiệp, để đáp ứng được các yêu cầu của phát triển, chiến lược phát triển của doanh nghiệp không những phải quan tâm đến thực hiện các mục tiêu sản xuất kinh doanh như: Gia tăng lợi nhuận, nâng cao năng suất lao động; nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. (chiến lược kinh doanh) mà còn phải quan tâm thực hiện phương án kết hợp tối ưu với các vấn đề xã hội và môi trường, đây chính là khác biệt chủ yếu giữa ‘Chiến lược phát triển’ và ‘Chiến lược kinh doanh’ của một doanh nghiệp. Định nghĩa chiến lược phát triển doanh nghiệp Trên cơ sở các khái niệm và định nghĩa về chiến lược, về phát triển doanh nghiệp đã nêu và thực tế về CLPT theo cấp quản lý tại Việt Nam, tác giả định nghĩa CLPT doanh nghiệp như sau: Chiến lược phát triển doanh nghiệp là một chương trình hành động tổng quát nhằm hướng tới việc thực hiện những mục tiêu của doanh nghiệp, là hệ thống các 20 mục tiêu tổng quát và mục tiêu chủ yếu, các định hướng phát triển chủ yếu trong các lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp, kết hợp tối ưu các vấn đề phát triển của xã hội và bảo vệ môi trường, các giải pháp cơ bản về cơ cấu tổ chức, cơ chế điều hành toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp, các giải pháp về huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển, các biện pháp về tổ chức thực hiện CLPT.
Đối với doanh nghiệp vận tải đường sắt trong đó có SARATRANS, vận dụng những lý luận cơ bản về chiến lược phát triển của doanh nghiệp trên đây để nghiên cứu xây dựng CLPT cho doanh nghiệp mình là phù hợp, là nhiệm vụ hàng đầu. Vai trò của chiến lược phát triển CLPT doanh nghiệp là công cụ định hướng và điều khiển các hoạt động của doanh nghiệp theo các mục tiêu phù hợp với hoàn cảnh môi trường đầy biến động hiện nay và do đó, nó đóng vai trò quyết định sự thành, bại của doanh nghiệp. Theo tác giả, có thể tóm lược vai trò của CLPT đối với doanh nghiệp như sau: - CLPT giúp cho doanh nghiệp nhận rõ được mục đích hướng đi của mình trong tương lai làm kim chỉ nam cho mọi hoạt động của doanh nghiệp. - CLPT đóng vai trò định hướng hoạt động trong dài hạn của doanh nghiệp, nó là cơ sở vững chắc cho việc triển khai các hoạt động tác nghiệp.
- CLPT giúp cho doanh nghiệp nắm bắt và tận dụng các cơ hội, đồng thời có biện pháp chủ động đối phó với những nguy cơ và mối đe dọa trên thương trường. - CLPT góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực, tăng cường vị thế của doanh nghiệp, đảm bảo cho doanh nghiệp phát triển liên tục bền vững. - CLPT tạo ra các căn cứ vững chắc cho doanh nghiệp đề ra các quyết định phù hợp với sự biến động của thị trường. Các đặc trưng cơ bản của chiến lược phát triển - CLPT thường xác định rõ những phương hướng, mục tiêu cơ bản của doanh nghiệp trong từng thời kỳ và được quán triệt một cách đầy đủ trong tất cả các mặt hoạt động của doanh nghiệp.
- CLPT đảm bảo huy động và kết hợp tối đa việc khai thác và sử dụng các nguồn lực (nhân vật, lực…), năng lực cốt lõi của doanh nghiệp trong hiện tại và tương lai, phát huy những lợi thế và nắm bắt cơ hội để giành ưu thế trên thương trường. - CLPT phải được phản ánh trong suốt một quá trình liên tục từ việc xây dựng, tổ chức thực hiện, kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh chiến lược. 21 - CLPT phải có tư tưởng tiến công giành thắng lợi; luôn tìm tòi, phát hiện và tận dụng cơ hội để phát triển. - CLPT của doanh nghiệp thường được xây dựng cho một thời kỳ tương đối dài, trên 5 năm; nhưng đang có xu hướng rút ngắn tuỳ thuộc vào đặc thù của từng doanh nghiệp.
- Mọi quyết định chiến lược quan trọng trong quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện, đánh giá và điều chỉnh đều được tập trung vào nhóm lãnh đạo cao cấp của doanh nghiệp. Điều này đảm bảo tính chuẩn xác và sự bí mật thông tin trên thương trường. Các thuộc tính cơ bản của chiến lược phát triển 2. Tính tổng thể Thuộc tính này phản ánh chiến lược phát triển chỉ để cập đến những vấn đề cơ bản nhất, cốt lõi nhất, hay nói khác đi nó chỉ xem xét đến những yếu tố bản chất nhất của vấn đề đặt ra, loại bỏ tất cả những gì thứ yếu, không bản chất.
Tính mục đích Bất kể hoạt động nào của con người đều là những hoạt động có mục đích, vậy CLPT do con người đặt ra cho hoạt động của mình cũng có thuộc tính mục đích. Mục đích của chiến lược thường được đề cập trong quá trình nghiên cứu xây dựng CLPT. Tính không gian và thời gian CLPT có tính không gian tương đối như: mang tính quốc gia, của một vùng hay của một địa phương hoặc của mỗi đơn vị kinh tế. CLPT có tính thời gian tương đối được hoạch định cho một giai đoạn nào đó và cần thiết phải có yếu tố thời gian để thực hiện.
Tính thay đổi về chất Thuộc tính này được coi là bản chất của CLPT, với một CLPT phải tạo ra một sự chuyển biến về chất của sự vật và hiện tượng mà ta quan tâm giải quyết. Đây cũng là vấn đề then chốt để phân định giữa chiến lược và sách lược. Bản thân sách lược chỉ là việc thực hiện các giải pháp cụ thể để thực hiện mục tiêu chiến lược. Lợi ích của chiến lược phát triển - CLPT thể hiện tổng hợp các mục tiêu dài hạn của doanh nghiệp.
Mục tiêu của các doanh nghiệp là các đích cụ thể mà doanh nghiệp mong muốn đạt được. Việc cụ thể hoá, văn bản hoá các mục tiêu thông qua CLPT sẽ giúp cho các thành viên trong doanh nghiệp nhận thức rõ họ muốn đi tới đâu, cần làm gì. Chính điều 22 đó giúp cho các doanh nghiệp thực hiện được các mục tiêu của mình một cách dễ dàng hơn. - Chiến lược gắn liền các mục tiêu phát triển trong ngắn hạn ở bối cảnh dài hạn, không làm lệch pha và làm triệt tiêu sự phát triển lâu dài và như vậy, việc giải quyết các vấn đề ngắn hạn trong khuôn khổ dài hạn sẽ đem lại sự phát triển vững chắc cho doanh nghiệp.
- Chiến lược góp phần đảm bảo cho việc thống nhất và định hướng các hoạt động của doanh nghiệp. - Chiến lược giúp cho doanh nghiệp nắm bắt được các cơ hội thị trường và tạo thế cạnh tranh trên thương trường. Cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược phát triển doanh nghiệp 2.