Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ỐM ĐAU VÀ BẢO HIỂM ỐM ĐAU 1. Khái niệm về ốm đau và sự cần thiết phải có bảo hiểm ốm đau 1. Quan niệm về ốm đau Ốm đau là một hiện tượng phổ biến liên quan đến tất cả mọi người, là một khái niệm không còn xa lạ với mỗi chúng ta bởi trong cuộc đời con người không ai là chưa từng mắc phải, đặc biệt là trong điều kiện ô nhiễm môi trường và các bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh như hiện nay. Thông thường một người bị ốm thường kèm theo bị đau và khi bị đau thì cũng được cho là ốm.
Do đó, ốm hay đau là hai trạng thái có liên hệ mật thiết với nhau, có thể dùng chung trong một khái niệm, phản ánh sức khỏe của con người đang bị giảm sút so với bình thường. Theo Đại từ điển Tiếng việt của NXB Văn hóa - Thông tin thì “ốm đau” có thể được hiểu với các nghĩa như: nhức nhối, khó chịu do bị tổn thương ở chỗ nào đó trên cơ thể; bứt rứt, nhức nhối trong lòng vì quá thương cảm, quá xúc động, hoặc do sức khỏe yếu, có bệnh, thường xuyên đau ốm [30, tr 597]. Như vậy, ốm đau là một trạng thái không bình thường do bị tổn thương ở bộ phận nào đó trên cơ thể, thay đổi về cảm xúc, tâm lý hoặc là tình trạng sức khỏe bị giảm sút so với sức khỏe thông thường. Về phương diện y học, “ốm đau” và “bệnh tật” là khái niệm tập hợp chỉ tình trạng sức khỏe không bình thường nói chung.
Khái niệm “bệnh tật” đề cập đến tình trạng sức khoẻ dựa trên ý kiến của các nhà chuyên môn y với các lý giải mang tính khoa học và các đo lường khách quan. Ngược lại, “ốm đau” đề cập đến quan điểm của bản thân người bệnh đối về sức khoẻ của họ. Dĩ nhiên, “ốm đau” với “bệnh tật” có thể dùng thay thế cho nhau trong một số ngữ cảnh mà nghĩa vẫn không thay đổi. Ngày nay, nhiều người không thể 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân biệt được rõ ràng giữa “ốm đau” và “bệnh tật” vì các bệnh lý của chúng thể hiện cũng gần giống nhau.
Tuy nhiên, theo ngôn ngữ hàng ngày, “ốm đau” là khái niệm rộng hơn, có thể được dùng chung cho cả “bệnh tật”. Mặc dù có nhiều cách giải thích khác nhau, chúng ta cũng đều phải công nhận rằng, ốm đau là hiện tượng hầu như không thể tránh khỏi trong suốt cuộc đời mỗi người. Tùy theo mức độ, con người có thể tự cảm nhận được sức khỏe bình thường của bản thân đang bị giảm xuống, hoặc nặng hơn, có thể có những triệu chứng khác cần có sự can thiệp, điều trị của y, bác sỹ. Những lúc như vậy, nhu cầu của con người thay đổi một cách cơ bản, kèm theo là sự tăng lên đáng kể về chi phí, bao gồm chi phí ăn uống, thuốc thang, điều trị tại bệnh viện… Như vậy, ốm đau không chỉ tác động đến sức khỏe, đời sống sinh hoạt mà còn là nguyên nhân khiến sức lao động của con người bị ảnh hưởng.
Khi ốm đau ở mức độ nhẹ, một số trường hợp vẫn có thể tham gia lao động, nhưng hiệu suất và chất lượng công việc sẽ bị giảm sút. Trường hợp nặng hơn, không đủ sức khỏe để lao động, người bị ốm đau phải nghỉ việc, ảnh hưởng đến thu nhập của bản thân và của cơ quan, tổ chức là NSDLĐ. Dù lý giải thế nào đi chăng nữa, chúng ta cũng phải thừa nhận một điều rằng ốm đau là một hiện tượng rủi ro phổ biến mà con người không hề mong muốn. Ốm đau làm con người cảm thấy nhức nhối, khó chịu, mệt mỏi khiến không thể làm việc được.
Họ phải nghỉ việc, ở nhà nghỉ ngơi hoặc đến các bệnh viện, cơ sở y tế để chữa trị. Do phải nghỉ việc, nên thu nhập trong khoảng thời gian này của NLĐ không được đảm bảo. Không những thế, họ lại phải trang trải chi phí thuốc men, khám, chữa bệnh, nếu bệnh nặng thì lại cần có người thân chăm sóc, ảnh hưởng đến thời gian, thu nhập của người thân trong gia đình. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Quan niệm về bảo hiểm ốm đau và sự cần thiết phải có bảo hiểm ốm đau Với mong muốn đảm bảo thu nhập cho NLĐ (tham gia BHXH) khi phải tạm thời nghỉ việc vì ốm đau, tai nạn (do nguyên nhân khách quan và không phải là tai nạn lao động) hoặc chăm sóc con ốm, các nhà làm luật đã tìm ra giải pháp, đó là xác lập chế độ bảo hiểm ốm đau. Bảo hiểm ốm đau sẽ bù đắp phần nào thu nhập bị mất hoặc bị giảm trong thời gian người tham gia BHXH gặp rủi ro ốm đau, nhằm chia sẻ những khó khăn, thiệt thòi của NLĐ trong thời gian bị ốm đau, tai nạn hoặc chăm sóc con ốm. Bảo hiểm ốm đau là một trong các chế độ BHXH ra đời sớm nhất trong lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật BHXH. Ở nước Đức, ngay từ những năm 50 của thế kỷ XIX (1850) nhiều chính quyền bang đã quan tâm tới việc quy định và bắt buộc thực hiện chế độ trợ cấp ốm đau đối với NLĐ.
Đối tượng tham gia chế độ bảo hiểm ốm đau ngày càng được mở rộng vào năm 1883 dưới thời Tể tướng Bismark. Sau đó, nhiều nước châu Âu cũng đã cho ra đời các đạo luật của mình có quy định về vấn đề bảo hiểm ốm đau. Đến đầu thế kỷ XX, bảo hiểm ốm đau đã mở rộng ra nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước Mỹ La tinh, Hoa Kỳ, Canada và một số nước khác [46, tr 331]. Năm 1952, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã thông qua Công ước số 102 với những quy phạm tối thiểu về BHXH.
Theo khuyến nghị của ILO tại Công ước này, BHXH gồm: Chăm sóc y tế; Trợ cấp ốm đau; Trợ cấp thất nghiệp; Trợ cấp tuổi già; Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; Trợ cấp gia đình; Trợ cấp sinh sản; Trợ cấp tàn phế; Trợ cấp cho người bị mất người nuôi dưỡng. Trong đó, Điều 14 Công ước số 102 quy định chế độ trợ cấp ốm đau được áp dụng đối với các trường hợp bị mất khả năng lao động do đau ốm gây ra và dẫn đến gián đoạn thu nhập như pháp luật hoặc quy định quốc gia quy định. Có thể nói, đối tượng áp dụng bảo hiểm ốm đau chính là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những NLĐ bị mất khả năng lao động do ốm đau, bệnh tật, phải nghỉ việc dẫn đến thu nhập bị gián đoạn. Do bảo hiểm ốm đau là một chế độ BHXH, nên dưới góc độ tài chính có thể hiểu bảo hiểm ốm đau là quá trình san sẻ rủi ro, san sẻ tài chính giữa các bên tham gia theo quy định thống nhất pháp luật của nhà nước.
Dưới góc độ pháp lý, bảo hiểm ốm đau là một chế độ pháp định bảo vệ cho NLĐ và gia đình họ thông qua việc sử dụng tiền đóng góp của NLĐ và NSDLĐ được nhà nước bảo trợ để trợ cấp vật chất cho NLĐ tham gia bảo hiểm và gia đình họ khi NLĐ gặp rủi ro ốm đau, bệnh tật. Có thể nói, đảm bảo thu nhập cho NLĐ tạm thời bị gián đoạn do bị ốm đau là việc làm vô cùng cần thiết và việc xác lập chế độ bảo hiểm ốm đau là một quyết định đúng đắn của các nhà làm luật, bởi trong cuộc sống của con người, ốm đau, tai nạn là điều có thể xảy ra, gây ra nhiều khó khăn về vật chất và tinh thần cho con người. Những lúc như vậy, nhu cầu của con người thay đổi một cách cơ bản, kèm theo là sự tăng lên đáng kể về chi phí. Đối với NLĐ, sự kiện này được coi là một loại rủi ro trong lao động mà họ gặp phải, biểu hiện rõ nhất ở chỗ NLĐ bị mất thu nhập (tạm thời) từ lao động.
Nếu NLĐ là trụ cột kinh tế chính trong gia đình, việc bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau có thể khiến những người trong gia đình mất chỗ dựa, khó khăn về cơm ăn, áo mặc, con cái không thể tiếp tục đến trường… Chưa kể, khi ốm đau, bản thân NLĐ sẽ cần có những chi phí thuốc thang, chăm sóc y tế. Trường hợp người bị ốm đau là con còn nhỏ, NLĐ buộc phải nghỉ việc để chăm sóc con ốm, cũng khiến cho thu nhập từ lao động không được đảm bảo. Trong những trường hợp như vậy, nếu nhà nước không có chính sách hỗ trợ phần nào thu nhập cho NLĐ, trước mắt họ sẽ gặp nhiều khó khăn về tài chính do thời gian này NLĐ không thể đi làm và không được trả lương. Kéo theo đó là tâm lý của NLĐ cũng sẽ bị ảnh hưởng.
Bên cạnh việc sức khỏe bị giảm sút, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tinh thần mệt mỏi, chi tiêu gia đình bị co hẹp, NLĐ sẽ dần mất đi niềm tin vào xã hội, vào chính sách pháp luật của nhà nước và không muốn gắn bó với công việc… Nếu để tình trạng đó tồn tại, về lâu dài sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nhìn chung, dù ở góc độ nào, bảo hiểm ốm đau cũng là một chính sách quan trọng không thể thiếu trong hệ thống BHXH của mỗi quốc gia và được thể hiện ở các nội dung cơ bản như: Bảo hiểm ốm đau ra đời nhằm bảo đảm thu nhập cho NLĐ tham gia BHXH tạm thời nghỉ việc do ốm đau, tai nạn rủi ro; các trường hợp bị ốm đau, tai nạn do tính chất công việc gây ra (bệnh nghề nghiệp và tai nạn lao động) không phải là đối tượng của chế độ bảo hiểm ốm đau. Bảo hiểm ốm đau 1. Khái niệm bảo hiểm ốm đau Bảo hiểm ốm đau, có thể hiểu như trợ cấp ốm đau, là sự bảo đảm hoặc thay thế về thu nhập cho NLĐ và gia đình họ khi NLĐ bị ốm đau, bệnh tật (không phải do công việc gây ra) làm mất khả năng làm việc dẫn đến mất hoặc giảm thu nhập trong một khoảng thời gian nhất định.
Mục đích của chế độ này là bảo vệ sự mất khả năng lao động do ốm đau gây ra dẫn đến thu nhập bị gián đoạn. Chế độ bảo hiểm này giúp người tham gia BHXH nhanh chóng ổn định cuộc sống, từ đó góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Quan niệm về bảo hiểm ốm đau cũng có sự khác nhau ở các quốc gia trên thế giới.