Chương 1: Khái niệm và cơ sở của văn học chấn thương Chương 2: Vấn đề chấn thương và đề tài chiến tranh Chương 3: Vấn đề chấn thương qua các kiểu nhân vật 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: KHÁI NIỆM VÀ CƠ SỞ CỦA VĂN HỌC CHẤN THƢƠNG 1.1 Khái niệm văn học chấn thƣơng 1.1 Văn học chấn thương - Traumatic literature Trước khi trở thành một hệ thống lý thuyết với đầy đủ những đặc trưng thẩm mỹ được ghi lại, cảm thức chấn thương đã in đậm dấu vết ở nhiều nền văn học, ở nhiều thời đại như một đề tài được nhiều nhà văn tâm đắc. Tìm hiểu văn học chấn thương trước hết cần tìm về nguồn cội của khái niệm “chấn thương”. Ý nghĩa nguyên thủy của khái niệm “chấn thương” (trauma) vốn có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp. “Chấn thương” (trauma) là một thuật ngữ y học.
Được định nghĩa trong từ điển Anh – Anh – Việt về thuật ngữ Y khoa do Tạ Quang Hùng và Bs. Phạm Ngọc Trí chủ biên năm 2007, “chấn thương” được định nghĩa như một viết thương sinh lý: “bị thương hay tổn thương vật lý, như gãy xương hay bị đánh” [35, tr. Tương tự, được định nghĩa trong bộ Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên năm 2011, khái niệm chấn thương được hiểu là “(Tình trạng) thương tổn ở bộ phận cơ thể do tác động từ bên ngoài” [44, tr. Ngoài ý nghĩa về vết thương sinh lý, “trauma” còn được dùng để nói về thương tổn tâm lý.
Cũng được định nghĩa trong từ điển thuật ngữ Y khoa, “chấn thương” (trauma) còn được nhắc đến là “(Trong tâm lý học) một biến cố đau đớn và có hại về cảm xúc. Các nhà lý thuyết ước đoán rằng một số biến cố (như sinh con) luôn luôn gây chấn thương. Các triệu chứng loạn tâm thần có thể theo sau một biến cố gây stress quá mạnh như chiến trận hay tổn thương nặng” [35, tr. Hay trong Từ điển Anh – Việt do Viện Ngôn ngữ học biên soạn năm 2003, “chấn thương” hay viết thương (trauma) được định nghĩa là “chấn động về cảm xúc gây tác hại lâu dài” hay “sự việc đã trải qua gây đau buồn hoặc khó chịu” [56, tr.
19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi chấn thương dẫn đến những rối loạn căng thẳng sau đó, thiệt hại có thể liên quan đến những thay đổi về thể chất và hóa học trong não, làm thay đổi phản ứng của người đó đối với những căng thẳng trong tương lai. Cách hiểu này từng được S. Freud dẫn giải trong Vết thương và giọng nói: “Một trạng thái tinh thần khổ sở tồn tại dai dẳng một cách khó hiểu trong cuộc đời của những cá nhân nhất định” [13]. Còn theo Cathy Caruth trong văn bản “Unclaimed Experience: Trauma and The Possibility of History” (Kinh nghiệm không được khẳng định: Chấn thương và những khả năng của lịch sử): “chấn thương mô tả một kinh nghiệm choáng ngợp về những sự kiện đột ngột hay thảm họa mà phản ứng đối với sự kiện đó thường xuất hiện dưới dạng ảo giác và các hiện tượng mang tính chất xâm nhập thường bị trì hoãn và tái diễn một cách không kiểm soát được” [14].
Tuy nhiên, bà cũng cho rằng, không có một định nghĩa chắc chắn về chấn thương mà nó được mô tả rất khác nhau, ở những thời điểm khác nhau, dưới những tên gọi khác nhau. Có thể thấy hiện nay, “chấn thương” hay “chấn thương tinh thần” là khái niệm được sử dụng rất phổ thông trong đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, về sâu xa, đã là chấn thương tinh thần thì diện mạo của nó cũng có nhiều điểm tương đồng. Chẳng hạn: tình trạng mất niềm tin, nỗi lo âu đánh mất nhân tính, sự sợ hãi trước cái chết, ám ảnh về những mất mát, đổ vỡ, lạc lõng.
Đó đều là những dạng tổn thương tâm lý khi bản ngã con người phải đối diện với bạo lực, chết chóc, biến động, khốn khổ, định kiến. nói chung là những xung lực trái ngược với tư tưởng nhân văn, nhân đạo. Giới thuyết về khái niệm này, có rất nhiều cách định nghĩa, nhưng khi đi vào văn học, “chấn thương” được nhận diện không phải là một tình trạng bệnh tật hay một sự đau đớn thể xác, mà là những vết thương tinh thần “xuất hiện như thể một chuỗi những sự kiện đau khổ mà người ta bị phụ thuộc vào 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và điều này hoàn toàn nằm bên ngoài mong muốn hay khả năng kiểm soát của người ta” [27, tr. Không hình thành một cách võ đoán và cảm tính, cảm thức văn học chấn thương ra đời gắn liền với những biến động kinh hoàng của thế giới thế kỉ XX.
Theo các tài liệu nghiên cứu xưa nay, khái niệm văn học chấn thương được lấy từ hai nguồn cơ bản. Một mặt, nó xuất hiện trong văn học Trung Quốc giai đoạn sau Cách mạng văn hóa dưới dạng một trào lưu văn học, phản ánh nỗi đau con người trong cuộc loạn ly, chia cắt và những va chạm, xung đột với lịch sử, thời đại. Mặt khác, quan niệm về văn học chấn thương cũng hiện diện trong hệ thống sáng tác và lý luận, phê bình văn học phương Tây xuyên suốt thế kỷ XX, sau những đau thương, di chứng mà con người phải gánh chịu từ những cuộc chiến tranh thế giới, những xung đột về chính trị và văn hóa xã hội suốt những năm tháng lầm than của xã hội loài người. Tiêu biểu như thảm họa khủng bố và hủy diệt người Do Thái của phát xít Đức.
Hay trận bom nguyên tử trong thế chiến thứ hai mà Mỹ đã ném xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki của Nhật Bản, cướp đi sinh mạng của vô số những người dân vô tội và để lại dư chấn tinh thần ám ảnh khôn nguôi cho các thế hệ sau. Trong bối cảnh nhiều chấn động to lớn như vậy, các sáng tác mang cảm thức chấn thương ra đời ở nhiều nền văn học, đồng thời những nghiên cứu mang tính hệ thống lý luận về văn học chấn thương cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, không có một định nghĩa thống nhất về văn học chấn thương mà nó được mô tả khác nhau ở các thời điểm và dưới những tên gọi khác nhau… Trong văn học, chấn thương được xem như một tính chất lẫn một xu hướng. Gắn với tính chất, nó là dấu ấn biểu hiện lên diện mạo của một nền văn học hoặc một giai đoạn văn học mang di chứng của nỗi đau và sự thương 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Còn thuộc xu hướng, thì văn học chấn thương (traumatic literature) là một trong những dòng chảy nghệ thuật nảy sinh vào bối cảnh cuối thế kỷ XX, khi đời sống và xã hội nhân loại xuất hiện các tình trạng biến động, loạn ly đầy mất mát. Trong tình hình đó, văn học đứng về phía những con người – nạn nhân của các cuộc sinh sát, tranh đoạt và tội lỗi, để phản ánh nỗi đau truyền đời mà các thế hệ phải gánh chịu, phải vong thân trong bão táp lịch sử. Gắn với văn học chấn thương, là sự nhìn nhận “hội chứng sau chấn thương” (post traumatic stress disorder) xảy ra trên bình diện tinh thần rộng, đã để lại những di chứng sâu xa lên nhiều lớp người, nhiều cấu trúc gia đình, xã hội. Với tinh thần tìm để hiểu, thấy để nguôi ngoai, lột trần để tự thức tỉnh, nỗi đau vừa là cái bi, vừa là cái đẹp tạo nên mỹ cảm chính cho tâm thức văn học chấn thương.
Theo Cathy Caruth, vấn đề chấn thương, khi đi vào văn học, phải được xem xét như một “sự kiện không được đồng nhất hóa hay được trải nghiệm trong quá khứ một cách đầy đủ, mà về sau, nó được tái chiếm lĩnh liên tục trong người trải nghiệm nó” [13]. Bởi vậy, chấn thương thường được biểu hiện như những cảnh huống tác động dữ dội và để lại di chứng nặng nề lên chủ thể hứng chịu. Nói cách khác, nó là những va chạm vượt ngưỡng giữa con người với thời đại, khiến họ dù vượt qua nó nhưng không bao giờ thoát khỏi nó, phải trở đi trở về trong nó để tìm lại mình, tìm lại nguồn sống và bản ngã. Đó là nỗi ám ảnh của sự tồn tại bất toàn, mắc kẹt giữa hiện thực và quá khứ.
Cứ thế, âm vọng của chấn thương dần lan tỏa, lắng vào tiềm thức, thậm chí vô thức, để dồn tụ thành động lực sáng tạo đối với nhà văn, buộc họ phải thoát thai nỗi đau ra trang giấy. Về vấn đề này, có ý kiến cho rằng, hành động viết lại nỗi đau trong tiểu thuyết chính là biểu hiện của lối tự sự chấn thương. “Tự sự chấn thương là dạng đặc biệt của tự sự hiện chứng, bởi trạng thái tinh thần bị chấn thương luôn xuất phát từ chỗ đứng hiện chứng” [48, tr. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, lối viết mang dấu vết của di chứng chấn thương bắt nguồn từ sự trải nghiệm và thấu hiểu sâu sắc hoàn cảnh đó.
Khám phá tiểu thuyết của Philippe Claudel, có thể thấy, đó là thứ diễn ngôn mang đậm sắc thái chấn thương trong nhãn quan hiện chứng và tính chủ thể trong việc xác lập điểm nhìn trần thuật. Chúng được biểu đạt, không phải bằng lời minh định cụ thể, rõ ràng, mà hiện diện thông qua hình tượng văn học.2 Vấn đề chấn thương trong văn học Pháp đương đại Chấn thương trong văn học không phải là sản phẩm tùy tiện của bất cứ thời đại nào. Chấn thương chỉ xuất hiện khi lịch sử xã hội nảy sinh những cuộc va chạm ngoài tầm kiểm soát, gây ra những tác động dữ dội, những vết thương tinh thần lớn trong đời sống loài người. Trong nền văn học Pháp, dòng chảy của văn học chấn thương được ghi nhận ở nhiều thời kì văn học.
Từ thế kỷ XIX trở lại đây, cảm thức chấn thương trong văn học Pháp xuất hiện ở xu hướng văn học hiện thực phê phán. Về nội dung, văn học hiện thực phê phán đã lên án xã hội tư bản và các biểu hiện tiêu cực của nó đã làm tha hóa con người trong mối quan hệ với đời sống. Xã hội quá chú trọng phát triển kinh tế, đề cao lợi nhuận đã khiến con người trở nên lạnh lùng tàn nhẫn dưới sự chỉ huy của đồng tiền. Nội dung này đã gây ấn tượng khi xuất hiện một trào lưu sở trường mô tả cái xấu, cái ác với hàng loạt các nhân vật phản diện điển hình.
Bên cạnh đó, các tác phẩm đã đặt vấn đề về những chấn thương mà con người gặp phải khi đối diện với sự đổi thay của xã hội.