Nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của người Dao tại Định Hóa, Thái Nguyên

Tổng hợp danh mục cây thuốc và các bài thuốc bí truyền của người Dao tại Thái Nguyên. Nghiên cứu kinh nghiệm khai thác, sử dụng và giải pháp bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Tây
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thái
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Dao tại xã Quy Kỳ, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Cây thuốc quý của người Dao Thái Nguyên

Cộng đồng người Dao tại xã Quy Kỳ, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên sở hữu một kho tàng cây thuốc quý phong phú với hàng trăm loài thực vật được khai thác và sử dụng trong chữa bệnh. Những cây thuốc của người Dao không chỉ là tài sản y học truyền thống mà còn là di sản văn hóa quý báu của dân tộc. Các loài cây thuốc này được người Dao tích lũy kinh nghiệm sử dụng qua nhiều thế kỷ, trở thành phương pháp chữa trị hiệu quả và an toàn cho nhiều loại bệnh. Đặc biệt, cây thuốc quý được người Dao sử dụng thường có công dụng chữa trị nhiều loại bệnh khác nhau, từ các bệnh về tiêu hóa, hô hấp đến các bệnh ngoài da. Việc bảo tồn và nhân rộng các cây thuốc của người Dao là một nhiệm vụ cấp bách để giữ gìn di sản này cho thế hệ tương lai.

1.1. Đa dạng loài cây thuốc tại khu vực Định Hóa

Tại xã Quy Kỳ và vùng lân cận, người Dao khai thác hàng trăm loài cây thuốc quý. Các loài này phân bố ở các khu rừng tự nhiên, vườn nhà và vùng sinh cảy khác nhau. Những cây thuốc của người Dao như sâm, cam thảo, hoàng kỳ và nhiều loài khác được sử dụng theo các công thức truyền thống. Mỗi loài cây thuốc đều có những đặc tính riêng và được người Dao biết rõ về tác dụng cũng như cách sử dụng hiệu quả.

1.2. Giá trị y học truyền thống của cây thuốc Dao

Cây thuốc quý của người Dao có giá trị cao trong y học truyền thống và được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng. Những cây thuốc của người Dao chứa các thành phần hoạt chất tự nhiên giúp tăng cường sức khỏe và chữa trị bệnh tật. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc quý của người Dao đã được kiểm chứng qua thời gian dài, tạo nên một hệ thống y học độc đáo của dân tộc.

II. Bài thuốc truyền thống của cộng đồng người Dao

Bài thuốc của người Dao là những công thức chữa bệnh được phối trộn từ nhiều loài cây thuốc khác nhau theo những tỉ lệ nhất định. Mỗi bài thuốc quý đều được tạo ra dựa trên kiến thức y học truyền thống tích lũy qua nhiều thế kỷ. Những bài thuốc của người Dao không chỉ chữa trị triệu chứng mà còn điều trị nguyên nhân của bệnh. Cộng đồng người Dao Thái Nguyên sở hữu hàng chục bài thuốc quý được sử dụng để chữa trị các bệnh phổ biến như cảm cúm, tiêu chảy, viêm loét dạ dày, bệnh về khớp xương và nhiều bệnh khác. Việc ghi chép và bảo tồn những bài thuốc của người Dao là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nguy cơ mất mát kiến thức truyền thống.

2.1. Các bài thuốc chữa bệnh phổ biến

Người Dao Thái Nguyên sử dụng nhiều bài thuốc quý để chữa trị các bệnh thường gặp. Các bài thuốc của người Dao thường được dùng dưới dạng nước sắc, tán bột, hay rượu ngâm. Một số bài thuốc quý nổi tiếng như bài thuốc chữa ho, bài thuốc bổ dương, bài thuốc chữa đau lưng đã được người dân sử dụng rộng rãi với hiệu quả tốt.

2.2. Phương pháp chế biến và sử dụng bài thuốc

Cách chế biến bài thuốc của người Dao là một kỹ năng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Người Dao sử dụng nhiều phương pháp như sắc nước, ngâm rượu, nghiền bột để tạo bài thuốc quý từ cây thuốc khác nhau. Liều lượng và cách dùng bài thuốc của người Dao được xác định dựa trên tình trạng của bệnh nhân và kinh nghiệm truyền thống.

III. Tri thức địa phương và khai thác cây thuốc

Tri thức địa phương về cây thuốc của người Dao là một hệ thống kiến thức phong phú, được xây dựng qua hàng thế kỷ sinh sống và quan sát tự nhiên. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng Dao bao gồm kiến thức về nhận diện loài cây, thời gian thu hái, bộ phận sử dụng và tác dụng chữa trị. Mỗi loài cây thuốc quý được người Dao biết rõ về mùa mở hoa, quả, thời điểm tốt nhất để khai thác nhằm giữ được hàm lượng hoạt chất cao nhất. Tri thức địa phương này là nền tảng để các thế hệ tiếp theo sử dụng cây thuốc một cách bền vững và hiệu quả. Sự hiểu biết sâu sắc về mối quan hệ giữa con người, cây thuốc và tự nhiên là điểm nổi bật của kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của dân tộc Dao.

3.1. Kiến thức về nhận diện và khai thác cây thuốc

Người Dao sở hữu kinh nghiệm sử dụng cây thuốc chi tiết về nhận diện các loài thực vật có công dụng y học. Tri thức địa phương về cây thuốc bao gồm biết được những đặc điểm sinh dáng, màu sắc, mùi vị để phân biệt loài. Thời gian khai thác cây thuốc quý cũng được người Dao xác định chính xác dựa vào giai đoạn phát triển của từng loài.

3.2. Bảo vệ tài nguyên và sử dụng bền vững

Tri thức địa phương về cây thuốc của người Dao cũng bao gồm những quy tắc bảo vệ tài nguyên tự nhiên. Người Dao tuân thủ các quy tắc khai thác bền vững, không tàn phá vườn cây thuốc tự nhiên. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc phản ánh sự hiểu biết sâu sắc về tầm quan trọng của bảo tồn môi trường sống.

IV. Bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc Dao

Hiện nay, tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Dao đang đối mặt với nhiều thách thức từ sự khai thác quá mức, phá rừng và thay đổi khí hậu. Nhiều loài cây thuốc quý được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và danh sách các loài bị đe dọa. Để bảo tồn những bài thuốc của người Dao và cây thuốc quý giá này, cần có những giải pháp tổng hợp. Việc hỗ trợ người Dao trong kinh nghiệm sử dụng cây thuốc bền vững, xây dựng các vườn cây thuốc canh tác tập trung, và ghi chép lại những bài thuốc quý là những biện pháp cấp thiết. Cần tạo điều kiện để tri thức địa phương về cây thuốc được truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời kết hợp với nghiên cứu khoa học hiện đại để nâng cao giá trị sử dụng và kinh tế của cây thuốc truyền thống.

4.1. Các biện pháp bảo tồn cây thuốc Dao

Để bảo tồn cây thuốc quý của người Dao, cần phát triển các vườn cây thuốc canh tác, bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên nơi sinh trưởng cây thuốc. Xây dựng ngân hàng dữ liệu về bài thuốc của người Dao và cây thuốc giúp ghi chép và bảo tồn kiến thức truyền thống. Hỗ trợ cộng đồng Dao trong kinh nghiệm sử dụng cây thuốc bền vững là cần thiết để vừa bảo vệ môi trường vừa phát triển kinh tế.

4.2. Phát triển kinh tế từ cây thuốc truyền thống

Cây thuốc quý của người Dao có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương. Sản phẩm từ cây thuốc như bài thuốc đóng gói, thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thể tạo thêm giá trị kinh tế. Kết hợp tri thức địa phương với công nghệ hiện đại, kinh nghiệm sử dụng cây thuốc truyền thống có thể trở thành sản phẩm thương mại chất lượng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Rừng là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, luôn gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc miền núi. Rừng không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học, điều hoà khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn chế thiên tai, ngăn chặn sự hoang mạc hoá, chống sói mòn, sạt lở đất, ngăn ngừa lũ lụt, đảm bảo an ninh quốc phòng, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học.

Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực Trường Sơn. Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy qua 4000 năm lịch sử, đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh vv… của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng. Các bài thuốc Nam lại là nguồn nguyên liệu sẵn có, đó là các loài cây xung quanh mình để sử dụng làm thuốc an toàn và có hiệu quả.

Chính vì thế 2 mà các loài thuốc dân gian của các đồng bào dân tộc thật sự cần thiết và hết sức quan trọng đôi khi được xem như là “sức mạnh vô hình” cứu sống tính mạng con người. Hiện nay nguồn tài nguyên rừng của chúng ta đang bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Đối với các cộng đồng dân tộc Dao ở xã Quy Kỳ, huyện Định Hóa - tỉnh Thái Nguyên có những bài thuốc, kinh nghiệm rất hay, đơn giản nhưng hiệu quả trong việc chữa bệnh. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc xuất phát từ lý do trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Dao tại xã Quy Kỳ, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên" được thực hiện nhằm tìm ra giải pháp để bảo tồn và phát triển các loài thuốc có giá trị và kinh nghiệm sử dụng các bài thuốc của cộng đồng dân tộc.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Đề tài thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau: - Phát hiện được từ cộng đồng người Dao các bài thuốc, cây thuốc dân gian dùng để trị các loại bệnh thường gặp trong cuộc sống. - Lựa chọn được các bài thuốc, cây thuốc hay quan trọng để phát triển nhân rộng và bảo tồn trên cơ sở lựa chọn có sự tham gia của người dân. - Tư liệu hóa được tri thức sử dụng, một số bài thuốc gia truyền và những kinh nghiệm chữa bệnh của đồng bào dân tộc Dao từ các loài cây hoặc các bộ phận của cây sử dụng an toàn và có hiệu quả.

3 - Tư liệu hóa được tri thức trong việc khai thác và chế biến cây thuốc của các cộng đồng người Dao ở khu vực nghiên cứu. - Đề xuất một số giải pháp để bảo tồn và phát triển những hệ thống kiến thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao tại xã Quy Kỳ, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu.

Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp sinh viên làm quen với việc nghiên cứu, cũng cố kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế, biết các thu thập, phân tích và xử lý thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với cộng đồng thôn bản và người dân. Ý nghĩa thực tiễn. Đề tài góp phần nghiên cứu về việc sử dụng các loài thực vật Lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc nhằm bảo tồn nguồn tri thức bản địa. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Tình hình nghiên cứu trên Thế giới. Trên thế giới, nhiều nước đã sử dụng nguồn Lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc, nhiều nước đã có nhiều đề tài nghiên cứu về thuốc và họ cũng đã sử dụng nhiều nguồn tài nguyên này xuất khẩu làm dược liệu và thu được nguồn ngoại tệ đáng kể. Đặc biệt là Trung Quốc, có thể khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm 1955 cuốn bản thảo này được in ấn lại.

Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho con người cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh. Năm 1954 tác giả Từ Quốc Hân đã nghiên cứu thành công công trình “Dược dụng thực vật cấp sinh lý học” cuốn sách này giới thiệu tới người đọc cách sử dụng từng loại cây thuốc, tác dụng sinh lý, hóa sinh của chúng, công dụng và cách phối họp các loại cây thuốc theo từng địa phương như “Giang Tô tỉnh tực vật dược tài chí”, “Giang Tô trung dược danh thực đồ thảo” “Quảng Tây trung dược trí” …(Dẫn theo Trần Hồng Hạnh,1996) [6].de Beer- một chuyên gia Lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lương thế giới khi nghiên cứu về vai trò của thị trường và của lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo quả đối với việc tăng thu nhập cho người dân sống trong khu vực rừng núi, nơi có phân bố Thảo quả nhằm xóa bỏ đói nghèo, đồng thời là yếu tố thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội vùng núi và bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng (Dẫn theo Phan Văn Thắng, 2002) [5]. Theo ước tính của quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý 5 giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2006) [3]. Ngay từ những năm 1950 các nhà khoa học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã có các nghiên cứu về cây thuốc trên quy mô rộng lớn. Arasimovich… đã nghiên cứu thành công công trình “Phương pháp nghiên cứu hóa sinh – sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đạt hiệu quả tối ưu nhất, tận dụng tối đa công dụng của các loài cây thuốc.

Yatsenko đã đưa ra được giá trị của từng loài cây thuốc (cả về giá trị dược liệu và giá trị kinh tế) trong tập sách “Giá trị cây thuốc”. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả nước Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang lại lợi ích cao vừa không gây hại cho sức khỏe của con người. Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả Kovalena đã giúp người đọc tìm được loại cây thuốc và chữa đúng bệnh với liều lượng đã được định sẵn (Dẫn theo Trần Thị Lan, 2005) [8].Dule – nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Dẫn theo Trần Thị Lan, 2005) [8]. Tình hình nghiên cứu trong nước.

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, thích hợp cho sự phát triển của thực vật nói chung và cây thuốc nói riêng. Một số vùng cao lại có 6 khí hậu á nhiệt đới, phù hợp với việc trồng cây thuốc ưa khí hậu mát. Đặc biệt là nước ta có dãy núi Trường Sơn rộng lớn là nơi có rất nhiều cây thuốc phục vụ cho đồng bào nhân dân sống gần đó mà họ sống xa các trạm xá, bệnh viện thì việc cứu chữa tại chỗ là rất cần thiết và cấp bách nhất. Theo Trung tâm Nghiên cứu và phát triển cây thuốc Dân tộc cổ truyền (CREDEP) từ trước đến nay nhiều địa phương trong nước đã có truyền thống trồng cây thuốc và có nhiều nghiên cứu về thuốc như: Quế (ở Yên Bái, Thanh Hóa, Quảng Nam, Quảng Ngãi…), Hồi (ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lai Châu…), Hòe (ở Thái Bình), vv…Có những làng chuyên trồng thuốc như Đại Yên (Hà Nội), Nghĩa Trai (Văn Lâm, Hưng Yên).

Gần đây nhiều loài thuốc ngắn ngày cũng được trồng thành công trên quy mô lớn như: Bạc Hà, Ác Ti sô, Cúc Hoa, Địa Liên, Gấc, Hương Nhu, Ích Mẫu, Kim Tiền Thảo, Mã Đề, Sả, Thanh Cao hoa vàng, Ý Dĩ , vv… Từ trước đến nay đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu các cây thuốc và vị thuốc để chữa bệnh như: Gs. Đỗ Tất Lợi (1999) trong cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” giới thiệu 800 cây để làm thuốc; Sách “Cây thuốc Việt Nam” của lương y Lê Trần Đức (1997) có ghi 830 cây thuốc; Ts. Võ Văn Chi có cuốn “Từ Điển cây thuốc Việt Nam” ghi 3200 cây thuốc trong đó có cả cây thuốc nhập nội… Theo tài liệu của Viện Dược liệu (2004) thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây làm thuốc, thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật (kể cả rêu và nấm) có công dụng làm thuốc. Trong số đó có trên 90% tổng số loài cây thuốc mọc tự nhiên.