CHƯƠNG 1: MẤY VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 1. Truyện thơ Nôm 1. Sự ra đời và phát triển Truyện Nôm là một bộ phận văn học khá độc đáo và có giá trị của nền văn học phong kiến Việt Nam. Giá trị của truyện thơ Nôm đã khẳng định qua thời gian tồn tại của nó và lòng yêu thích của quần chúng nhiều thế hệ.
Bộ phận văn học này được sáng tác bằng chữ Nôm và phần lớn được viết theo thể lục bát- thể thơ quen thuộc nhất với quần chúng. Một sốviết theo thể thơ Ðường luật. Theo Đặng Thanh Lê “Sự ra đời của truyện Nôm bắt nguồn từ một yêu cầu phản ánh xã hội với những nội dung thời đại cũng như với những điều kiện thực tiễn của bản thân thời đại ấy (…)truyện Nôm là sản phẩm văn học vào thời kì phong kiến suy tàn, mang ý nghĩa phản ánh một thời kì bùng nổ mạnh mẽ của đấu tranh giai cấp dưới chế độ phong kiến” [22, tr. Từ thế kỉ XVI, chế độ phong kiến Việt Nam ngày càng bộc lộ những mâu thuẫn trầm trọng.
Trong đó nổi bật hai mâu thuẫn cơ bản: thứ nhất là mâu thuẫn giữa nội bộ giai cấp phong kiến thống trị và thứ hai là mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị với nhân dân lao động. Nội chiến phong kiến giữa nhà Trịnh với nhà Nguyễn, nhà Trịnh với nhà Mạc kéo dài. Các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiếp diễn ra. Xã hội liên tiếp biến động kéo theo đó là sự lung lay nền tảng đạo đức của chế độ phong kiến, làm nảy sinh những tư tưởng nhân văn của thời đại, đồng thời cũng là tư tương nhân văn trong các truyện thơ Nôm.
Về lực lượng sáng tác, ngoài các tác giả bình dân khuyết danh, tham gia vào lực lượng sáng tác các truyện thơ Nôm giai đoạn này còn có những nho sĩ có nhãn quan tiến bộ và cuộc sống gần gũi nhân dân lao động. Về nguồn gốc ra đời, nguồn gốc đầu tiên của các truyện thơ Nôm có lẽ là những bài hát tự sự của các nghệ nhân hát rong được thêm thắt về mặt nội dung, nghệ thuật và đến một lúc nào đó được ghi lại thành sách, chính thức trở thành một truyện Nôm. Ví dụ như Trương Chi, Tấm Cám… Nguồn gốc ra đời thứ hai của các truyện thơ Nôm là các nhà chùa. Một số nhà sư có học đã diễn Nôm một số sự tích trong kinh Phật nhằm truyền bá đạo Phật, tiêu biểu như Quan âm tống tử bản hạnh (dạng 11 cổ của Quan âm Thị Kính sau này), Nam Hải Quan âm bản hạnh (dạng cổ của truyện Bà Chúa Ba)… Về hình thức lưu truyền, truyện Nôm ra đời và tồn tại đầu tiên dưới hình thức truyện thơ Nôm truyền khẩu.
Sau một thời gian dài, khi phong trào truyện thơ Nôm truyền khẩu phát triển mạnh mẽ thì các nho sĩ bình dân và bác học đã mạnh dạn sử dụng loại hình văn học này để sáng tác hoặc ghi chép lại những truyện thơ Nôm đã có từ trước. Từ đó xuất hiện truyện Nôm viết. Cho đến nay, chúng ta vẫn chưa xác định được truyện Nôm viết xuất hiện vào thời gian nào nhưng chắc chắn trước thế kỉ XVIII, truyện Nôm lục bát đã xuất hiện và đã có những thành tựu nhất định với đỉnh cao chói lọi là Truyện Kiều (Nguyễn Du). Tóm lại, truyện thơ Nôm là bộ phận văn học ra đời và phát triển từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX.
Thời kì phát triển cực thịnh của nó là từ thế kỉ XVIII đến thế kỉ XIX. Cho đến đầu thế kỉ XX, việc sáng tác truyện thơ Nôm dần dần chấm dứt vì các thể loại văn xuôi mới ra đời đã đủ sức thay thế nó. Vấn đề phân loại Hiện nay, người ta tiến hành phân loại các truyện thơ Nôm theo ba cách sau: * Phân loại dựa vào nguồn gốc đề tài: có 3 loại - Truyện thơ Nôm lấy đề tài từ các truyện cổ dân gian như: Trương Chi, Tấm Cám, Thạch Sanh… - Truyện thơ Nôm có nguồn gốc đề tài từ văn học Trung Quốc như: Truyện Hoa Tiên, Nhị Độ Mai, truyện Phan Trần… - Truyện lấy đề tài từ những sự tích ở Việt Nam như: Bích Câu kì ngộ, Tống Trân Cúc Hoa… * Phân loại dựa vào tác giả: Theo Nguyễn Thị Chiến [3, tr.11] trước những năm 1960 đã xuất hiện quan điểm chia truyện Nôm thành hai loại: truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh. -Truyện Nôm hữu danh: là những truyện còn tên tác giả như truyện Hoa Tiên (Nguyễn Huy Tự), truyện Song Tinh (Nguyễn Hữu Hào), Truyện Kiều (Nguyễn 12 Du)… Tuy nhiên loại này còn lại không nhiều nhưng hầu hết truyện Nôm hữu danh đều là truyện Nôm bác học.
- Truyện Nôm khuyết danh: là những truyện không còn tên tác giả:Tống Trân Cúc Hoa, Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa, Lâm Sanh Xuân Nương, Thoại Khanh Châu Tuấn… Hầu hết các truyện Nôm khuyết danh đều là truyện Nôm bình dân. * Phân loại dựa vào nội dung và hình thức: có 2 loại -Truyện Nôm bình dân: Do các nho sĩ bình dân sáng tác nên có nội dung mang đậm tính dân dã của người dân lao động và nghệ thuật mộc mạc, giản dị. Ví dụ: Tống Trân Cúc Hoa, Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa, Lâm Sanh Xuân Nương, Thoại Khanh Châu Tuấn… -Truyện Nôm bác học: Do các nhà nho thuộc tầng lớp trên sáng tác nên có nội dung phức tạp, tình tiết, tâm lí nhân vật và nghệ thuật điêu luyện hơn so với truyện Nôm bình dân. Ví dụ: Truyện Song Tinh, Phan Trần, Nhị độ mai, Truyện Kiều… Sự khác nhau giữa hai loại truyện này là ở trình độ tác giả, chủ đề tác phẩm, thao tác nghệ thuật, loại hình nhân vật.
Trong luận văn này, người viết sử dụng cách phân loại dựa vào đặc điểm nội dung và hình thức vì cách phân loại này có cơ sở phân loại khoa học hơn cả. Nội dung Một trong những nội dung chính của truyện thơ Nôm giai đoạn thế kỉ XVIII - XIX là tình yêu nam nữ. Trong các truyện Nôm bình dân, các tác giả đã xây dựng những mối tình chung thủy, sắt son của những con người ở những hoàn cảnh trái nhau. Hầu hết các mối tình đều nảy sinh từ một bên là các cô công chúa, hoặc tiểu thư con nhà quyền quý giàu sang, với một bên là các chàng trai tuy có tài, nhưng đều đang trong hoàn cảnh khó khăn.
Đây đều là các mối tình vượt ra khỏi khuôn khổ của lễ giáo phong kiến. Nội dung thứ hai là vấn đề tình vợ chồng, hay rộng hơn là vấn đề gia đình trong thời kì tan rã của chế độ phong kiến. Đó là cuộc đấu tranh để bảo vệ tình nghĩa vợ 13 chồng, bảo vệ gia đình, chống lại những nguy cơ làm nó tan vỡ. Ngoài ra, truyện Nôm bình dân còn đề cao lòng hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ.
Với chủ đề đề cao con người và cuộc sống hiện thực, truyện Nôm cũng đã tố cáo bộ mặt thối nát của giai cấp thống trị trong xã hội phong kiến từ quan lại, tầng lớp quý tộc đến bọn nhà giàu phú hộ.Quan lại, sai nha vòi tiền, cảnh mua thịt bán người, cảnh sống khốn khổ của nhân dân…được thể hiện rõ trong các truyện Nôm, góp phần tái hiện chân thực và sống động bức tranh hiện thực cuộc sống. Hình thức Phần lớn những truyện Nôm tiêu biểu đều có một kết cấu cơ bản giống nhau:Câu chuyện diễn biến theo trật tự thời gian, việc gì xảy ra trước kể trước, việc gì xảy ra sau kể sau. Người kể luôn luôn đứng ở ngôi thứ ba và bao giờ cũng ghi nhớ câu chuyện mình đang kể là thuộc về thời quá khứ. Cốt truyện của truyện Nôm có hai đặc điểm đáng chú ý.
Thứ nhất, những tình tiết, những sự kiện trong truyện không có ý nghĩa khách quan chân thực của nó mà chỉ có tác dụng soi sáng hay tô đậm cho tính cách nhân vật. Ví dụ như trong truyện Lý Công, nàng công chúa bị chặt chân tay, xẻo mắt mũi nhưng vẫn sống hay như nhân vật Phạm Công trong truyện Phạm Công - Cúc Hoa xuống tận địa phủ để tìm vợ…Thứ hai, kết thúc của truyện Nôm có hậu giống truyện cổ tích. Tóm lại, cấu trúc của truyện Nôm, cả bình dân lẫn bác học, đều có chung mô hình: gặp gỡ - tai biến -đoàn tụ với kết thúc bao giờ cũng có hậu. Có thể nói cấu trúc theo lối kết thúc có hậu của truyện Nôm là quy luật có tính tất yếu và là đặc trưng mang tính loại biệt của thể loại truyện Nôm.
Về mặt ngôn ngữ, truyện Nôm bác học hầu hết đều là sản phẩm của các nhà thơ có trình độ học vấn cao do đó ngôn ngữ tác phẩm bao giờ cũng gọt giũa, sử dụng nhiều điển cố,thành ngữ Hán, ngôn ngữ ước lệ tượng trưng…. Ngay khi nói đến những chuyện tế nhị, cũng phải sử dụng ngôn ngữ ước lệ để tránh sự dung tục, ví dụ như đoạn nói về Kiều thất thân với Mã Giám Sinh: Tiếc thay một đóa trà mi Con ong đã tỏ đường đi lối về 14 Một cơn mưa gió nặng nề Thương gì đến ngọc, tiếc gì đến hương… (Truyện Kiều, Nguyễn Du) Nói đến duyên tình, các tác giả hay dùng: tơ hồng, xích thằng, trăng già, nguyệt lão xe tơ, phượng loan, sắt cầm… Để chỉ sự xa cách, tác giả dùngNgưu lang - Chức nữ, cầu Ngân… Tuy nhiên, ngôn ngữ của truyện Nôm bác học cũng sử dụng các từ ngữ đời thường, bởi truyện Nôm vốn là một thể loại sinh thành và phát triển từ nguồn văn hóa dân gian. Thể Loan khi tiễn Vân Tiên lên kinh ứng thí cũng mượn ca dao nhắn nhủ chàng: Xin đừng tham đó bỏ đăng Chơi lê quên lựu, chơi trăng quên đèn (Lục Vân Tiên, Nguyễn Đình Chiểu) Truyện Nôm bình dân sử dụng ngôn ngữ giàu chất sống, mộc mạc, nôm na, có nhiều khẩu ngữ, tục ngữ, thành ngữ. Nhìn chung việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ và ca dao là khá nhiều,không chỉ trong truyện Nôm bình dân mà còn ở cả truyện Nôm bác học.
Thành ngữ, tục ngữ, ca dao giúp cho tiếng nói của nhân vật thông minh, sắc sảo hơn, hữu tình hơn. Với một số lượng truyện lớn, có nội dung khá tiến bộ và hình thức nghệ thuật thấm đẫm tính dân tộc, truyện Nôm đã biểu hiện một cách độc đáo và sâu sắc truyền thống nhân đạo và tâm tình mộc mạc của con người Việt Nam, tiếng nói tình cảm cất lên sau những lũy tre làng và vang vọng mãi đến bây giờ.