Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CẢM HỨNG VÀ CẢM HỨNG SÁNG TÁC THƠ VĂN YÊU NƯỚC TRONG NHÀ TÙ THỰC DÂN 1. Khái quát về cảm hứng và cảm hứng sáng tác 1. Về khái niệm cảm hứng và cảm hứng sáng tác Cảm hứng sáng tác là một khái niệm cơ bản thuộc về quá trình sáng tác của nhà văn, vốn không còn xa lạ đối với lý luận văn học hiện đại.
Trong quá trình sáng tác, người nghệ sĩ cần có cảm hứng để có thể thăng hoa tạo ra các sản phẩm nghệ thuật có giá trị. Giữa cảm hứng sáng tác và tâm lý học sáng tạo có mối liên hệ mật thiết. Cảm hứng có thể là một giây phút xuất thần, một cảm giác xao xuyến, lạ lùng bất chợt nào đó… Cảm hứng vừa là sự kết tinh của trải nghiệm, vừa là năng lực tư duy sáng tạo của nhà văn, vừa là sự thăng hoa đến tột cùng của xúc cảm, của những rung động sâu xa, nhiệt thành. Đó là trạng thái tâm lý đặc biệt của người nghệ sĩ.
Xét về phương diện cơ chế hình thành, sáng tạo nghệ thuật nói chung, những tình cảm, cảm xúc của người nghệ sĩ trước sự vật, hiện tượng hay một đối tượng cụ thể nào đó là tiền đề gây cảm hứng, sự kích thích sáng tác và chính cảm hứng đó sẽ thúc giục người nghệ sĩ bày tỏ, nói lên những ý nghĩ, suy tư, tình cảm của mình. Có nhiều khái niệm liên quan đến cảm hứng nói chung và cảm hứng sáng tác nói riêng. Vì vậy việc minh định khái niệm “cảm hứng/ cảm hứng sáng tác” có ý nghĩa quan trọng đối với hướng nghiên cứu của chúng tôi. Theo Từ điển Tiếng Việt, “cảm hứng” được hiểu nghĩa chung nhất là “trạng thái tâm lí đặc biệt khi sức chú ý được tập trung cao độ kết hợp với cảm xúc mãnh liệt, tạo điều kiện cho óc tưởng tượng và năng lực sáng tạo hoạt động hiệu quả nhất”[165, 164].
Tác giả Hoàng Phê cũng nhấn mạnh “cảm hứng” là: “Trạng thái tâm lí đặc biệt khi có cảm xúc và sự lôi cuốn mãnh liệt, tạo điều kiện để óc tưởng tượng, sáng tạo hoạt động có hiệu quả. Nguồn cảm hứng của người nghệ sĩ”[180; 106]. Theo từ điển The free dictionary thì “cảm hứng” (inspiration) được hiểu theo 5 nghĩa ở các mức độ khác nhau, trong đó có thể kể đến việc xem “cảm hứng” là: “Sự phấn khích của tâm trí hoặc cảm xúc đến một mức độ cao của cảm giác hoặc hoạt động” hay “cảm hứng chính là một cái gì đó giống như một hành động sáng tạo đột ngột hoặc ý tưởng”[258]. Trong cuốn Hán Việt tự điển của Thiều Chửu có đề cập đến chữ “hưng” (興) có một âm là “hứng” với hai nghĩa: “a) Hứng, nhân nhìn cảnh vật cảm đến tính tình mà phát ra gọi là hứng, như thấy cảnh nẩy ra lời thơ gọi là thi hứng…b) Vui thích, ý tứ phát động sinh ra vui thích gọi là hứng…”[35, 134].
Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi cũng có nhắc đến từ “hứng” như là “phương thức biểu hiện của thi ca trên cơ sở một trạng thái cảm xúc thẩm mĩ được hình thành và bột phát nhờ tác động của một cảnh vật hay sự việc nào đó (Hứng nghĩa đen là “nổi lên, dấy lên, bộc lộ ra một cảm xúc nhất định”. Khi bỗng nhiên người ta thấy có một cảm hứng nào đó xuất hiện bất ngờ thì được gọi là ngẫu hứng (cảm hứng ngẫu nhiên)”[78; 154]. Định nghĩa về từ “hứng” trong Hán Việt tự điển hay Từ điển thuật ngữ văn học rất gần với thuật ngữ “cảm 8 hứng” khi cùng cho rằng có nhiều yếu tố khác nhau tác động lên cảm xúc, tâm tính của chủ thể sáng tạo giúp hình thành hứng thú sáng tác giống như “tức cảnh sinh tình”. Trong cuốn Khái niệm và thuật ngữ lý luận văn học Trung Quốc của Phạm Thị Hảo có nêu thuật ngữ “thần tứ” gần với “cảm hứng”, theo đó “thần tứ” là: “Thuật ngữ lý luận văn học, trỏ hoạt động cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, sau khi có sự tiếp xúc nội tâm với ngoại vật, có những điều muốn biểu đạt và triển khai ra”[80, 36].
Ngay từ rất sớm, trong hai tác phẩm kinh điển Nghệ thuật thơ ca của Aristote và Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp như là hai đại diện tiêu biểu của lý luận văn học Đông Tây cũng đã có đề cấp đến quá trình sáng tác, cấu tứ thơ văn, trong đó tất nhiên có đề cập đến những khía cạnh thuộc về cảm hứng sáng tác (chúng tôi sẽ trình bày cụ thể hơn trong các phần sau). Về mặt thuật ngữ, theo cuốn Lý luận văn học – tập 1: Văn học, nhà văn và bạn đọc thì “cảm hứng” là “nhu cầu bộc lộ, giải thoát tình cảm cộng với năng lực tưởng tượng dẫn đến trạng thái sẵn sàng sáng tạo của nhà văn…Cảm hứng là một trạng thái tâm lý căng thẳng nhưng say mê khác thường”[123, 307-308]. Sáng tạo nghệ thuật không thể không cần cảm hứng như là sự thăng hoa của những cảm xúc mãnh liệt. Nó liên quan đến cơ chế của tâm lý học sáng tạo, là một trạng thái tâm lý, là những xúc cảm mạnh chi phối và tác động lên toàn bộ quá trình sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ.
Cần lưu ý rằng, cảm hứng khi bắt đầu là cảm hứng sáng tác, khi đưa vào tác phẩm sẽ thành cảm hứng chủ đạo. Theo đó, “cảm hứng sáng tác” được định nghĩa là: “Trạng thái tinh thần của nhà văn khi phát hiện nghệ thuật, tình cảm trào dâng, ý chí tập trung, sức sáng tạo được phát huy toàn diện và cao độ. Cảm hứng sáng tạo là sức mạnh thúc đẩy nhà văn vượt qua mọi trở ngại để hoàn thành tác phẩm”[199, 148- 149]; còn “cảm hứng chủ đạo” được hiểu là trạng thái tình cảm mãnh liệt, sâu đậm thể hiện xuyên suốt toàn bộ tác phẩm nghệ thuật, nó gắn liền với một tư tưởng, nội dung, ý nghĩa cụ thể, một sự nhận xét, đánh giá nào đó được tác giả gửi gắm, gây tác động, ảnh hưởng đến tâm tư, cảm xúc của đối tượng tiếp nhận. Bởi vậy thông qua cảm hứng chủ đạo cùng những tâm tư, tình cảm được tác giả ký thác vào trong tác phẩm cũng có thể giúp chúng ta hình dung, xác định được cảm hứng sáng tác nên tác phẩm đó.
Cảm hứng sáng tác tất nhiên thường bắt nguồn từ hiện thực đời sống, mọi sự vật, hiện tượng ngoài cuộc sống đều có thể trở thành những tác nhân kích thích, khơi gợi mọi cảm xúc của người nghệ sĩ: “Các kích thích ấy làm xôn xao tâm hồn, cảm thấy có một cái gì trong đó đang kêu gọi, đang lóe sáng. Sự rung động lóe ra như ánh chớp, như điện giật, thế là kích thích sáng tạo”[199, 137]. Người nghệ sĩ bằng tâm hồn tinh tế, bằng sự nhạy bén của các giác quan đã nắm bắt những phút giây tràn đầy cảm xúc đó để cấu tứ nên tác phẩm của mình, chẳng hạn như hoàn cảnh ra đời khúc tráng ca Trên đồi Him Lam của Đỗ Nhuận: “Chiến thắng Him Lam đã làm cảm hứng cho Đỗ Nhuận viết ra hành khúc “Trên đồi Him Lam” như một bản tráng ca… Bản hành khúc vừa như thúc giục vừa như một vòng hoa tưởng nhớ những người ngã xuống trận đầu”[107, 48]. Cảm hứng sáng tác mang yếu tố cá nhân, chủ quan.
Vì thế nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: cảm hứng, rung động chỉ nảy sinh khi có sự va đập và kết hợp của các yếu tố khách quan và chủ quan. Tùy vào năng lực và trình độ của mỗi người mà cảm hứng nảy sinh theo các cung bậc khác nhau. Cảm hứng thường đến một cách bất ngờ, không báo trước nên người ta vẫn nhầm tưởng nó được mang đến từ một thế lực huyền bí nào đó (N. Gogol cho rằng 9 các con chữ cứ hiện lên trước mắt ta và ngòi bút như chiếc gậy thần đầy quyền năng chi phối tất cả; A.
Vinhi coi đó như những phút giây thần thánh, không ai có thể đoán định, biết trước, thậm chí cho rằng tác phẩm xuất hiện một cách tự thân chứ không phải được viết lên bởi tác giả. Theo quan điểm của lý luận văn học hiện đại, cảm hứng không tự nhiên mà có, nó là kết quả của sự lao động nghệ thuật kiên trì, bền bỉ, đầy trăn trở và suy tư của người nghệ sĩ trải qua năm tháng. Quá trình tạo thành cảm hứng sáng tác là một thành quả không thể biết trước từ sự thai nghén, tích lũy trải nghiệm, kinh nghiệm, cấu tứ và óc tưởng tượng trước đó. Điều này đã từng được nhà thơ nổi tiếng đời Đường là Đỗ Phủ nhắc đến trong câu: “Độc thư phá vạn quyển, hạ bút như hữu thần” (Đọc sách phá vạn quyển, hạ bút như có thần)[113, 586].
Nó đồng nghĩa với việc nếu người nghệ sĩ chỉ ngồi yên “trông chờ” mà không có sự tích lũy, trau dồi nghệ thuật thì cảm hứng sẽ không bao giờ xuất hiện. Bên cạnh đó cũng cần chú ý đến quan điểm tiếp cận cảm hứng sáng tác như là sự kết hợp giữa ý thức xã hội và ý thức nghệ thuật. Ý thức xã hội được hiểu là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hóa tinh thần xã hội. Một trong những hình thái ý thức xã hội là ý thức nghệ thuật (ý thức thẩm mỹ).
Một điều chắc chắn, nghệ thuật chân chính phải gắn liền với đời sống của quảng đại quần chúng nhân dân và các hình tượng nghệ thuật có giá trị thẩm mỹ cao, qua đó đáp ứng những nhu cầu thẩm mỹ của xã hội. Chúng có tác động tích cực đến sự trải nghiệm, tình cảm và lý trí, là nhân tố kích thích mạnh mẽ hoạt động sáng tạo của người nghệ sĩ. Và chính từ những kích thích mạnh mẽ ấy giúp hình thành nên cảm hứng sáng tác như nhà văn Nguyễn Công Hoan trước thực tại xã hội thực dân phong kiến đầy rẫy bất công đã tác động mạnh tới nhà văn và giúp ông hoàn thành tiểu thuyết Bước đường cùng hơn hai trăm trang chỉ trong vòng 16 ngày (từ ngày 01 đến ngày 16 tháng 7 năm 1938). Tóm lại, dù còn có nhiều quan niệm khác nhau, thậm chí duy tâm, siêu hình nhưng tất cả đều nhất trí rằng, cảm hứng là một trạng thái tâm lý đặc biệt của con người, mà khi ấy người nghệ sĩ tràn đầy những tình cảm, cảm xúc được dấy lên từ nghệ thuật một cách mạnh mẽ, mãnh liệt, nó kết hợp cùng những rung động sâu xa làm thành cơ sở của phản ứng thẩm mỹ.