Luận văn thạc sĩ ueh cải thiện sinh kế cho người dân trong yêu cầu bảo tồn tài nguyên tình huống nghiên cứu tại ấp 5 xã mã đà huyện vĩnh cửu tỉnh đồng nai

Luận văn thạc sĩ UEH nghiên cứu cải thiện sinh kế cho người dân tại ấp 5 xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai, bảo tồn tài nguyên.

• Tác giả: Đỗ Vũ Gia Linh
• Người hướng dẫn: TS. Rainer Assé
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Cải Thiện Sinh Kế Cho Người Dân Trong Yêu Cầu Bảo Tồn Tài Nguyên - Tình Huống Nghiên Cứu Tại Ấp 5, Xã Mã Đà, Huyện Vĩnh Cửu, Tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 2.2. Đặc điểm dân số và hoạt động sinh kế
• 2.3. Các chính sách hiện hành
• 2.3.1. Chính sách bảo tồn
• 2.3.2. Chính sách giao khoán đất
• 2.3.3. Chủ trương di dời
• 2.3.4. Những chuyển đổi chính sách
• 2.4. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Khung phân tích
• 2.4.2. Các nghiên cứu trước
• 2.4.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.3.1. Chiến lược nghiên cứu
• 2.4.3.2. Thiết kế bảng câu hỏi
• 2.4.3.3. Cách thức chọn mẫu khảo sát
• 2.4.3.4. Cách thu thập dữ liệu khảo sát
• 2.4.3.5. Phương pháp xử lí và phân tích dữ liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nguồn vốn sinh kế hộ gia đình
• 3.1.1. Vốn con người
• 3.1.2. Vốn tự nhiên
• 3.1.3. Vốn tài chính
• 3.1.4. Vốn vật chất
• 3.2. Bối cảnh tổn thương
• 3.3. Chiến lược sinh kế ứng phó tổn thương
• 3.4. Ý kiến phỏng vấn từ chính quyền và chuyên gia
• 4. PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đánh giá tác động của các loại tài sản đối với sinh kế hộ dân
• 4.1.1. Vốn con người
• 4.1.2. Vốn tự nhiên
• 4.1.3. Vốn tài chính
• 4.1.4. Vốn vật chất
• 4.2. Ảnh hưởng tương tác giữa các loại nguồn vốn
• 4.3. Đánh giá tác động của chính sách đối với các loại tài sản và bối cảnh tổn thương
• 4.3.1. Chính sách giao khoán và chủ trương di dời
• 4.3.2. Chính sách bảo tồn
• 4.3.3. Các chính sách của chính quyền địa phương
• 4.3.4. Những mâu thuẫn chính sách
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.2. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cải Thiện Sinh Kế Tại Ấp 5 Xã Mã Đà

Cải thiện sinh kế cho người dân tại ấp 5, xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Khu vực này nằm trong Khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai, nơi mà người dân phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì sinh kế bền vững. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của người dân và đề xuất các giải pháp khả thi.

1.1. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội Tại Ấp 5

Ấp 5 có dân số khoảng 1.732 người với 412 hộ gia đình. Tình trạng nghèo đói tại đây rất nghiêm trọng, với 93 hộ nghèo và 38 hộ cận nghèo. Người dân chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp và khai thác tài nguyên rừng, nhưng điều kiện sống và hạ tầng còn nhiều hạn chế.

1.2. Tình Hình Bảo Tồn Tài Nguyên Tại Khu Vực

Khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai được thành lập nhằm bảo vệ hệ sinh thái đa dạng. Tuy nhiên, chính sách bảo tồn đôi khi mâu thuẫn với nhu cầu sinh kế của người dân, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc duy trì cuộc sống.

II. Vấn Đề Sinh Kế Của Người Dân Tại Ấp 5

Người dân tại ấp 5 đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì sinh kế bền vững. Các chính sách bảo tồn tài nguyên thiên nhiên đã tạo ra những rào cản cho hoạt động sản xuất và sinh kế của họ. Việc thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính quyền cũng làm cho tình hình trở nên khó khăn hơn.

2.1. Những Thách Thức Trong Việc Duy Trì Sinh Kế

Người dân gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn và thị trường. Họ phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên, nhưng chính sách bảo tồn lại hạn chế khả năng khai thác, dẫn đến tình trạng nghèo đói kéo dài.

2.2. Tác Động Của Chính Sách Đến Sinh Kế

Chính sách di dời và bảo tồn tài nguyên đã ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế của người dân. Việc thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính quyền khiến họ không thể lập kế hoạch sản xuất hiệu quả.

III. Phương Pháp Cải Thiện Sinh Kế Bền Vững Tại Ấp 5

Để cải thiện sinh kế cho người dân tại ấp 5, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế và nhu cầu của người dân, đồng thời bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Đào Tạo Nghề Và Tăng Cường Kỹ Năng

Đào tạo nghề cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng. Việc nâng cao kỹ năng sẽ giúp họ có thêm cơ hội việc làm và tăng thu nhập.

3.2. Hỗ Trợ Tài Chính Và Tiếp Cận Vốn

Cần có các chương trình hỗ trợ tài chính cho người dân, giúp họ tiếp cận vốn để đầu tư vào sản xuất nông nghiệp và các hoạt động sinh kế khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Giải Pháp Cải Thiện

Các giải pháp cải thiện sinh kế cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc tham vấn ý kiến của người dân và chính quyền địa phương là rất quan trọng để đảm bảo tính khả thi của các giải pháp.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Chương Trình Hỗ Trợ

Nghiên cứu cho thấy rằng các chương trình hỗ trợ sinh kế đã mang lại kết quả tích cực, giúp người dân cải thiện thu nhập và điều kiện sống.

4.2. Mô Hình Hợp Tác Xã Nông Nghiệp

Mô hình hợp tác xã nông nghiệp có thể giúp người dân tăng cường sản xuất và tiếp cận thị trường, từ đó nâng cao thu nhập và cải thiện sinh kế.

V. Kết Luận Về Tương Lai Cải Thiện Sinh Kế Tại Ấp 5

Cải thiện sinh kế cho người dân tại ấp 5 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc thực hiện các giải pháp một cách đồng bộ sẽ giúp người dân ổn định cuộc sống và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ

Chính sách hỗ trợ cần được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân, từ đó tạo điều kiện cho họ phát triển bền vững.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Người Dân Ấp 5

Tương lai của người dân ấp 5 phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các chính sách và sự hỗ trợ từ chính quyền. Cần có những chiến lược dài hạn để đảm bảo sinh kế bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai sở hữu tổng diện tích tự nhiên 91.152 ha, được UNESCO công nhận là vùng lõi của Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai vào năm 2011. Tuy nhiên, việc bảo tồn hệ sinh thái rừng đặc dụng đang đối mặt với thách thức quản trị nghiêm trọng khi có tới 412 hộ dân với 1.732 nhân khẩu sinh sống rải rác trên chiều dài hơn 20 km tại ấp 5, xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu. Đáng chú ý, ấp 5 là địa bàn có tỷ lệ đói nghèo cao nhất toàn xã với 93 hộ nghèo chiếm 25,7% và 38 hộ cận nghèo chiếm 10,5% tổng số hộ.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi nảy sinh từ xung đột gay gắt giữa hai mục tiêu: bảo vệ nghiêm ngặt tài nguyên rừng đặc dụng và đảm bảo đời sống dân sinh. Chủ trương di dời hơn 1.300 hộ dân ra khỏi vùng lõi hình thành từ năm 2001 nhưng bị trì hoãn suốt 15 năm do thiếu hụt nguồn lực tài chính. Hệ quả là đời sống người dân rơi vào tình trạng tạm bợ, thiếu thốn hạ tầng thiết yếu, trong khi áp lực xâm hại tài nguyên rừng không ngừng gia tăng. Chỉ riêng trong năm 2014, lực lượng kiểm lâm địa phương đã phải xử lý 21 vụ vi phạm lâm luật, thu giữ 7.828 bẫy thú và ngăn chặn 1.386 lượt người vào rừng trái phép.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nhận diện hiện trạng tài sản sinh kế, phân tích mức độ tổn thương của cộng đồng dân cư dưới tác động của các rào cản chính sách, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm dung hòa yêu cầu bảo tồn thiên nhiên với phát triển kinh tế hộ gia đình. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 10/2014 đến tháng 7/2015 tại ấp 5, xã Mã Đà. Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua việc cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm giá trị, giúp các nhà hoạch định chính sách lượng hóa các tổn thất phúc lợi và tái cấu trúc mô hình quản lý rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu áp dụng khung phân tích sinh kế bền vững của Cục Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh làm nền tảng lý luận xuyên suốt. Khung phân tích này định hình sinh kế thông qua sự tương tác chặt chẽ giữa 5 nguồn vốn cơ bản: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Khả năng tích lũy và chuyển hóa các nguồn vốn này chịu tác động trực tiếp bởi bối cảnh dễ bị tổn thương gồm các cú sốc thiên tai, dịch bệnh, các xu hướng suy thoái tài nguyên và tính mùa vụ trong sản xuất.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp các lý thuyết hiện đại về đồng quản lý tài nguyên rừng đặc dụng của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và các nghiên cứu của nhiều tác giả về chính sách giao đất lâm nghiệp tại Việt Nam. Ba khái niệm trọng tâm được vận dụng gồm: quyền tiếp cận tài nguyên thiên nhiên, năng lực tự phục hồi sinh kế trước rủi ro và thể chế chuyển đổi công quyền. Khung lý thuyết giúp làm rõ cơ chế mà các quyết định hành chính tác động lên cơ cấu tài sản và chiến lược kiếm sống của từng nhóm hộ dân cư.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên trên tổng thể 362 hộ dân tại địa phương sau khi đã loại trừ 50 hộ thuộc diện ưu tiên di dời khẩn cấp. Quy mô mẫu khảo sát gồm 37 hộ, đạt tỷ lệ lấy mẫu xấp xỉ 10,2% tổng thể. Mẫu được phân bổ theo 4 tiêu chí cốt lõi: mức sống với 29,7% hộ nghèo và cận nghèo, 70,3% hộ không nghèo; ngành nghề chính gồm 24,3% nông nghiệp, 24,3% kinh doanh dịch vụ, 13,5% công nhân công nghiệp, 37,8% làm thuê và làm nghề rừng; khu vực cư trú gồm 37,8% tại cụm Đồng 4 và 62,2% tại cụm Bà Hào; cùng cơ cấu dân tộc trên địa bàn.

Phương pháp thu thập dữ liệu kết hợp phỏng vấn bảng hỏi định lượng trực tiếp từng hộ gia đình trong thời gian từ 30 đến 120 phút, ghi âm kiểm chứng thông tin thực địa, cùng các cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ Chi cục Kiểm lâm, Ủy ban nhân dân xã Mã Đà và các chuyên gia phát triển nông thôn. Dữ liệu sau khi thu thập được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng các công cụ thống kê mô tả, phân tích so sánh chéo giữa hai nhóm hộ nghèo và không nghèo. Việc lựa chọn phương pháp phân tích so sánh nhóm kết hợp đường phân phối thu nhập ngũ phân cho phép bộc lộ rõ nét khoảng cách bất bình đẳng và mức độ tổn thương cục bộ trong cộng đồng. Toàn bộ quy trình điều tra thực địa và xử lý dữ liệu được hoàn thành trong khung thời gian 9 tháng liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm đã chỉ ra bốn phát hiện cốt lõi về sự suy giảm các nguồn vốn sinh kế:

Thứ nhất, về vốn con người và gánh nặng phụ thuộc, quy mô nhân khẩu bình quân của nhóm hộ nghèo là 5,00 người với tỷ lệ phụ thuộc lên tới 60%, cao hơn đáng kể so với mức 4,54 người và tỷ lệ phụ thuộc 36% ở nhóm hộ không nghèo. Tỷ lệ trẻ em nghỉ học sớm giai đoạn 2001-2015 ở hộ nghèo lên tới 57%, trong đó 100% nguyên nhân xuất phát từ kiệt quệ kinh tế gia đình và 65% học sinh dừng bước ngay sau khi hoàn thành bậc tiểu học. Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề của nhóm hộ nghèo chỉ đạt 5%, trong khi nhóm hộ không nghèo đạt 22%.

Thứ hai, về vốn tự nhiên và năng lực sản xuất, diện tích đất canh tác bình quân của hộ nghèo đạt dưới 0,5 ha, thấp hơn 7,6 lần so với mức 3,04 ha của hộ không nghèo. Do thiếu vốn đầu tư cải tạo đất và 67% diện tích canh tác của hộ nghèo không chủ động được nguồn nước tưới, thu nhập từ trồng trọt của hộ nghèo chỉ đạt 935.000 đồng/tháng trên 1.000 m2 đất, chưa bằng một nửa mức 2.182.000 đồng/tháng của hộ không nghèo.

Thứ ba, về vốn tài chính và rủi ro tín dụng, thu nhập bình quân đầu người của nhóm hộ nghèo chỉ đạt 942.000 đồng/tháng, suýt soát mức chi tiêu tối thiểu 875.000 đồng/tháng. Ngược lại, nhóm hộ không nghèo có thu nhập 2.386.000 đồng/tháng, tạo ra thặng dư tích lũy rõ rệt. Đáng lo ngại, có tới 27% hộ nghèo phải tìm đến tín dụng đen với lãi suất cao và 50% số tiền vay mượn bị tiêu tán vào việc trang trải chi phí chữa bệnh hoặc chi tiêu sinh hoạt khẩn cấp thay vì tái đầu tư sản xuất.

Thứ tư, về vốn vật chất và điều kiện sống, 100% hộ nghèo đang phải sống trong các căn nhà tạm bợ vách ván lợp tôn rách nát. Tại cụm dân cư Đồng 4, có 36% hộ nghèo hoàn toàn không có điện lưới sinh hoạt, phải dùng bình ắc quy; 36% hộ phải sử dụng trực tiếp nước suối tự nhiên chưa qua xử lý và 17% hộ không có công trình vệ sinh.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm phản ánh một vòng xoáy nghèo đói luẩn quẩn và bẫy suy thoái sinh kế bắt nguồn từ sự đứt gãy giữa các nguồn vốn. Sự thiếu hụt trầm trọng về vốn đất đai và vốn tài chính đã triệt tiêu năng lực tích lũy của hộ nghèo, buộc họ phải duy trì phương thức sản xuất lạc hậu. Khi đối mặt với các cú sốc về bệnh tật hay mất mùa, các hộ này lập tức rơi vào cảnh nợ nần, dẫn đến việc phải rút con em ra khỏi nhà trường, làm suy kiệt vốn con người của thế hệ kế cận.

Khi dữ liệu được phân tích qua đường phân phối thu nhập ngũ phân tương tự mô hình đường cong Lorenz, mức độ phân hóa hiện lên vô cùng gay gắt: nhóm 40% hộ dân nghèo nhất chỉ nắm giữ khoảng 22% tổng thu nhập tích lũy của toàn bộ mẫu khảo sát. Bảng tổng hợp quan hệ tương tác giữa các nguồn vốn cũng chứng minh rằng việc thiếu hụt vốn vật chất công cộng như điện lưới, đường giao thông liên cụm và trường học là nguyên nhân trực tiếp cô lập người dân khỏi thị trường hàng hóa.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng trên bắt nguồn từ sự xung đột thể chế. Chủ trương di dời kéo dài 15 năm đã biến khu vực này thành vùng quy hoạch treo, khiến mọi dự án đầu tư hạ tầng dân sinh bị đình chỉ hoàn toàn. Bản hợp đồng giao khoán đất lâm nghiệp 50 năm theo quy định cũ không cho phép người dân xác lập quyền sở hữu tài sản trên đất, không thể thế chấp vay vốn ngân hàng thương mại và bị cấm xây dựng nhà ở kiên cố. Tình trạng bấp bênh về quyền tài sản đã triệt tiêu động lực đầu tư dài hạn, đẩy người dân vào các hoạt động khai thác tận diệt lâm sản để sinh tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để xung đột giữa bảo tồn đa dạng sinh học và an sinh xã hội, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất thực hiện đồng bộ:

Thứ nhất, rà soát và chuyển đổi cơ chế quản lý đất lâm nghiệp giao khoán. Ủy ban nhân dân huyện Vĩnh Cửu phối hợp cùng Ban Quản lý Khu bảo tồn xác lập quyền canh tác ổn định lâu dài trên diện tích đất đã giao khoán, cho phép người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng. Mục tiêu cần đạt là nâng cao giá trị gia tăng trên 1.000 m2 đất canh tác thêm tối thiểu 30% trong lộ trình thực hiện từ năm 2016 đến năm 2018.

Thứ hai, triển khai dự án đầu tư khẩn cấp hạ tầng kỹ thuật và xã hội phân tán. Ban Quản lý các dự án huyện ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách để lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời công cộng và khoan 10 giếng nước ngầm tập trung cho cụm dân cư Đồng 4. Đồng thời, tổ chức tuyến xe buýt đưa đón học sinh đến trường trung học cơ sở tại trung tâm xã. Mục tiêu đề ra là đạt 100% hộ dân được cấp nước hợp vệ sinh và giảm tỷ lệ học sinh bỏ học bậc trung học cơ sở xuống dưới 15% trong giai đoạn 2016 - 2017.

Thứ ba, thiết lập chương trình tín dụng vi mô gắn kết đào tạo nghề nông thôn. Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Vĩnh Cửu phối hợp chặt chẽ với Hội Phụ nữ xã Mã Đà triển khai các gói vay ủy thác lãi suất ưu đãi với hạn mức từ 15 đến 30 triệu đồng/hộ, kết hợp bắt buộc tập huấn kỹ thuật ghép cải tạo vườn điều và kỹ thuật chăn nuôi gia súc. Mục tiêu là triệt tiêu hoàn toàn tỷ lệ hộ nghèo phải vay tín dụng đen và nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề lên 40% trước năm 2018.

Thứ tư, xây dựng quy chế thể chế hóa mô hình đồng quản lý rừng đặc dụng và chia sẻ lợi ích sinh thái. Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai cần sớm phê duyệt cơ chế giao khoán bảo vệ rừng đặc dụng có chi trả dịch vụ môi trường rừng trực tiếp cho các hộ dân địa phương, đồng thời ưu tiên tuyển dụng lao động bản địa vào các tổ tuần tra bảo vệ rừng và chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch sinh thái. Mục tiêu tạo việc làm có thu nhập ổn định từ 2,5 đến 3,5 triệu đồng/tháng cho ít nhất 80 lao động thuộc nhóm làm nghề rừng tự do trong giai đoạn 2017 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng và tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước và Ban Quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia trên toàn quốc. Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận và số liệu thực chứng để đánh giá tác động chính sách di dời dân cư, từ đó tái hoạch định các phương án an sinh xã hội vùng lõi và vùng đệm rừng đặc dụng một cách nhân văn, hiệu quả.

Thứ hai, các tổ chức phi chính phủ quốc tế, tổ chức phát triển và các quỹ tài trợ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và giảm nghèo bền vững. Luận văn cung cấp bức tranh chi tiết về các lỗ hổng can thiệp vi mô, giúp các tổ chức thiết kế các dự án viện trợ sinh kế dựa vào cộng đồng sát thực tế và tối ưu hóa hiệu quả phân bổ nguồn vốn.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Chính sách công, Kinh tế phát triển, Quản lý tài nguyên môi trường và Xã hội học nông thôn. Đây là nguồn tài liệu học thuật mẫu mực về kỹ thuật vận dụng khung phân tích sinh kế bền vững trong nghiên cứu định lượng kết hợp định tính tại hiện trường phức tạp.

Thứ tư, chính quyền địa phương cấp huyện và xã có rừng phòng hộ, rừng đặc dụng. Công trình là cẩm nang thực tiễn giúp cán bộ cơ sở nhận diện nhanh các điểm nghẽn về hạ tầng, tín dụng và lao động, từ đó chủ động xây dựng các kế hoạch phát triển kinh tế xã hội phù hợp với đặc thù quản lý rừng địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Một là, tại sao chính sách di dời dân cư ra khỏi vùng lõi Khu Bảo tồn lại kéo dài suốt 15 năm mà không thể hoàn thành? Nguyên nhân chủ yếu do quy mô di dời quá lớn lên tới hơn 1.300 hộ dân đòi hỏi nguồn vốn đền bù giải tỏa và xây dựng khu tái định cư vượt xa khả năng cân đối ngân sách của địa phương. Trong thực tế, việc thiếu hụt quỹ đất sản xuất tại nơi tiếp nhận mới cũng khiến các phương án di dân không nhận được sự đồng thuận cao từ phía các hộ dân.

Hai là, khung phân tích sinh kế bền vững của Cục Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh giúp ích gì cho nghiên cứu này? Khung phân tích cung cấp công cụ toàn diện để phân rã sinh kế thành 5 nhóm nguồn vốn cụ thể, giúp định lượng chính xác sự thiếu hụt tài sản của từng nhóm hộ. Phương pháp này cho phép nhận diện rõ mối quan hệ nhân quả giữa sự thay đổi chính sách công quyền với mức độ tổn thương kinh tế của cộng đồng dân cư.

Ba là, tại sao tỷ lệ trẻ em nghỉ học sớm tại ấp 5 lại tập trung chủ yếu ở bậc chuyển cấp sau tiểu học? Hạ tầng giáo dục tại ấp 5 chỉ có duy nhất một điểm trường tiểu học, các trường trung học cơ sở đều nằm cách xa từ 13 đến 20 km. Chi phí đi lại quá cao cộng với đường sá xuyên rừng trắc trở đã trở thành rào cản ngăn bước học sinh nghèo tiếp tục đến trường khi 100% hộ nghèo không đủ năng lực tài chính trang trải.

Bốn là, cơ chế đất giao khoán 50 năm theo hợp đồng cũ gây ra những bất cập sinh kế cụ thể nào? Hợp đồng giao khoán lâm nghiệp không cho phép xác lập quyền tài sản hợp pháp, đồng nghĩa với việc người dân không thể đem đất đi thế chấp để tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng chính thống. Hơn nữa, việc bị cấm xây dựng nhà ở kiên cố khiến 100% hộ nghèo phải sống trong nhà tạm dột nát, triệt tiêu mọi động lực đầu tư cải tạo đất lâu dài.

Năm là, giải pháp nào được đánh giá là khả thi nhất để cải thiện thu nhập cho người dân mà không làm tổn hại đến rừng đặc dụng? Giải pháp khả thi nhất là thể chế hóa mô hình đồng quản lý và nông lâm kết hợp dưới tán rừng gắn với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Việc tạo sinh kế từ lâm sản ngoài gỗ và phát triển chăn nuôi gia súc có kiểm soát giúp người dân nâng cao thu nhập lên khoảng 30%, biến họ thành đối tác chủ động bảo vệ rừng thay vì đối tượng vi phạm lâm luật.

Kết luận

Năm đóng góp cốt lõi mà công trình nghiên cứu mang lại bao gồm:

• Định lượng hóa chi tiết thực trạng nghèo đa chiều và sự suy thoái của 5 nguồn vốn sinh kế tại vùng lõi Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai.
• Bóc tách toàn diện các xung đột thể chế giữa chính sách bảo tồn tài nguyên thiên nhiên nghiêm ngặt với các yêu cầu bảo đảm quyền an sinh cơ bản của người dân.
• Minh chứng thực nghiệm về tác động tiêu cực của quy hoạch treo di dời dân cư đến sự phát triển vốn con người qua nhiều thế hệ.
• Đề xuất mô hình tích hợp đồng quản lý tài nguyên rừng kết hợp giải pháp đầu tư hạ tầng phân tán và tín dụng vi mô phù hợp với điều kiện thực tế.
• Xây dựng lộ trình cải cách chính sách có tính khả thi cao, góp phần giải quyết hài hòa bài toán xung đột lợi ích kinh tế và môi trường.

Về lộ trình các bước tiếp theo, chính quyền địa phương và các cơ quan hữu quan cần tập trung rà soát lại quỹ đất canh tác, hoàn thiện hạ tầng cấp nước ngầm và điện mặt trời trong giai đoạn 2016-2018, tiến tới vận hành cơ chế đồng quản lý rừng toàn diện trước năm 2020.

Bảo tồn thiên nhiên chỉ có thể thành công bền vững khi cộng đồng cư dân bản địa được tôn trọng quyền phát triển và trở thành lực lượng đồng hành trực tiếp. Các nhà quản lý hãy nhanh chóng hành động để chuyển hóa những khuyến nghị từ luận văn thành các quyết sách cụ thể, mang lại sinh kế vững chắc cho người dân xã Mã Đà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU Nội dung chƣơng này trình bày về bối cảnh nghiên cứu, sự phù hợp của đề tài lựa chọn. Qua đó xác định mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, đối tƣợng và phạm vi thực hiện của đề tài. Phần cuối chƣơng trình bày về cấu trúc của toàn bộ luận văn.

Bối cảnh nghiên cứu Vào cuối năm 2003, Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai (KBTTVĐ) đƣợc thành lập trên cơ sở sáp nhập các lâm trƣờng địa phƣơng. KBTTVĐ nằm trên địa giới hành chính các xã Mã Đà, Hiếu Liêm, Phú Lý thuộc huyện Vĩnh Cửu và xã Đắc Lua thuộc huyện Tân Phú1 (Phụ lục 1). Các cộng đồng dân cƣ hình thành theo lời kêu gọi nhân lực cho các lâm trƣờng từ năm 1980 vẫn tiếp tục sống trong KBTTVĐ sau khi các lâm trƣờng giải thể (thời điểm 2009, số hộ dân trong KBTTVĐ là 5. Tình trạng các hộ sống rải rác trong rừng sau khi có chính sách bảo tồn không những gây trở ngại cho công tác quản lí, bảo vệ tài nguyên của tỉnh mà còn ảnh hƣởng trực tiếp đến đời sống của các hộ dân vì các quy định hạn chế khai thác tài nguyên và đầu tƣ hệ thống hạ tầng thiết yếu (Đoàn Phú, 2014).

Tỉnh có chủ trƣơng di dời hơn 1.300 hộ dân ra khỏi vùng lõi để ổn định và phát triển đời sống. Tuy nhiên dự án hình thành từ 2001 và kéo dài trong 15 năm qua vẫn chƣa thực hiện đƣợc vì thiếu nguồn lực (Đức Trung và Tấn Nhất, 2014). Tác động tổng hợp từ chính sách bảo tồn và sự trì hoãn chính sách di dời đẩy ngƣời dân rơi vào tình trạng phải duy trì cuộc sống tạm bợ, không chủ động đƣợc trong kế hoạch sản xuất – kinh doanh và lệ thuộc một phần vào việc khai thác tài nguyên không bền vững. Theo số liệu của Hạt Kiểm lâm KBTTVĐ, trong năm 2014, lực lƣợng kiểm lâm đã xử lí 21 vụ việc về xâm phạm tài nguyên rừng (trong đó có 2 vụ hình sự về phá rừng và bảo vệ động vật rừng), tháo gỡ và tiêu hủy 7.828 bẫy các loại, ngăn chặn 1.386 lƣợt ngƣời vào rừng trái phép.

Sự mâu thuẫn giữa mục tiêu bảo tồn và mục 1 Báo cáo tham vấn xã hội – Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu (2009). 2 Báo cáo tham vấn xã hội – Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu (2009). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -2- tiêu ổn định sinh kế tồn tại trong việc hoạch định và thực thi chính sách khiến cho mục tiêu nào cũng không thực hiện đƣợc. Điển hình là quyết định đóng cửa tuyến đƣờng xuyên rừng vào 17/11/2014 trong khi chƣa thực hiện di dời khiến ngƣời dân bị cô lập và phản ứng lại với chính quyền (Đức Trung và Tấn Nhất, 2014).

Trong khu vực trọng điểm di dời, ấp 5 của xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai nằm hoàn toàn trong vùng lõi của KBTTVĐ. Phân bố dân cƣ ấp 5 trải dài trên 20 km với 412 hộ, 1.732 nhân khẩu nằm rải rác trong khu vực rừng đặc dụng. Đây là ấp có số lƣợng hộ nghèo và cận nghèo cao nhất trong tổng số bảy ấp của toàn xã (93/282 hộ nghèo và 38/160 hộ cận nghèo)3. Theo thông tin phỏng vấn ngƣời dân và chính quyền địa phƣơng, khu vực này cũng nhƣ các khu dân cƣ khác trong vùng lõi của KBTTVĐ có những đặc điểm chung về điều kiện hạ tầng thiếu thốn, diện tích đất canh tác ít, quyền sử dụng đất không đƣợc xác lập để tiếp cận vốn vay ngân hàng, ngƣời dân sống lệ thuộc tự nhiên, nông nghiệp và làm thuê.

Kinh tế khó khăn dẫn đến tình trạng nhiều trẻ em phải bỏ học sớm, dự báo nguy cơ tình trạng nghèo dai dẳng qua nhiều thế hệ. Bài toán về sinh kế nếu không đƣợc giải quyết sẽ khó thực hiện đƣợc mục tiêu bảo tồn tài nguyên trong bối cảnh hiện tại. Để hỗ trợ ngƣời dân hiệu quả, việc cần thiết là thực hiện nghiên cứu đánh giá tổng hợp về tình trạng nguồn lực hiện tại, những tổn thƣơng hộ gặp phải và các tác động chính sách đối với nguồn vốn của hộ dân. Đó là cơ sở để đƣa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp giúp cải thiện sinh kế cho ngƣời dân trong khu vực.

Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu tập trung làm rõ các tác động của chính sách đến sinh kế của ngƣời dân trong khu bảo tồn thông qua việc đánh giá các loại tài sản sinh kế và tình trạng tổn thƣơng của các hộ dân. Trên cơ sở phân tích thực trạng và tổng hợp ý kiến đa chiều, tác giả thực hiện đề xuất những thay đổi chính sách để cải thiện sinh kế của hộ dân đáp ứng yêu cầu bảo tồn tài nguyên. 3 Số liệu thống kê 2014 của Ủy ban Nhân dân xã Mã Đà. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Câu hỏi nghiên cứu 1. Hiện trạng sinh kế của ngƣời dân trong KBTTVĐ thể hiện nhƣ thế nào thông qua các loại tài sản sinh kế và tình trạng dễ bị tổn thƣơng? 2. Các chính sách hiện hành tác động nhƣ thế nào đến sinh kế của ngƣời dân trong KBTTVĐ thông qua việc ảnh hƣởng lên các loại tài sản sinh kế và tình trạng dễ bị tổn thƣơng? 3. Những thay đổi chính sách nào là cần thiết để cải thiện sinh kế cho hộ dân trong yêu cầu bảo tồn tài nguyên? 1.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là sinh kế của các hộ dân, bối cảnh dễ bị tổn thƣơng và các chính sách có liên quan. Khách thể nghiên cứu là các hộ dân sống trong khu bảo tồn thiên nhiên. Đối tƣợng khảo sát là một số hộ dân tại ấp 5, xã Mã Đà, nằm hoàn toàn trong KBTTVĐ. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: Nghiên cứu đƣợc thực hiện tại ấp 5, xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.

Phạm vi thời gian: Nghiên cứu đƣợc thực hiện trong vòng chín tháng từ 10/2014 – 7/2015. Phạm vi chính sách: Nghiên cứu tập trung vào các chính sách liên quan đến chủ trƣơng bảo tồn và phát triển sinh kế cho ngƣời dân trong KBTTVĐ. Cấu trúc luận văn Luận văn đƣợc cấu trúc thành sáu chƣơng. Trong đó, chƣơng 1 giới thiệu về bối cảnh, mục tiêu, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu và cấu trúc luận văn.

Chƣơng 2 trình bày thực trạng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -4- nghiên cứu tại địa phƣơng. Chƣơng 3 tổng hợp cơ sở lý thuyết, các nghiên cứu nền tảng và cách thiết kế nghiên cứu của luận văn. Chƣơng 4 trình bày những kết quả trọng tâm của nghiên cứu. Chƣơng 5 thực hiện phân tích và thảo luận các kết quả nghiên cứu.

Cuối cùng, chƣơng 6 nêu lên các kết luận và khuyến nghị chính sách của tác giả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -5- CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU Nội dung Chƣơng 2 trình bày các thông tin thứ cấp về đặc điểm tự nhiên, xã hội và môi trƣờng chính sách của khu vực nghiên cứu. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Ấp 5 nằm về phía Tây Bắc của xã Mã Đà.

Phạm vi ranh giới: phía Bắc giáp tỉnh Bình Phƣớc (giới hạn bởi sông Mã Đà), phía Nam giáp ấp 4 và ấp 6, phía Đông giáp ấp 7, phía Tây giáp xã Hiếu Liêm. Tọa độ địa lí (Theo hệ quy chiếu VN-2000): 1244,188’ - 1258,357’Bắc và 415,479’ - 428,046’Đông. Toàn bộ diện tích ấp 5 nằm trong khu quy hoạch rừng đặc dụng của KBTTVĐ (Phụ lục 2 và Phụ lục 7). KBTTVĐ có tiền thân là Khu Dự trữ thiên nhiên Vĩnh Cửu (thành lập 2003).

Sau nhiều lần sáp nhập và đổi tên, vào 29/06/2011, KBTTVĐ đƣợc UNESCO công nhận là vùng lõi của Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai (Phụ lục 5). KBTTVĐ nằm về phía Bắc tỉnh Đồng Nai, diện tích tự nhiên là 91.152 ha gồm cả rừng và mặt nƣớc hồ Trị An. Đây là khu vực sở hữu hệ sinh thái động thực vật đa dạng, có nhiều loại quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Sách Đỏ IUCN thế giới (Tóm tắt về điều kiện tự nhiên của KBTTVĐ đƣợc thực hiện trong Sơ đồ 2. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Đặc điểm tự nhiên của KBTTVĐ (Nguồn: Tác giả tổng hợp thông tin theo “Khu bảo tồn thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai tiềm năng và phát triển” của Trần Văn Mùi và đ. Đặc điểm dân số và hoạt động sinh kế Dân số ấp 5 gồm có 1.732 nhân khẩu, 412 hộ. Trong đó có 93 hộ nghèo và 38 hộ cận nghèo. Thành phần dân tộc gồm: 408 hộ ngƣời Kinh, 1 hộ ngƣời Hoa, 1 hộ ngƣời Nùng, 1 hộ ngƣời Mƣờng và 1 hộ ngƣời Chàm.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -7- Ngƣời dân cƣ trú trải dài trên phạm vi 20 km dọc theo các đƣờng tỉnh lộ 322 và quanh hồ Bà Hào. Có bốn cụm phân bố dân cƣ (Phụ lục 7) với số hộ dân đƣợc trình bày ở Bảng 2. Số hộ dân ở các cụm dân cƣ ấp 5 Cụm Rang Rang Cụm Suối Sai – Be 18 Cụm Đồng 4 Cụm Bà Hào Số hộ dân 33 hộ 17 hộ 137 hộ 225 hộ (Nguồn: Số liệu do ấp trưởng ấp 5 cung cấp). Đặc điểm của các cụm dân cƣ: Cụm Rang Rang và cụm Suối Sai – Be 18: Hai cụm dân cƣ phân bố cuối tỉnh lộ 322, giáp địa phận tỉnh Bình Phƣớc, cách xa các cụm dân cƣ bên ngoài.

50 hộ dân thuộc hai cụm dân cƣ này đƣợc bố trí vào dự án ƣu tiên di dời năm 2015 để đóng cửa tuyến đƣờng xuyên rừng. Hiện tại, dự án di dời 50 hộ đã hoàn tất việc đo đạc và khảo sát để bồi thƣờng. Cụm Đồng 4: Nằm trong khu vực đƣờng dân sinh, rẽ nhánh từ tỉnh lộ 322. Địa thế khu vực gặp bất lợi vì điện lƣới chƣa đƣợc kéo đến hết cụm dân cƣ và nguồn nƣớc thƣờng xuyên khô cạn.

Hộ nghèo tập trung nhiều ở cụm Đồng 4 với nghề rừng và làm thuê chiếm tỉ lệ lớn. Cụm Bà Hào: Nằm dọc tỉnh lộ 322 và quanh hồ Bà Hào. Các hộ có ƣu điểm về vị trí nên dễ kinh doanh buôn bán, cung cấp dịch vụ. Hệ thống điện nƣớc đầy đủ nên công việc làm nông thuận lợi hơn cụm Đồng 4.

Cơ cấu nghề nghiệp theo sinh kế chính của ấp 5 đƣợc phân bổ: 25% hộ làm nghề nông, 25% hộ kinh doanh buôn bán – cung cấp dịch vụ, 13% làm công nhân cho khu công nghiệp ở Trảng Bom, còn lại là 38% hộ làm thuê và làm nghề rừng không khai báo chính thức (thông tin do ấp trƣởng ấp 5 cung cấp). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.