Chương 1. Sự cần thiết của đề tài Hiện nay, Thành phố Hồ Chí Minh có khoảng 474 chung cư cũ cần được kiểm định, phần lớn được xây dựng từ giữa những năm 1960 và có đến 106 chung cư, nhà tập thể đang ở trong tình trạng nguy hiểm, có thể sập bất cứ lúc nào, như chung cư 727 Trần Hưng Đạo, quận 5; chung cư lô 4, lô 6 Thanh Đa, quận Bình Thạnh… Thế nhưng, dù cơ quan chức năng đã đưa ra hàng loạt khuyến cáo, thậm chí có yêu cầu người dân sống trong các chung cư này di dời nơi khác, nhưng nhiều người vẫn cố thủ, không chịu đi. Thực tế người dân ít mặn mà với việc chia tay nơi ở cũ của mình vì họ có thể bị mất các phương tiện sản xuất, bao gồm các căn hộ, nguồn thu nhập và các kế sinh nhai, đặc trưng văn hóa và tiềm năng về sự hỗ trợ lẫn nhau có thể bị triệt tiêu. Những người bị ảnh hưởng không còn sự lựa chọn nào và buộc phải tìm cách xây dựng cuộc sống, thu nhập và cơ sở vật chất của họ ở nơi khác.
Trong khi đó chính sách tái định cư, bồi thường giải tỏa chưa hấp dẫn; chính sách thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chung cư cũ cũng chưa đủ sức lôi cuốn. Gần đây nhất, việc di dời, giải tỏa chung cư Cô Giang đã khiến cho chính quyền Quận 1 đã phải thực hiện nhiều cuộc đối thoại, nhiều biện pháp từ mềm mỏng đến cứng rắn để thực hiện chủ trương chung của Thành phố. Chung cư Cô Giang là chung cư cũ xây dựng trước 1975, do đó các cấu kiện đã xuống cấp và có nguy cơ sụp đổ, khi UBND Thành phố và UBND Quận 1 có chủ trương di dời, tuy nhiên do mức đền bù chưa thỏa đáng, nhiều hộ dân đã phản đối và tạo ra điểm nóng về an ninh trật tự trên địa bàn. Vấn đề cơ bản dẫn đến bức xúc của người dân là do dự án kéo dài quá lâu và sự đền bù chưa được công bằng đối với người di dời trước và di dời sau trong những người bị ảnh hưởng bởi dự án.
Tình trạng chung cư xuống cấp, cần di dời người dân ra khỏi nơi nguy hiểm là vấn đề chính quyền các cấp đã đặt ra từ nhiều năm nay. Tuy nhiên, không ít người kiên quyết bám trụ căn hộ của mình mặc dù biết hiểm nguy rình rập, bởi lẽ chính quyền mong muốn di dời nhưng chưa có giải pháp hữu hiệu.Nếu chỉ còn ít 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người không chấp hành di dời, cơ quan chức năng buộc phải cưỡng chế, vì lợi ích phục vụ số đông. Cả chung cư có mấy trăm hộ nhưng chỉ vì một vài hộ không đồng tình mà dừng lại dự án là không được. Trên thực tế hiện nay, vấn đề thu hồi đất và nhà ở cho quy hoạch chỉnh trang đô thị là một vấn đề hết sức phức tạp và nan giải.
Đất đai và nơi cư trú từ trước đến nay là nguồn tư liệu sản xuất chính mang lại giá trị cho bản thân và xã hội, khi dân số ngày càng tăng, nguồn đất đai càng khan hiếm, người dân chen chúc nhau sống trong những khu ổ chuột thì việc quản lý của nhà nước đối với vấn đề này ngày càng trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Khi nhà nước không thực hiện tốt công tác quản lý của mình, không đặt lợi ích của người dân và mục tiêu chung của phát triển đô thị lên trên sẽ tạo ra nhiều bức xúc trong nhân dân, thậm chí là biểu tình, khiếu nại khiếu kiện tràn lan. Do vậy Nhà Nước cần có những chính sách hợp lý để đảm bảo cho quyền lợi của nhân dân, của nhà nước và đảm bảo cho chế độ xã hội chủ nghĩa được phát triển bền vững. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đề tài đặt ra các mục tiêu nghiên cứu tổng quát là hệ thống hóa các cơ sở lý luận và thực tiễn về di dời, giải tỏa, tái định cư và các vấn đề sinh kế bền vững đối với các hộ dân bị ảnh hưởng khi thực hiện di dời, giải tỏa để cải tạo, xây mới các chung cư cũ xuống cấp trên địa bàn Quận 1 nói riêng và Thành phố Hồ Chí Minh nói chung.
Mục tiêu cụ thể của đề tài là khảo sát, đánh giá hiện trạng sinh kế của người dân sinh sống sau thực hiện di dời, cải tạo, xây mới chung cư Cô Giang, Quận 1 dựa trên việc đánh giá các loại tài sản sinh kế và tình trạng tổn thương của các hộ dân. Trên cơ sở phân tích thực trạng và rút kinh nghiệm thực tế từ dự án chung cư Cô Giang, tác giả thực hiện đề xuất các giải pháp, khuyến nghị với các cơ quan hữu quan các giải pháp trước khi thực hiện việc di dời, giải tỏa nhằm cải thiện sinh kế của hộ dân bị ảnh hưởng sau khi thực hiện việc di dời, giải tỏa đối với tất cả các chung cư cũ trên địa bàn Thành phố. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là sinh kế, bối cảnh dễ bị tổn thương của các hộ dân chung cư Cô Giang và các chính sách có liên quan.
Khách thể nghiên cứu là các hộ dân bị ảnh hưởng khi thực hiện di dời, cải tạo, xây mới chung cư Cô Giang, Quận 1. Đối tượng khảo sát là một số hộ dân trước đây sinh sống tại chung cư Cô Giang, Quận 1. - Phạm vi nghiên cứu: * Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại nơi tạm cư, tái định cư của các hộ dân trước đây sinh sống tại chung cư Cô Giang, Quận 1. * Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 6/2017 – đến tháng 10/2017.
Đây là thời gian các hộ vừa hoàn tất việc di dời, việc khảo sát, phân tích sinh kế trong giai đoạn này đánh giá được tương đối những khó khăn khi các nhóm bị ảnh hưởng gặp phải. Thời gian vừa mới di dời thực sự là thời gian rất khó khăn cho các nhóm hộ. Do đó, khi thực hiện giải pháp sinh kế bền vững tác giả tập trung phân tích sâu đối với các khó khăn mà người bị ảnh hưởng gặp phải khi vừa thực hiện di dời. * Phạm vi chính sách: Nghiên cứu tập trung vào những chính sách liên quan đến vấn đề di dời, cải tạo, xây mới chung cư Cô Giang nói riêng và địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói chung.
Câu hỏi nghiên cứu - Sinh kế của người dân bị ảnh hưởng thể hiện thế nào thông qua các loại tài sản sinh kế và tình trạng dễ bị tổn thương? - Các chính sách hiện hành ảnh hưởng như thế nào đến sinh kế của người dân thông qua việc ảnh hưởng lên các loại tài sản sinh kế và tình trạng dễ bị tổn thương? - Những thay đổi chính sách cần được đưa ra để cải thiện sinh kế cho hộ dân bị ảnh hưởng? 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phương pháp nghiên cứu - Thông tin cần dùng: sơ cấp qua khảo sát và các nguồn thông tin thứ cấp; - Nguồn thông tin, dữ liệu: Luận văn đã rà soát các văn bản, tài liệu liên quan từ nhiều nguồn, nhiều tổ chức có uy tín và các tổ chức liên quan (Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng phát triển Châu Á, Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh, chính quyền sở tại, các chuyên gia trong ngành…) Kỹ thuật thu thập thông tin: - Phương pháp chuyên gia: Nghiên cứu sẽ sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp các chuyên gia hoặc phỏng vấn, khảo sát lấy ý kiến của các chuyên gia, các nhà khoa học, các nhà quản lý nhằm thu thập các kinh nghiệm, ý kiến của họ về di dời, giải tỏa, tái định cư trong các tình huống cụ thể. - Phỏng vấn cấu trúc: Hệ thống câu hỏi phỏng vấn được soạn thảo và điều tra thử để kiểm tra mức độ thu thập thông tin có thể và kiểm tra tính chính xác của thông tin thu thập. Các câu hỏi in sẵn tập trung vào việc thu thập các tư liệu số liệu phục vụ nghiên cứu thực trạng, đánh giá, cải thiện sinh kế của người dân sau khi thực hiện cải tạo, di dời, giải tỏa các hộ dân sinh sống tại chung cư Cô Giang.
+ Kích thước mẫu điều tra: Căn cứ trên quy mô số hộ bị ảnh hưởng của dự án chung cư Cô Giang (894 căn nhà ở và 09 căn thuộc tổ chức), tôi lựa chọn số hộ điều tra dựa trên tình hình thực tế. Số hộ điều tra là 100 hộ, là những hộ sống rải rác trên địa bàn và khu vực khác. -Kỹ thuật xử lý và phân tích số liệu dự kiến: Đề tài sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999). Đồng thời sử dụng cẩm nang về tái định cư của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) để xác định các yếu tố hình thành sinh kế của con người và sự tác động của chính sách đến các yếu tố đó.
-Thiết kế nghiên cứu: Chiến lược thực hiện gồm các bước: (1) Thu thập thông tin thứ cấp để chọn mẫu phân tầng. (2) Phỏng vấn sơ bộ để xây dựng bảng câu hỏi khảo sát. (3) Thiết kế bảng câu hỏi và lựa chọn phương thức khảo sát. (4) 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tiến hành lấy mẫu, thực hiện khảo sát thu thập thông tin sơ cấp.
(5) Xử lí thông tin thu thập, phân tích kết quả điều tra. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương 2. Các khái niệm liên quan 2.1 Sinh kế Có nhiều khái niệm liên quan đến sinh kế, có thể hiểu sinh kế của cộng đồng hay của hộ gia đình hệ thống các nguồn nhân lực, là sự kết hợp với các hoạt động và quyết định mà họ sẽ thực hiện để sinh nhai và đạt được các mục tiêu của họ. Nói một cách dễ hiểu hơn, sinh kế của một hộ gia đình hoặc cộng đồng được coi như là kế sinh nhai của hộ gia đình hoặc cộng đồng đó.
Để duy trì cuộc sống, mỗi hộ gia đình đều có các chiến lược sinh kế khác nhau. Đó là quá trình ra quyết định về các vấn đề hộ gia đình, bao gồm các vấn đề như thành phần hộ gia đình, sự gắn kết giữa các thành viên, phân bổ chất lượng vật chất và chi phí vật chất của hộ gia đình. Theo khung phân tích sinh kế của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID), sinh kế được hiểu là: Sinh kế bao gồm các khả năng tài sản (nguồn lực vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống.