CHƯƠNG I. LÝ LUẬN CHUNG VỀ THẨM ĐỊNH DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG 1. Khái niệm đầu tư và dự án đầu tư xây dựng 1.
Khái niệm đầu tư Đầu tư là quá trình sử dụng phối hợp các nguồn lực trong một khoảng thời gian xác định nhằm đạt được kết quả hoặc một tập hợp các mục tiêu xác định trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Nguồn lực phải hy sinh đó có thể là tiền, tài nguyên thiên nhiên, là sức lao động và trí tuệ. Những kết quả đạt được có thể là sự tăng thêm về mặt giá trị các tài sản chính hoặc tăng thêm năng lực sản xuất, năng lực phục vụ của tài sản vật chất, tài sản chí tuệ và nguồn nhân lực có đủ điều kiện làm việc với năng suất lao động cao hơn trong nền sản xuất xã hội. Nếu phân loại theo tiêu thức quan hệ quản lý của chủ đầu tư thì đầu tư được chia làm hai loại: đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp.
- Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư trong đó người bỏ vốn trực tiếp tham gia quản lý, điều hành quá trình thực hiện và vận hành kết quả đầu tư. - Đầu tư gián tiếp là hình thức đầu tư trong đó người bỏ vốn không trực tiếp tham gia quản lý, điều hành quá trình thực hiện và vận hành kết quả đầu tư. Hoạt động đầu tư được tiến hành trong mọi lĩnh vực hoạt động của nền kinh tế quốc dân, nó không chỉ bó hẹp trong đầu tư tài sản vật chất và sức lao động mà còn tham gia đầu tư tài chính và đầu tư thương mại, với nhiều hình thức đa dạng và phong phú. Khái niệm dự án đầu tư xây dựng Dự án đầu tư xây dựng là tập hợp các đề xuất có liên quan đến việc sử dụng vốn để tiến hành hoạt động xây dựng để xây dựng mới, sửa chữa, cải tạo công trình xây dựng nhằm phát triển, duy trì, nâng cao chất lượng công trình hoặc sản phẩm, dịch vụ trong thời hạn và chi phí xác định.
Ở giai đoạn chuẩn bị dự án đầu tư xây dựng, dự án được thể hiện thông qua Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi đầu tư xây dựng, Báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng hoặc Báo cáo kinh tế - kỹ thuật đầu tư xây dựng. Những yêu cầu khi xem xét cho vay dự án đầu tư 1. Đối với khách hàng: Giống như các hình thức cho vay khác, khách hàng chỉ có thể được vay cho dự án khi đáp ứng những yêu cầu sau: - Thứ nhất, khách hàng phải có đủ tư cách pháp lý. Quan hệ tín dụng giữa ngân hàng với khách hàng là quan hệ được pháp luật bảo vệ.
Do dó, các chủ thể tham gia quan hệ phải có đủ tư cách pháp lý. Trong quan hệ tín dụng sẽ pháp sinh sự chuyển giao, giao dịch tài sản nên cần có sự xác nhận của các bên tham gia theo đúng quy định của pháp luật. Khách hàng phải có đủ tư cách pháp lý để thực hiện các giao dịch. - Thứ hai, vốn phải được sử dụng hợp pháp.
Vốn vay phải được sử dụng không vi phạm pháp luật và mục đích sử dụng vốn vay phù hợp với đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp, tổ chức kinh tế. Khi doanh nghiệp sử dụng vốn bất hợp pháp thì các tài sản đó sẽ bị phỏng tỏa hoặc tịch thu. Điều này sẽ làm ảnh hưởng tới khả năng hoàn trả gốc và lãi cho ngân hàng. Ngoài ra, khi vốn vay sử dụng bất hợp pháp có thể làm mất đi tư cách pháp lý của khách hàng, ảnh hưởng trực tiếp đến quan hệ tín dụng hợp pháp giữa ngân hàng và khách hàng đã được xác lập trước đó.
- Thứ ba, khách hàng phải có năng lực tài chính làm mạnh đủ để đảm bảo khả năng hoàn tiền vay đúng hạn đã cam kết. Doanh nghiệp có tình hình tài chính lành mạnh là doanh nghiệp có khả năng quản lý tốt, thể hiện sự phát triển ổn định của doanh nghiệp, đảm bảo cơ sở vững chắc về tài chính cho cam kết đảm bảo hoàn trả tiền vay đúng thời hạn. - Thứ tư, doanh nghiệp phải có phương án sản xuất kinh doanh khả thi và hiệu quả. Vì về bản chất, ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh trong đó việc cho vay phải đảm bảo nguyên tắc sinh lời cơ bản.
Đó là: Tiền vay phải được sử dụng đúng mục đích đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng. Theo nguyên tắc này, mọi khoản vay đều phải được xác định trước mục đích kinh tế. Các doanh nghiệp và cá nhân khi có nhu cầu vay vốn trước khi vay phải trình bày với ngân hàng mục đích vay vốn, gửi cho ngân hàng các kế hoạch hay dự án sản xuất kinh doanh, các hợp đồng cung cấp, các tài liệu kế toán liên quan để ngân hàng xem xét và ra quyết định. Khi cho vay, ngân hàng phải cùng khách hàng lập hợp đồng tín dụng vay vốn, trong đó khách hàng phải cam kết sử dụng tiền vay đúng mục đích và được ghi rõ trong hợp đồng vay vốn.
Sau khi nhận được tiền vay, doanh nghiệp phải sử dụng đúng mục đích đã cam kết. Ngân hàng sẽ kiểm soát việc sử dụng vốn của doanh nghiệp. Nếu phát hiện doanh nghiệp sử dụng vốn sai mục đích, ngân hàng sẽ áp dụng các biện pháp chế tài thích hợp nhằm ngăn ngừa rủi ro có thể xảy ra cho ngân hàng. Do đó, dự án mà ngân hàng tài trợ vốn phải đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.
- Thứ năm, doanh nghiệp phải thực hiện bảo đảm tiền vay theo quy định. Ngân hàng luôn quan tâm đến đảm bảo tiền vay vì đảm bảo tiền vay là công cụ bảo đảm trong việc thực hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của doanh nghiệp trong quan hệ vay vốn. Doanh nghiệp thông qua một số hình thức bảo đảm tiền vay như cầm cố bằng chứng khoán, cầm cố bằng hợp đồng thầu khoán, cầm cố bằng thương phiếu… đều là những công cụ đảm bảo trong việc thực hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của ngân hàng trong quan hệ vay vốn. Trong trường hợp doanh nghiệp không trả được khoản vay, tài sản đảm bảo là nguồn cung cấp thứ hai cho ngân hàng.
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM ĐỊNH DỰ ÁN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm thẩm định dự án đầu tư xây dựng Thẩm định dự án cho đầu tư xây dựng là quá trình rà soát, kiểm tra lại một cách khoa học, khách quan và toàn diện mọi nội dung của dự án và liên quan đến dự án nhằm khẳng định tính hiệu quả cũng như tính khả thi của dự án trước khi quyết định đầu tư. Dù dự án có được chuẩn bị, phân tích kỹ lưỡng nhưng vẫn thể hiện tính chủ quan của nhà phân tích và lập dự án. Do đó, trong dự án đương nhiên vẫn tồn tại sai sót, khiếm khuyết.
Để khẳng định một cách chính xác hơn mức độ hợp lý và hiệu quả, tính khả thi của dự án cũng như quyết định đầu tư thực hiện dự án, ngân hàng luôn xem xét, kiểm tra lại dự án một cách độc lập với quá trình chuẩn bị, soạn thảo dự án hay nói cách khác chính là cần Thẩm định dự án. Sự cần thiết khách quan phải tiến hành thẩm định dự án đầu tư Đầu tư thực chất là sự hi sinh các nguồn lực về tài chính, con người, tài nguyên và các loại của cải khác trong hiện tại với kỳ vọng thu được lợi ích lớn hơn trong tương lai. Dự án là một tập tài liệu ghi cụ thể các công việc cần làm, các chi phí phải bỏ ra, các lợi ích có thể thu được. Để có để thu được nhiều lợi ích nhất và hạn chế chế thấp nhất rủi ro thì cần phải có biện pháp giám sát sự chuẩn bị và thực hiện đầu tư một cách hiệu quả.
Việc kiểm soát rủi ro, hạn chế đến mức thấp nhất rủi ro hiệu quả hơn nhiều so với việc để xảy ra rủi ro và khắc phục hậu quả. Do đó, thực hiện thẩm định dự án một cách khoa học, khách quan là phương pháp được đặt ra đầu tiên và là điều kiện cần trước khi tiến hành đầu tư vào dự án. Dự án đầu tư tưởng là dự án trung và dài hạn nên có đặc điểm vốn lớn, diễn ra trong thời gian dài, vốn nằm khê đọng lâu, chịu rất nhiều tác động của các yếu tố bất định và vì thế mà rất cần xem xét đánh giá kỹ lưỡng về các mặt như: khả năng huy động vốn, khả năng cung cấp các yếu tố đầu vào (máy móc, thiết bị), nguồn nguyên vật liệu, năng lượng, thị trường đầu ra, các loại rủi ro có thể xảy ra và các biện pháp phòng ngừa cũng như khắc phục hậu quả nếu nó xảy ra. Trong dự án, doanh nghiệp đã trình bày toàn bộ những vấn đề này, trên góc độ của chủ đầu tư, để được vay vốn, đôi khi nhà lập dự án đưa ra những phân tích, đánh giá, dự đoán mang tính lạc quan, quá kỳ vọng vào dự án.
Để kiểm tra độ chính xác và nhìn nhận trên góc độ của chủ đầu tư thì cần phải có thẩm định dự án. Nhà nước quản lý hoạt động kinh tế nói chung qua các quy định luật pháp, các chính sách và nhà nước quản lý hoạt động đầu tư thông qua việc thẩm định để cấp phép đầu tư, các chế độ ưu đãi, khuyến khích đầu tư. Mọi công cuộc đầu tư đều có những lợi ích cũng như những thiệt hại xã hội, nhiệm vụ của nhà nước là làm sao để tối đa hóa lợi ích, tối thiểu hóa thiệt hại cho xã hội. Nhiều khi lợi ích của chủ đầu tư và xã hội mâu thuẫn nhau, nhà nước cần phải xem xét để dung hòa, xử lý mâu thuẫn này.
Nước nào cũng có chính sách kinh tế, có luật pháp, có mục tiêu và chiến lược kinh tế khác nhau và để hướng các hoạt động kinh tế nói chung, hoạt động đầu tư nói riêng theo đúng đường lối chiến lược, quản lý một cách rõ ràng và hiệu quả thì cần phải có thẩm định dự án. Thông thường có rất nhiều cách để sử dụng vốn, một sự đầu tư bao giờ cũng phải chịu mất một khoản chi phí cơ hội nhiều khi giá trị của nó khá lớn, do đó cần phải cân nhắc kỹ trước khi quyết định đầu tư.