Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường hoàn thiện quy định của bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can bị cáo

Bài viết phân tích hoàn thiện quy định Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, đảm bảo quyền con người cho bị can, bị cáo trong quá trình tố tụng.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Cải thiện quy định bộ luật tố tụng hình sự 2015 để bảo vệ quyền con người
• Loại tài liệu: nghiên cứu khoa học cấp trường
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NHẰM BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO
• 1.1. Một số nhận thức cơ bản về quyền con người của bị can, bị cáo và bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự
• 1.2. Cơ sở của việc hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH
• 2.1. Thực trạng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 2.2. Thực tiễn thi hành quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 2.3. Nguyên nhân về pháp luật của hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn thi hành quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, YÊU CẦU VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 NHẰM BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 3.2. Yêu cầu hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• 3.3. Kiến nghị hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo
• KẾT LUẬN
• PHẦN THỨ HAI. CÁC CHUYÊN ĐỀ
• PHẦN THỨ HAI.1. Chuyên đề 1: Những vấn đề lý luận về hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự
• PHẦN THỨ HAI.2. Chuyên đề 2: Chuẩn mực quốc tế, cách tiếp cận của một số mô hình tố tụng và truyền thống tố tụng về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo và các vấn đề đặt ra đối với Việt Nam hiện nay
• PHẦN THỨ HAI.3. Chuyên đề 3: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can trong tố tụng hình sự
• PHẦN THỨ HAI.4. Chuyên đề 4: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị cáo trong tố tụng hình sự
• PHẦN THỨ HAI.5. Chuyên đề 5: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh

Bộ luật tố tụng hình sự 2015 đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người tại Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập trong các quy định hiện hành. Nghiên cứu này tập trung vào việc cải thiện quy định của bộ luật để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bị can, bị cáo. Vấn đề bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là trách nhiệm của nhà nước trong việc xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng và minh bạch.

1.1. Tầm quan trọng của việc cải thiện quy định

Việc cải thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 nhằm bảo vệ quyền con người là cần thiết để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nhu cầu thực tiễn. Các quy định hiện hành còn thiếu sự rõ ràng và chặt chẽ, dẫn đến tình trạng oan sai và vi phạm quyền con người. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết phải cải cách pháp luật để đảm bảo công lý và quyền lợi hợp pháp của các bị can, bị cáo.

II. Thực trạng quy định hiện hành

Bộ luật tố tụng hình sự 2015 đã có những thay đổi đáng kể trong việc bảo vệ quyền con người, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các quy định về biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế và thủ tục tố tụng chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế. Thực tiễn áp dụng cũng cho thấy nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc bảo đảm quyền bào chữa và quyền im lặng của bị can, bị cáo.

2.1. Hạn chế trong quy định hiện hành

Một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 chưa đáp ứng được các yêu cầu về bảo vệ quyền con người. Ví dụ, quyền im lặng và quyền bào chữa của bị can, bị cáo chưa được bảo đảm đầy đủ. Các biện pháp ngăn chặn như tạm giam, tạm giữ còn được áp dụng một cách tùy tiện, dẫn đến vi phạm quyền con người. Nghiên cứu này phân tích các hạn chế này và đề xuất các giải pháp cải thiện quy định để đảm bảo công lý.

III. Phương hướng và kiến nghị cải thiện

Để cải thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015, cần có những thay đổi cụ thể và toàn diện. Các kiến nghị bao gồm việc sửa đổi các quy định về biện pháp ngăn chặn, tăng cường quyền bào chữa và quyền im lặng của bị can, bị cáo. Đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ quyền con người.

3.1. Kiến nghị cụ thể

Nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị cụ thể để cải thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015. Đầu tiên, cần sửa đổi các quy định về biện pháp ngăn chặn để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Thứ hai, cần tăng cường quyền bào chữa và quyền im lặng của bị can, bị cáo. Cuối cùng, cần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ quyền con người và đảm bảo công lý.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu Khoa Học: Hoàn Thiện Quy Định Của Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự Năm 2015 Nhằm Bảo Đảm Quyền Con Người Của Bị Can, Bị Cáo

Thông tin đề tài:

• Mã số đề tài: DTCB.12/21-DHLHN
• Đơn vị chủ trì: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chủ nhiệm đề tài: TS. Trần Thị Thu Hiền
• Thư ký đề tài: ThS. Hoàng Thái Duy
• Năm nghiệm thu: 2022

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Core Research Question): Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 đã thể chế hóa các chuẩn mực quốc tế và quy định hiến định về quyền con người của bị can, bị cáo ở mức độ nào; những "khoảng trống" pháp lý cùng bất cập thực tiễn nào đang cản trở việc thực thi, và đâu là hệ thống giải pháp lập pháp toàn diện nhằm bảo đảm tối đa quyền của các chủ thể này trong bối cảnh cải cách tư pháp tại Việt Nam?
• Phương pháp luận tổng quan (Methodology Snapshot): Đề tài vận dụng cách tiếp cận dựa trên quyền con người (human rights-based approach), lấy con người làm trung tâm, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các phương pháp phân tích quy phạm, luật học so sánh (so sánh mô hình thẩm vấn, mô hình tranh tụng và xu hướng tố tụng pha trộn), tổng hợp thực tiễn và khảo cứu các công ước quốc tế cốt lõi (UDHR, ICCPR, CAT, CRC).
• Kết quả chính (Key Findings): Báo cáo chỉ rõ dù BLTTHS 2015 ghi nhận nhiều bước tiến tiến bộ (quy định nguyên tắc suy đoán vô tội, tranh tụng, quyền không buộc phải tự khai báo chống lại chính mình), hệ thống quy phạm vẫn tồn tại nhiều hạn chế: tiêu chí áp dụng biện pháp ngăn chặn còn thiếu định lượng rõ ràng dẫn đến lạm dụng tạm giam; quyền tiếp cận luật sư và quyền thu thập chứng cứ của bên gỡ tội còn gặp rào cản thủ tục; cơ chế bảo vệ đặc thù cho người dưới 18 tuổi chưa thực sự bao quát.
• Ý nghĩa thực tiễn & chính sách (Implications): Công trình cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc rà soát, sửa đổi, bổ sung BLTTHS 2015, tạo tiền đề nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp, hạn chế tối đa oan sai và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Tổng quan tri thức và thực tiễn (Current State of Knowledge)

Quyền con người là giá trị phổ quát và là thước đo văn minh của mỗi quốc gia. Trong tư pháp hình sự, mối quan hệ giữa một bên là Nhà nước – thiết chế sở hữu bộ máy quyền lực công cùng các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc – và một bên là cá nhân bị buộc tội luôn tồn tại sự bất bình đẳng sâu sắc về vị thế. Tại Việt Nam, tinh thần bảo vệ quyền con người đã được khẳng định mạnh mẽ tại Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết chiến lược của Đảng về cải cách tư pháp (như Nghị quyết số 49/NQ-TW và Văn kiện Đại hội XIII).

BLTTHS năm 2015 ra đời đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của tư duy lập pháp hình sự. Tuy nhiên, qua nhiều năm triển khai thực tế trên cả nước, việc bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo vẫn đối mặt với muôn vàn khó khăn: nguy cơ bức cung, nhục hình, lạm dụng tạm giữ, tạm giam, kéo dài thời hạn tố tụng hay sự bất bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội vẫn chưa được triệt tiêu hoàn toàn.

       Chuẩn mực Quốc tế & Hiến pháp 2013
       Khoảng trống & Rào cản thực tiễn

Khoảng trống nghiên cứu được xác định (Identified Research Gap)

Trước đây, các công trình khoa học trong nước thường chỉ nghiên cứu bảo vệ quyền con người nói chung hoặc tiếp cận rời rạc ở từng giai đoạn (như giai đoạn điều tra) hoặc bó hẹp trong một quyền cụ thể (quyền bào chữa, quyền im lặng). Cho đến thời điểm đề tài này được thực hiện, chưa có công trình nào đánh giá một cách hệ thống, toàn diện và đa chiều toàn bộ các chế định của BLTTHS 2015 dưới lăng kính chuẩn mực nhân quyền quốc tế và các truyền thống tố tụng lớn trên thế giới, đặc biệt là sự phân tầng chi tiết theo đối tượng (bị can, bị cáo, người dưới 18 tuổi).

Tính thời sự và tác động tiềm năng (Timeliness & Potential Impact)

Nghiên cứu được hoàn thành đúng thời điểm Việt Nam tích cực nội luật hóa các công ước quốc tế mà mình là thành viên (như ICCPR, CAT, CRC), đồng thời đáp ứng yêu cầu cấp bách của giai đoạn mới trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đề tài mở đường cho việc hoàn thiện lý luận và cung cấp giải pháp lập pháp trực tiếp cho Quốc hội, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Công an.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu (Methodology & Approach)

Báo cáo nghiên cứu khoa học mã số DTCB.12/21-DHLHN thiết lập khung nghiên cứu đa phương pháp, bảo đảm tính khách quan, chặt chẽ và học thuật chuẩn mực:

[Tiếp cận dựa trên Quyền]    [Luật học So sánh]          [Phương pháp Thực chứng]
- Lấy con người làm trung tâm - Mô hình Thẩm vấn (Civil) - Thống kê thực tiễn thi hành
- Đối chiếu ICCPR, CAT, CRC   - Mô hình Tranh tụng (Common) - Rà soát án oan, sai sót thủ tục
- Chuẩn mực Due Process       - Xu thế hội tụ & pha trộn  - Khảo cứu văn bản quy phạm

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

• Triết lý chủ đạo: Dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặt hệ thống tố tụng hình sự trong mối quan hệ biện chứng với sự phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa và yêu cầu tôn trọng tự do cá nhân.
• Cách tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach): Xem quyền của bị can, bị cáo là các quyền tự nhiên, vốn có của con người được luật hóa, chứ không phải là sự ban ơn từ phía cơ quan công quyền. Nghĩa vụ tối thượng của Nhà nước là công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm.

2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Legal Method): Nghiên cứu đối chiếu sâu sắc giữa truyền thống tố tụng thẩm vấn (Inquisitorial System – coi trọng vai trò chủ đạo của Nhà nước trong tìm kiếm sự thật khách quan) và truyền thống tố tụng tranh tụng (Adversarial System – nhấn mạnh sự bình đẳng vũ khí, coi trọng phiên tòa và thủ tục công bằng Due Process of Law). Đề tài chỉ ra bài học kinh nghiệm từ các nền tư pháp phát triển (Hoa Kỳ, Đức, Nhật Bản, Anh) và khuyến nghị mô hình pha trộn phù hợp với Việt Nam.
• Phương pháp phân tích quy phạm và hệ thống hóa pháp luật: Rà soát toàn diện các chế định: nguyên tắc cơ bản, địa vị pháp lý của người tham gia tố tụng, chế định biện pháp ngăn chặn/cưỡng chế, trình tự thủ tục điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và thi hành án.
• Phương pháp tổng kết thực tiễn và thống kê tư pháp: Đánh giá số liệu thực tiễn thi hành BLTTHS 2015 từ năm 2018 đến 2022 trên phạm vi toàn quốc, phân tích các trường hợp vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, các vụ án oan sai điển hình để rút ra nguyên nhân có tính quy phạm.

3. Tính hợp lệ và độ tin cậy khoa học (Validity & Reliability)

Đề tài quy tụ đội ngũ chuyên gia đầu ngành về Luật Tố tụng hình sự của Trường Đại học Luật Hà Nội (TS. Trần Thị Thu Hiền, PGS. Đỗ Thị Phượng, TS. Lê Lan Chi, TS. Phan Thị Thanh Mai,...). Nội dung các chuyên đề được thẩm định nghiêm ngặt thông qua các hội đồng khoa học, hội thảo chuyên đề và các bài viết công bố trên tạp chí chuyên ngành danh tiếng (như Tạp chí Quản lý Nhà nước, Tạp chí Kiểm sát, Tạp chí Tòa án nhân dân).

---

Những phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

Công trình đã chỉ ra 5 nhóm phát hiện khoa học trọng yếu có giá trị lý luận và thực tiễn cao:

1. Sự bất cập trong việc định danh và phạm vi "Quyền im lặng"

BLTTHS 2015 đã có bước tiến lớn khi quy định bị can, bị cáo có quyền “trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội” (Điểm d Khoản 2 Điều 60; Điểm h Khoản 2 Điều 61). Tuy nhiên, luật chưa trực tiếp định danh thuật ngữ “quyền im lặng” theo đúng nghĩa đầy đủ của pháp luật nhân quyền quốc tế; chưa có chế tài vô hiệu hóa tuyệt đối chứng cứ thu được nếu cơ quan điều tra không giải thích rõ quyền này trước khi lấy lời khai, hỏi cung.

2. Chế định biện pháp ngăn chặn còn thiếu cơ chế kiểm soát tư pháp chặt chẽ

Quy định về căn cứ bắt người, tạm giam còn mang tính định tính, trao quyền tùy nghi quá lớn cho cơ quan điều tra và viện kiểm sát. Việc tạm giam vẫn bị coi là biện pháp phổ biến để phục vụ điều tra thay vì chỉ là biện pháp ngoại lệ cuối cùng (ultima ratio). Quyền kiểm soát tính hợp pháp của việc bắt, giam giữ chưa được trao cho Tòa án (Habeas Corpus) – một chuẩn mực phổ biến được Điều 9 ICCPR quy định.

3. Mất cân bằng về năng lực và điều kiện thu thập chứng cứ (Equality of Arms)

Mặc dù BLTTHS 2015 bổ sung quyền thu thập chứng cứ cho người bào chữa (Điều 88), song cơ chế thực hiện lại thiếu tính khả thi. Luật sư không có thẩm quyền yêu cầu cưỡng chế cung cấp tài liệu từ các cơ quan, tổ chức; bị can đang bị tạm giam hoàn toàn phụ thuộc vào việc thu thập chứng cứ một chiều từ Cơ quan Cảnh sát điều tra, dẫn đến sự bất bình đẳng thực chất giữa bên công tố và bên bào chữa.

4. Bất cập trong các quy định bảo vệ đối tượng đặc thù (Người dưới 18 tuổi)

Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi (Chương XXVIII) dù đã có cải thiện nhưng vẫn chưa đáp ứng trọn vẹn tinh thần Công ước CRC. Việc phân tách phòng xử án thân thiện, sự tham gia của chuyên gia tâm lý, nhà xã hội học và việc áp dụng các biện pháp chuyển hướng xử lý chuyển hướng (diverting measures) chưa thực sự đồng bộ và bắt buộc ở mọi cấp tố tụng.

5. Cơ chế giải quyết khiếu nại, bồi thường oan sai còn phức tạp, kéo dài

Hành lang pháp lý về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước khi làm oan người vô tội và cơ chế xử lý kỷ luật, chế tài đối với người tiến hành tố tụng vi phạm quyền con người chưa đủ tính răn đe, quy trình yêu cầu bồi thường còn mang nặng tính hành chính hóa và kéo dài, gây thêm tổn thương tinh thần cho nạn nhân.

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Contributions & Value)

Lĩnh vực đóng góp	Chi tiết giá trị khoa học và thực tiễn
Đóng góp lý luận (Theoretical)	Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm, bản chất, nội hàm quyền con người của bị can, bị cáo trong mối quan hệ với quyền lực nhà nước; phân tích sâu sắc tác động của sự chuyển dịch từ mô hình tố tụng thẩm vấn thuần túy sang mô hình hỗn hợp đối với việc bảo vệ quyền con người.
Đổi mới phương pháp luận (Methodological)	Đưa khung tiếp cận chuẩn mực nhân quyền quốc tế (Human Rights Standards) trở thành công cụ đánh giá, rà soát văn bản quy phạm pháp luật TTHS tại Việt Nam, kết hợp phân tích bản án và dữ liệu thống kê thực tiễn.
Ứng dụng thực tiễn (Practical)	Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và Luật sư trong việc nhận thức đúng đắn và áp dụng chuẩn xác các quy định bảo vệ quyền con người tại các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử.
Hàm ý chính sách & lập pháp (Policy Implications)	Cung cấp các kiến nghị sửa đổi, bổ sung cụ thể từng điều khoản trong BLTTHS 2015 gửi tới các cơ quan có thẩm quyền lập pháp (Quốc hội, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao).

---

Đối tượng quan tâm và giá trị mang lại (Target Audience)

• Nhà nghiên cứu học thuật, giảng viên, sinh viên luật: Cung cấp nguồn tư liệu chuyên khảo toàn diện, có trích dẫn học thuật mẫu mực về quyền con người, luật tố tụng hình sự so sánh và cải cách tư pháp.
• Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Giúp nâng cao nhận thức về giới hạn quyền lực công, nhận diện các rủi ro xâm phạm nhân quyền trong thực thi công vụ, từ đó hạn chế sai sót nghiệp vụ và oan sai.
• Luật sư và các tổ chức bảo vệ quyền con người: Trang bị cơ sở lý luận và kỹ năng pháp lý sắc bén để bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trong các vụ án hình sự.
• Cơ quan xây dựng chính sách và đại biểu Quốc hội: Nắm bắt được các điểm nghẽn của BLTTHS 2015 làm căn cứ xây dựng Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh trong giai đoạn tới.

---

Câu hỏi thường gặp (Academic FAQ)

1. Đóng góp phát hiện quan trọng nhất của đề tài này là gì?

Đề tài đã chứng minh một cách thuyết phục rằng: việc bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo không hề cản trở mục tiêu phòng chống tội phạm, mà ngược lại, chính là điều kiện tiên quyết để tìm ra sự thật khách quan của vụ án, ngăn ngừa triệt để tình trạng bức cung, nhục hình và kết án oan người vô tội.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì khác biệt so với các đề tài trước đây?

Đề tài tiếp cận vấn đề dưới góc độ luật học so sánh kết hợp chuẩn mực nhân quyền quốc tế (ICCPR, CAT, UDHR), phân tích sâu sự chuyển dịch giữa mô hình tố tụng thẩm vấn và mô hình tranh tụng, từ đó định vị rõ nét mô hình tố tụng pha trộn phù hợp với điều kiện chính trị - xã hội tại Việt Nam.

3. Kết quả của nghiên cứu này có thể áp dụng rộng rãi (Generalize) không?

Hoàn toàn có thể. Toàn bộ luận điểm lý luận, phân tích thực trạng và hệ thống giải pháp lập pháp được xây dựng trên cơ sở thực tiễn áp dụng pháp luật trên toàn quốc và tương thích với các nguyên tắc hiến định của Việt Nam cũng như các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã phê chuẩn.

4. Những bước nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) từ đề tài này là gì?

Cần phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về: chuyển đổi số trong tố tụng hình sự (hỏi cung ghi âm, ghi hình có âm thanh, số hóa hồ sơ vụ án) ảnh hưởng thế nào đến quyền con người; xây dựng dự thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên riêng biệt; và cơ chế bảo vệ nhân chứng, người tố giác tội phạm.

5. Ứng dụng thực tế tức thì của đề tài là gì?

Đề tài là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các khóa đào tạo thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên tại Học viện Tư pháp, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện An ninh nhân dân, Trường Đại học Kiểm sát và Đại học Luật Hà Nội.

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo nghiên cứu khoa học cấp trường “Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo” (Mã số: DTCB.12/21-DHLHN) do TS. Trần Thị Thu Hiền làm chủ nhiệm là một công trình khoa học công phu, chuẩn mực và mang tính đột phá cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Nghiên cứu khẳng định bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo là yêu cầu xuyên suốt của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục thể chế hóa các giải pháp được đề xuất trong công trình sẽ là bước đi then chốt để xây dựng một nền tư pháp hình sự Việt Nam văn minh, công bằng, dân chủ và thực sự vì con người. Các cơ quan lập pháp và cơ quan tiến hành tố tụng cần nhanh chóng nghiên cứu, tiếp thu các luận cứ khoa học này để phục vụ công tác sửa đổi, hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề chung về hoàn thiện quy định của Bộ luật 20 Tô tụng hình sự nhắm bảo đảm quyên con người của bi can, bi cáo Lads Một số nhận thức cơ bản về quyên con người cua bị can, bi cáo và 20 bao đảm quyên con người của bị can, bi cáo trong tô tụng hình sự 1. Cơ sở của việc hoàn thiện quy định của Bộ luật TỔ tụng hình sự 40 năm 2015 nhằm bảo đảm quyên con người của bị can, bị cáo Chương 2. Thực trạng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 46 về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo và thực tiễn thi hành Dadi Thực trạng quy định cua Bộ luật T6 tung hinh sw nam 2015 về bảo 46 dam quyền con người của bị can, bi cdo Ded Thực tiễn thi hành quy định cua Bộ luật Ti6 tụng hình sự năm 2015 57 về bảo đảm quyên con người của bị can, bị cáo 2.

Nguyên nhân về pháp luật của hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn 68 thi hành quy định cua Bộ luật Tô tụng hình sự năm 2015 về bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo Chương 3. Phương hướng, yêu cầu và kiến nghị hoàn thiện quy 81 định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhăm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo Sollee Phương hướng hoàn thiện quy định của Bộ luật To 6 tụng hình sự 81 năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo 3. Yêu cau hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 84 nham bảo dam quyên con người của bi can, bi cáo 3. Kiến nghị hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 88 2015 nhăm bảo đảm quyên con người của bị can, bị cáo KET LUẬN 101 PHAN THỨ HAI: CÁC CHUYEN DE 103 Chuyên dé 1: Những van dé lý luận về hoàn thiện quy định của Bộ 103 luật Tô tụng hình sự năm 2015 nhăm bảo đảm quyên con người của bị can, bị cáo trong tô tụng hình sự Chuyên đề 2: Chuẩn mực quốc tẾ, cách tiếp cận của một số mô hình 141 tố tụng và truyền thống tố tụng về bao đảm quyền con người của bị can, bị cáo và các vấn đề đặt ra đối với Việt Nam hiện nay Chuyên đề 3: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 162 2015 nhăm bảo đảm quyên con người của bị can trong tô tụng hình sự Chuyên đề 4: Hoàn thiện quy định của Bộ luật TỐ tụng hình sự năm 185 2015 nhăm bảo đảm quyên con người của bị cáo trong tô tụng hình sự Chuyên đề 5: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tổ tụng hình sự năm 214 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 242 BÀI TẠP CHÍ Bài viết“ Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyên KHÔNG bị bắt, giam giữ tùy tiện của bị can, bị cáo trong tô tụng hình sự”, Tạp chí Quan lý nhà nước, số 320 (9/2022) DANH MỤC CÁC CHỮ VIET TAT BLHS Bộ luật hình sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự CQĐT Cơ quan điều tra CQTHTT Cơ quan tiến hành tố tụng ĐTV Điều tra viên KSV Kiểm sát viên TAND Toà án nhân dân THTT Tiến hành tố tụng TTHS Tổ tụng hình sự VKS Viện kiểm sát VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa PHAN THỨ NHAT: BAO CAO TONG HỢP DE TÀI MO DAU 1.

Tinh cấp thiết của dé tài Vấn đề bảo đảm quyền con người luôn được cộng đồng quốc tế và mỗi quốc gia coi trọng và thực hiện. Mức độ bảo đảm quyền con người ở mỗi quốc gia được coi là tiêu chí quan trong để đánh giá mức độ tiễn bộ xã hội, văn minh. Tại Việt Nam, với định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xã hội công bằng, dân chủ, vấn đề bảo đảm quyền con người nói chung, quyền con người của bị can, bi cáo trong TTHS nói riêng đang được Dang va Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Việc giải quyết hài hoà nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm đồng thời phải tôn trong và bảo đảm quyền con người, đặc biệt là quyền con người của bị can, bị cáo được xác định là nhiệm vụ quan trọng của TTHS Việt Nam.

Sự ra đời của BLTTHS năm 2015 đánh dấu một mốc quan trọng trong quá trình lập pháp trong lĩnh vực TTHS. Với tinh thần chung là tăng cường bảo đảm quyền con người trong TTHS, BLTTHS năm 2015 đã có những thay đổi lớn trong các quy định liên quan đến bảo đảm quyền con người của bị can, bi cáo như sửa đôi các nguyên tắc tố tụng, ghi nhận thêm các quyền của bị can, bị cáo, quy định chặt chẽ hơn trách nhiệm của CQTHTT trong việc bao đảm quyền con người. Tuy nhiên, quy định của BLTTHS năm 2015 cũng còn một số bất cập, hạn chế như một số quyền của bị can, bị cáo được quy định chưa đáp ứng các tiêu chí quốc tế về quyền con người, một số quy định về biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế chưa chặt chẽ, một số thủ tục điều tra, truy tố, xét xử chưa bảo đảm quyền con người. Thực tiễn thi hành các quy định của BLTTHS năm 2015 còn vướng mắc, tình trạng oan sai, vi phạm nghiêm trọng thủ tục TTHS còn tiếp diễn, ảnh hưởng mạnh mẽ đến các quyền con người của bị can, bị cáo, gây bức xúc trong dư luận xã hội.

Để bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo thì nền tảng quan trọng là phải có hệ thống pháp luật TTHS minh bạch, công bằng, rõ ràng và khả thi. Trong đó, các quy định pháp luật phải được nghiên cứu xây dựng một cách khoa học, hợp lý dựa trên những định hướng đúng đắn, phù hợp với các nguyên tắc pháp luật, các chuẩn mực quốc tế. Trong lĩnh vực TTHS, cho đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu, luận giải các vấn đề lý luận làm cơ sở, định hướng cho việc hoàn thiện quy định của BLTTHS nham bao đảm quyền con người của bị can, bị cáo, đồng thời phân tích các quy định của BLTTHS hiện hành về vấn đề này nhằm đưa ra những giải pháp hoàn thiện BLTTHS nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo. Do đó, việc lựa chọn đề tài “Hodn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo” cô ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

Tình hình nghiên cứu đề tài 2. Tình hình nghiên cứu trong nước Tó tụng hình sự là lĩnh vực hoạt động của Nhà nước có liên quan mật thiết đến vấn đề quyền con người. Do đó, vấn đề quyền con người trong lĩnh vực TTHS được quan tâm nghiên cứu từ sớm và trong thời gian gần đây, các nghiên cứu ngày càng nhiều, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao về nhu cầu tôn trọng và bảo vệ quyền con người trong xã hội cũng như trong các hoạt động xây dựng, thực hiện pháp luật. Các công trình này có thể chia thành hai nhóm sau đây: a.

Các công trình về bảo đảm quyên con người trong tô tụng hình sự Các công trình nghiên cứu về bảo đảm quyền con người trong TTHS có khá nhiều, đa dạng về chủng loại, tiêu biểu là: sách chuyên khảo “Quyển con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự” của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, NXB Hồng Đức năm 2015; sách chuyên khảo “Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam” do TS. Võ Thị Kim Oanh chủ biên, NXB Dai học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010; sách chuyên khảo “Về đảm bảo quyên, lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong to tụng hình sự” của TS. Trần Quang Tiệp; đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của VKSNDTC: “Quyên con người trong t6 tung hình sự và những đề xuất, kiến nghị sửa đổi Bộ luật TỐ tụng hình sự” do TS. Lê Hữu Thể chủ nhiệm đề tài, nghiệm thu năm 2011; đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường của Trường Đại học Luật Ha Nội: “Hoàn thiện quy định của Bộ luật T6 tung hinh sự năm 2003 nhằm dam bảo nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyén cơ bản của công dan” do TS.

Phan Thị Thanh Mai làm chủ nhiệm đề tài, bảo vệ năm 2011; Luận án tiến sĩ “Bảo đảm quyên con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Huy Hoàn (bảo vệ năm 2005, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chi Minh); Luận án tiến sĩ “Bảo vệ quyén con người trong tô tụng hình sự” của tác giả Nguyễn Quang Hiền (bảo vệ năm 2008, Viện Khoa học xã hội Việt Nam); Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện quy định của pháp luật to tung hinh sự về quyén của bị can, bi cdo” của tác giả Nguyễn Sơn Hà, bao vệ năm 2015 tại Trường Dai học Luật Hà Nội; Luận án tiến sĩ “Bao đảm quyên con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong to tung hinh sw Viét Nam” cua tac gia Lai Van Trinh, bao vệ năm 2011, Luận án tiến sĩ “Bảo dam quyên con người của người bị buộc tội trong hoạt động chứng mình buộc tội của viện kiểm sát trong giai đoạn khởi tố, diéu tra, truy tố, xét xử vụ dn hình sự” của tác gia Nguyễn Hữu Hậu (bảo vệ tại Học viện khoa học xã hội năm 2019); Luận án tiễn sĩ “Bảo dam quyên con người của bị can trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự” của tác giả Trần Thị Thu Hiền (bảo vệ năm 2020, Trường Đại học Luật Hà Nội); báo cáo khoa học “Bảo đảm quyền con người trong tô tụng hình sự trong diéu kiện xây dựng nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa” tại hội thảo quốc tê về quyền con người trong TTHS do VKSNDTC phối hợp với Ủy ban nhân quyền Autralia tổ chức tháng 3/2010 của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc; bài viết “Bao đảm quyển của người bị tạm giữ, bi can, bị cáo trong to tụng hình sự Việt Nam” của ThS. Nguyễn Tiến Đạt, Tạp chí Toà án nhân dân, số 11/2007; bài viết “Bảo vệ các quyên con người bằng pháp luật to tụng hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận cơ bản” của GS. Lê Văn Cam, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 7/2010; bài viết “Quyên con người, quyển công dân dưới góc độ pháp luật to tung hinh sw Viét Nam” cua TS.