LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong khoa học tư pháp hình sự, việc ban hành quyết định khởi tố bị can được hiểu là cơ quan có thẩm quyền tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát) được quyền tiến hành các biện pháp điều tra để xác định có hay không có tội phạm xảy ra, nếu có tội phạm xảy ra thì ai là người đã thực hiện tội phạm và những tình tiết khác liên quan đến vụ án hình sự. Ngoài ra, việc cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định khởi tố bị can còn giúp cho cơ quan có chức năng kiểm sát, giám sát hoạt động điều tra nắm được diễn biến tình hình tội phạm và công tác điều tra tội phạm để có thể đặt ra các yêu cầu trong công tác phòng ngừa, đấu tranh, truy tố, buộc tội người phạm tội, góp phần quan trọng trong công tác giữ gìn an ninh trật tự đất nước. Thực tiễn triển khai quy định về hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can theo Bộ luật Tố tụng hình sự vẫn còn nhiều hạn chế và sai sót.
Mặc dù pháp luật tố tụng hình sự đã có những quy định khá đầy đủ về quyết định khởi tố bị can, song trong quá trình thực hiện các quy định của luật vẫn còn một số bất cập, đặc biệt là những quy định liên quan đến vai trò của Viện kiểm sát trong việc áp dụng những quy định này. Về nguyên tắc, mọi tội phạm và người thực hiện hành vi bị coi là tội phạm đều phải bị xử lí về hình sự. Nhưng việc xử lí làm sao để đảm bảo đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, tránh việc oan, sai là điều hết sức cần thiết. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện việc khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử các vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung, Viện kiểm sát nói riêng vẫn còn để xảy ra tình trạng oan, sai.
Những tồn tại và hạn chế này xuất phát từ nhiều những nguyên nhân khác nhau, từ nguyên nhân chủ quan đến nguyên nhân khách quan. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 ra đời đã tháo gỡ phần lớn những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn, tăng cường trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, trong đó có Viện kiểm sát nhân dân. So với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã bổ sung những quy định tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra trong đó có hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can. Nhằm đi sâu phân tích những vấn đề về lý luận và thực trạng, nguyên nhân, những khó khăn, vướng mắc trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can, để từ đó đề ra các giải pháp khắc 2 phục những bất cập và kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật để nâng cao chất lượng, hiệu quả đối với công tác này, đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp.
Tôi xin chọn đề tài “Hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can theo luật Tố tụng hình sự Việt Nam” làm đề tài luận văn thạc sĩ Luật học. Tình hình nghiên cứu đề tài Ở nước ta hiện nay đã có một số công trình nghiên cứu về đề tài liên quan đến vấn đề khởi tố bị can và thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can như: Trách nhiệm của công tố trong hoạt động khởi tố bị can, thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc quyết định khởi tố bị can, quy định về căn cứ khởi tố bị can, việc áp dụng các quy định về khởi tố bị can, thủ tục khởi tố bị can, quy định về khởi tố bị can, phương pháp thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố bị can,…được đăng trên tạp chí kiểm sát và tạp chí khoa học pháp lý. Các bài viết trên đã nêu ra căn cứ pháp lý, thẩm quyền và chức năng của Viện kiểm sát trong hoạt động kiểm sát việc khởi tố bị can nhưng đều chỉ dừng ở mức độ khái quát chung. Một số công trình khoa học nghiên cứu cụ thể hơn như “Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra” của TS.
Lê Hữu Thể - Nguyên Phó viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Luận văn tốt nghiệp “Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra theo quy định của luật tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Lê Thị Thanh Hằng; Luận văn thạc sĩ “Chức năng của Viện kiểm sát trong Tố tụng hình sự” của tác giả Võ Phước Long; Luận văn thạc sĩ “Khởi tố bị can và hoạt động kiểm sát việc khởi tố bị can tại Thành phố Hồ Chí Minh, thực trạng và một số kiến nghị, giải pháp” của tác giả Phạm Văn Đức. Các công trình trên mới chỉ đề cập nghiên cứu ở những góc độ nội dung khác nhau. Chưa có công trình nào nghiên cứu nhằm đi sâu nghiên cứu hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành; phân tích thực trạng, nguyên nhân, những khó khăn, vướng mắc trong công tác kiểm sát việc khởi tố bị can hoặc nghiên cứu trên cơ sở các quy định của các văn bản pháp luật hình sự trước đây, hiện nay các văn bản pháp luật đó đã được thay thế với nhiều quy định mới. Do vậy, hiện nay tiếp tục cần có sự nghiên cứu cụ thể và toàn diện hơn, để từ đó đề ra các giải pháp khắc phục những bất cập và kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật để nâng cao chất lượng, hiệu quả đối với công tác này.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận, pháp lý và thực trạng về hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can, từ đó đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can. Nhiệm vụ nghiên cứu: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can như khái niệm, đặc điểm, nội dung của các hoạt động đó. Đánh giá thực trạng hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can trên cả nước. Đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát việc khởi tố bị can.
Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của đề tài Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận, pháp lý và thực trạng hoạt động của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 có tham chiếu với Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003. Luận văn nghiên cứu các số liệu liên quan đến công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can của Ngành kiểm sát nhân dân thời hạn là 05 năm trở lại đây từ năm 2015 đến năm 2019. Phƣơng pháp nghiên cứu Việc nghiên cứu đề tài dựa trên phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về con đường nhận thức chung và khả năng nhận thức chân lý. Nghiên cứu hệ thống các quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp , sử dụng các phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh trên cơ sở lý luận khoa học tố tụng hình sự để làm sáng tỏ nội dung cần nghiên cứu của đề tài.
Những điểm mới, các đóng góp mới về mặt lý luận của luận văn - Việc nghiên cứu và tìm hiểu hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can để làm rõ những khái niệm, đặc điểm và nội dung hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo 4 pháp luật trong việc khởi tố bị can nhằm xác định ưu điểm để tiếp tục phát huy, tìm ra những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật Tố tụng hình sự về hoạt động này. - Đưa ra kiến nghị hoàn thiện một số quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự liên quan đến hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can. - Đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can về nghiệp vụ công tác, lãnh đạo, quản lý con người và một số giải pháp khác. 5 CHƢƠNG 1 NHẬN THỨC LÝ LUẬN VỀ KHỞI TỐ BỊ CAN, THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ VÀ KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG VIỆC KHỞI TỐ BỊ CAN 1.
Nhận thức lý luận về khởi tố bị can 1. Khái niệm khởi tố bị can Trước hết chúng ta cần hiểu khái niệm bị can theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 cụ thể theo quy định tại Khoản 1 Điều 60 quy định: “Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự” Cụ thể hơn giáo trình luật Tố tụng hình sự của Đại học luật Thành phố Hồ Chí Minh năm 2018 thể hiện “Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự chứ không chỉ là người (cá nhân) như trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Sự thay đổi này xuất phát từ sự thay đổi trong quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về chủ thể của tội phạm. Theo Bộ luật hình sự năm 2015, chủ thể của tội phạm bao gồm cả cá nhân và pháp nhân.
Quyền và nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thể hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân”.