CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH KẾ TOÁN TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG VÀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH KẾ TOÁN CỦA CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC THI NHIỆM VỤ 1.Khái niệm đơn vị sự nghiệp Hoạt động sự nghiệp ở nước ta là những hoạt động văn hoá thông tin, giáo dục đào tạo, nghiên cứu khoa học, y tế, thể dục thể thao. được quy định tại Nghị định số 73-CP ngày 24/12/1960 của Hội đồng Chính phủ Ban hành điều lệ quản lý tài vụ sự nghiệp văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội. Các đơn vị sự nghiệp là những tổ chức được thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp, có hai loại đơn vị sự nghiệp: - Đơn vị sự nghiệp thuần tuý là các đơn vị sự nghiệp do Nhà nước thành lập không có nguồn thu, được Ngân sách Nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động.
- Đơn vị sự nghiệp có thu là những đơn vị sự nghiệp mà ngoài nguồn kinh phí được Ngân sách Nhà nước cấp còn được Nhà nước cho phép thu một số khoản thu phí, lệ phí hoặc một số khoản thu khác để phục vụ trong quá trình hoạt động của đơn vị. Căn cứ vào chủ thể thành lập, đơn vị sự nghiệp có thu gồm: Đơn vị sự nghiệp công lập do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trực tiếp ra quyết định thành lập. Đơn vị sự nghiệp có thu ngoài công lập như bán công, dân lập, tư nhân: được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thành lập, đăng ký hoặc công nhận. Đơn vị sự nghiệp có thu của các tổ chức xã hội, xã hội - nghề nghiệp.
6 Đơn vị sự nghiệp có thu do các Tổng công ty thành lập. Căn cứ và nguồn thu sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như quy định tại Nghị định số 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 25/4/2006, gồm: Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động): là đơn vị có nguồn thu sự nghiệp bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, Ngân sách Nhà nước không phải cấp kinh phí bảo đảm hoạt động thường xuyên cho đơn vị. Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên: là đơn vị có nguồn thu sự nghiệp chưa tự trang trải được toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, Ngân sách Nhà nước cấp một phần chi phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động). Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp có thu Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực và với tính chất, đặc điểm, quy mô hoạt động khác nhau.
Nhưng cho dù đơn vị đó có thuộc ngành nào, loại hình đơn vị sự nghiệp nào, theo Nghị định số số 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 25/4/2006 thì chúng đều có một số đặc điểm chung nhất định như sau: Đơn vị sự nghiệp có thu được chủ động bố trí kinh phí để thực hiện nhiệm vụ, được ổn định kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước cấp đối với đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí theo định kỳ 3 năm và hàng năm được tăng thêm theo tỷ lệ do Thủ tướng chính phủ quyết định. Về tổ chức biên chế: Đơn vị sự nghiệp được chủ động sử dụng số biên chế được cấp có thẩm quyền giao, sắp xếp và quản lý lao động phù hợp với chức năng nhiệm vụ của đơn vị theo pháp lệnh công chức. Đồng thời đơn vị cũng được chủ động ký hợp đồng thuê, khoán công việc đối với những công việc không cần thiết bố trí biên chế thường xuyên; ký hợp đồng và các hình 7 thức hợp tác khác với chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước để đáp ứng yêu cầu chuyên môn của đơn vị. Về huy động vốn và vay vốn tín dụng: Đơn vị sự nghiệp có hoạt động dịch vụ được vay vốn của các tổ chức tín dụng, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ vay theo quy định của pháp luật.
Về quản lý và sử dụng tài sản: Đơn vị thực hiện đầu tư, mua sắm, quản lý, sử dụng tài sản nhà nước theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản nhà nước tại đơn vị sự nghiệp. Đối với tài sản cố định sử dụng vào hoạt động dịch vụ phải thực hiện trích khấu hao thu hồi vốn theo quy định áp dụng cho các doanh nghiệp nhà nước. Số tiền trích khấu hao tài sản cố định và tiền thu từ thanh lý tài sản thuộc nguồn vốn ngân sách nhà nước đơn vị được để lại đầu tư tăng cường cơ sở vật chất, đổi mới trang thiết bị của đơn vị. Về việc mở tài khoản giao dịch: Đơn vị sự nghiệp mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản kinh phí thuộc ngân sách nhà nước theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước; được mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản thu, chi của hoạt động dịch vụ.
Về nguồn tài chính: Kinh phí do ngân sách nhà nước cấp bảo đảm hoạt động thường xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ đối với đơn vị tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động (sau khi đã cân đối nguồn thu sự nghiệp); và các khoản kinh phí thực hiện các nhiệm vụ khác như đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức, viên chức, kinh phí thực hiện các chương trình MTQG. được cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp giao, trong phạm vi dự toán được cấp có thẩm quyền giao. 8 Về các khoản chi thường xuyên: Căn cứ vào nhiệm vụ được giao và khả năng nguồn tài chính, Thủ trưởng đơn vị được quyết định một số mức chi quản lý, chi hoạt động nghiệp vụ cao hoặc thấp hơn mức chi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định và được quyết định phương thức khoán chi phí cho từng bộ phận, đơn vị trực thuộc. Quyết định đầu tư xây dựng, mua sắm và sửa chữa lớn tài sản được thực hiện theo Quy định của Nhà nước và Pháp luật.
Về chế độ tiền lương, tiền công và thu nhập: Đơn vị sự nghiệp có thu được xác định tổng quỹ lương để trả cho người lao động trên cơ sở tiền lương tối thiểu tính theo lương cấp bậc, chức vụ do Nhà nước quy định. Thu nhập tăng thêm cho người lao động trong năm tối đa không quá 3 lần quỹ tiền lương cấp bậc, chức vụ do nhà nước quy định (đối với ĐVSN tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động) và không quá 2 lần (đối với ĐVSN do NSNN đảm bảo toàn bộ chi phí thường xuyên). Khi nhà nước điều chỉnh các quy định về tiền lương, nâng mức lương tối thiểu; khoản tiền lương cấp bậc, chức vụ tăng thêm theo chế độ nhà nước quy định (gọi tắt là tiền lương tăng thêm theo chế độ nhà nước quy định) do đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm từ các khoản thu sự nghiệp và các khoản khác theo quy định của Chính phủ (Đối với ĐVSN tự đảm bảo kinh phí hoạt động) và được bảo đảm từ các nguồn theo quy định của Chính phủ để bảo đảm mức tiền lương tối thiểu chung do nhà nước quy định (Đối với ĐVSN do NSNN đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động. Về sử dụng kết quả tài chính trong năm: Hàng năm căn cứ vào kết quả tài chính, đơn vị sự nghiệp có thu được trích lập bốn quỹ: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp; Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi, Quỹ dự phòng ổn định thu nhập.
Với các đặc điểm nêu trên của đơn vị sự nghiệp có thu, đòi hỏi công tác tổ chức kế toán phải được sắp xếp khoa học để các đơn vị có thể phát huy 9 được quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính, theo dõi toàn bộ vòng luân chuyển nguồn tài chính trong đơn vị. Chính vì vậy tuỳ thuộc vào từng đơn vị để bố trí các nhân viên kế toán theo dõi các phần công việc như tiền gửi ngân hàng, các nguồn kinh phí, tiền lương, tài sản cố định, các nguồn thu phí, lệ phí theo quy định của nhà nước. Cơ chế quản lý tài chính áp dụng cho đơn vị sự nghiệp có thu Theo Luật Ngân sách Nhà nước, kế toán đơn vị sự nghiệp được tổ chức theo hệ thống dọc tương ứng với từng cấp ngân sách nhằm phù hợp với công tác chấp hành ngân sách đó. Theo Quyết định số 90/2007 QĐ-BTC ngày 26/10/2007 của Bộ Tài chính về việc ban hành "Quy định về mã số các đơn vị có quan hệ với ngân sách" thì đơn vị dự toán, đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước được hiểu như sau: - Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do Thủ tướng Chính phủ hoặc Ủy ban nhân dân giao, thực hiện phân bổ, giao dự toán ngân sách cho các đơn vị cấp dưới trực thuộc.
- Đơn vị dự toán cấp II: Là đơn vị cấp dưới đơn vị dự toán cấp I, được đơn vị dự toán cấp I giao dự toán và phân bổ dự toán được giao cho đơn vị dự toán cấp III (trường hợp được ủy quyền của đơn vị dự toán cấp I). - Đơn vị dự toán cấp III: Là đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách (đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước), được đơn vị dự toán cấp I hoặc cấp II giao dự toán ngân sách. - Đơn vị cấp dưới của đơn vị dự toán cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán theo quy định (đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước). Nguồn tài chính của các đơn vị sự nghiệp có thu bao gồm: Kinh phí do NSNN cấp: Kinh phí bảo đảm hoạt động thường xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ đối với đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí 10 hoạt động, được cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp giao, trong phạm vi dự toán được cấp có thẩm quyền giao.
Kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ (đối với đơn vị không phải là tổ chức khoa học và công nghệ).