CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU – CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.1 Ngân sách Nhà nước 1.1 Khái niệm Ngân sách Nhà nước Philip E. Taylor (1963) đã định nghĩa rằng “Ngân sách là chương trình tài chính chính yếu của Chính phủ. Tài liệu này tập trung các dự liệu thu và chi trong khoảng thời gian của tài khoá, bao hàm các chương trình hoạt động phải thực hiện và các phương tiện tài trợ các hoạt động ấy”.
Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13) định nghĩa: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” Như vậy, các định nghĩa trên phản ánh được nội dung cơ bản của ngân sách, niên độ của ngân sách và quá trình chấp hành ngân sách; đồng thời thể hiện được tính pháp lý của ngân sách, thể hiện quyền chủ sở hữu ngân sách của Nhà nước, thể hiện vị trí, vai trò, chức năng của Ngân sách nhà nước. Trong thực tiễn, khái niệm ngân sách thường để chỉ tổng các khoản thu và chi của một đơn vị trong thời gian nhất định (thường là một năm), một bản tính toán, dự trù các khoản chi phí để thực hiện một kế hoạch, nhiệm vụ hoặc một chương trình cho một mục đích nhất định của một chủ thể nào đó; khái niệm này được gọi là ngân sách nhà nước nếu chủ thể đó là Nhà nước.2 Vai trò của Ngân sách Nhà nước Vai trò của ngân sách nhà nước và vai trò của nhà nước luôn gắn liền với nhau theo từng giai đoạn nhất định. 8 Ngân sách nhà nước là công cụ huy động các nguồn lực tài chính để đảm bảo phát triển kinh tế, an ninh, quốc phòng; quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tế; kích thích nền kinh tế phát triển thông qua các chính sách thuế; góp phần bình ổn giá cả và kiềm chế lạm phát; điều tiết thu nhập và đảm bảo các chính sách an sinh xã hội cho người dân.3 Thu ngân sách nhà nước Thu NSNN là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm đáp ứng các nhu cầu của Nhà nước. Nguồn tài chính tập trung vào NSNN là những khoản thu nhập của Nhà nước được hình thành trong quá trình Nhà nước tham gia phân phối của cải xã hội dưới hình thức giá trị.
Thu ngân sách nhà nước là một loại hoạt động của nhà nước, của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm tập trung một bộ phận của cải xã hội dưới hình thức giá trị theo những hình thức và biện pháp phù hợp để hình thành nên quỹ NSNN. Theo Luật NSNN năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13) thì thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức cá nhân; các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, phổ biến ở các nước trên thế giới và cũng như ở nước ta, các khoản thu chủ yếu của NSNN được thực hiện chủ yếu theo phương thức bắt buộc mang tính quyền lực Nhà nước dưới hình thức phổ biến là thuế. Thu bằng tiền mặt và thu bằng chuyển khoản là hai hình thức thu NSNN theo quy định hiện nay.4 Chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN theo những nguyên tắc, tiêu chí nhất định cho việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước.
Thực chất chi NSNN chính là việc cung cấp các phương tiện tài chính cho các nhiệm vụ của Nhà 9 nước. Theo đó, nếu phân loại theo cấp NSNN thì: (i) Chi ngân sách cấp Trung ương là các khoản chi mà chính quyền cấp Trung ương có quyền phân bổ cho các đơn vị trực thuộc sử dụng nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp Trung ương; (ii) Chi ngân sách cấp địa phương là các khoản chi mà chính quyền cấp địa phương có quyền phân bổ cho các đơn vị trực thuộc sử dụng nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp địa phương (cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã). Nếu phân loại nội dung chi tiêu NSNN theo tính chất kinh tế của các khoản chi, thì: Theo Luật NSNN năm 2015, chi NSNN bao gồm: (i) Chi đầu tư phát triển (là nhiệm vụ chi của NSNN, gồm chi đầu tư xây dựng cơ bản và một số nhiệm vụ chi đầu tư khác theo quy định của pháp luật); (ii) Chi dự trữ quốc gia (là nhiệm vụ chi của NSNN để mua hàng dự trữ theo quy định của pháp luật về dự trữ quốc gia); (iii) Chi thường xuyên (là nhiệm vụ chi của NSNN nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh); (iv) Chi trả nợ lãi (là nhiệm vụ chi của NSNN để trả các khoản nợ đến hạn phải trả, bao gồm khoản gốc, lãi, phí và chi phí khác phát sinh từ việc vay); (v) Chi viện trợ; (vi) Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.5 Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước được quản lý thống nhất từ trung ương đến địa phương, tập trung dân chủ, công bằng; thực hiện tiết kiệm và có hiệu quả; phải công khai, minh bạch rõ ràng; được phân công, phân cấp quản lý; giao trách nhiệm gắn với quyền hạn của cơ quan quản lý nhà nước các cấp. Các khoản thu - chi NSNN phải được lập, chấp hành và quyết toán theo quy định của Luật NSNN và các văn bản hướng dẫn thực hiện.
10 NSNN được bố trí để thực hiện các nhiệm vụ về phát triển kinh tế - xã hội; bảo đảm an ninh, quốc phòng và hoạt động của bộ máy nhà nước, của tổ chức chính trị và các tổ chức chính trị - xã hội, chi trả các khoản nợ lãi đến hạn thuộc nhiệm vụ chi của NSNN. Trong đó, ưu tiên bố trí ngân sách để thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong từng thời kỳ về phát triển kinh tế; phát triển nông nghiệp, nông thôn, giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học và công nghệ; thực hiện mục tiêu bình đẳng giới; chính sách dân tộc; xóa đói, giảm nghèo và những chính sách quan trọng khác.6 Nguyên tắc trong phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi NSNN Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách Trung ương (bao gồm ngân sách của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương) và ngân sách địa phương (bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND). Mỗi cấp ngân sách được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể nhằm đảm bảo chủ động thực hiện các nhiệm vụ được giao. Trong đó, ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia và hỗ trợ địa phương theo quy định Việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách ở địa phương do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định, đảm bảo phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp.
Nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào do ngân sách cấp đó bảo đảm; việc ban hành và thực hiện chính sách, chế độ mới hay quyết định đầu tư phát triển sử dụng vốn ngân sách phải bảo đảm trong phạm vi phân cấp ngân sách, đảm bảo nguồn tài chính, phù hợp với tình hình thực tế và khả năng cân đối ngân sách. Cơ quan quản lý nhà nước cấp trên phải phân bổ và giao dự toán cho cơ quan quản lý cấp dưới khi ủy quyền khi ủy quyền thực hiện nhiệm vụ chi của mình và cơ quan quản lý cấp dưới được ủy quyền phài quyết toán khoản kinh phí này với cơ quan quản lý cấp trên đã ủy quyền. 11 Không được dùng ngân sách của cấp này để chi cho nhiệm vụ của cấp khác và của địa phương này để chi cho nhiệm vụ của địa phương khác, trừ trường hợp khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa nghiêm trọng; hỗ trợ cho các đơn vị thuộc cấp trên quản lý đóng trên địa bàn nhằm huy động lực lượng cấp trên khi xảy ra thiên tai, thảm họa, dịch bệnh và các trường hợp cấp thiết khác của địa phương hay khi phối hợp thực hiện một số nhiệm vụ theo yêu cầu của địa phương (Luật Ngân sách nhà nước, 2015).7 Điều kiện thực hiện thu - chi ngân sách nhà nước Thu ngân sách nhà nước phải được thực hiện theo quy định của các luật về thuế và các quy định khác của pháp luật về thu ngân sách nhà nước, Luật NSNN và các văn bản hướng dẫn thực hiện. Chi ngân sách nhà nước chỉ được thực hiện khi đã có trong dự toán ngân sách được giao, trừ các trường hợp tạm cấp ngân sách được quy định tại Điều 51 của Luật NSNN; hay trường hợp đã được thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách, chủ đầu tư hoặc người được ủy quyền quyết định chi và đáp ứng các điều kiện cụ thể: chi đầu tư XDCB phải đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật về xây dựng và đầu tư công; chi thường xuyên phải bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định; chi dự trữ quốc gia phải bảo đảm các điều kiện theo quy định của pháp luật về dự trữ quốc gia; thực hiện đấu thầu để lựa chọn nhà thầu cung cấp dịch vụ tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp phải tổ chức đấu thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu; chi công việc theo phương thức Nhà nước đặt hàng, giao kế hoạch phải theo quy định về giá hoặc phí và lệ phí do cơ quan có thẩm quyền ban hành (Luật Ngân sách nhà nước, 2015).8 Những đặc điểm về kinh tế - xã hội; vùng miền tác động đến thu - chi NSNN Thứ nhất, tiềm lực tài chính công NSNN phụ thuộc vào tiềm lực tài chính công, tức tài sản và khả năng huy động tài chính của Nhà nước.
Nếu tỉnh, thành phố nào có tiềm lực tài chính dồi dào, áp lực 12 giảm chi sẽ giảm đi.