CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HẢI QUAN ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU 1. Một số vấn đề lý luận về hoạt động XNK 1. Khái niệm, bản chất của hoạt động XNK Trong lý luận thương mại quốc tế thì: Xuất khẩu là việc bán hàng hóa hay dịch vụ cho nước ngoài; Nhập khẩu là việc quốc gia này mua hàng hóa hoặc dịch vụ từ quốc gia khác. Nói cách khác, đây chính là việc nhà sản xuất nước ngoài cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ cho người cư trú trong nước [12].
Hoạt động XNK là sự trao đổi sản phẩm hàng hoá, dịch vụ giữa các nước với nhau thông quan hành vi mua bán (Thương mại quốc tế). Về cơ bản hoạt động kinh doanh XNK cũng tương tự như hoạt động kinh doanh thông thường giữa các đối tượng, giữa các tổ chức kinh tế tham gia trên thị trường nhưng ở đây diễn ra trên một quy mô lớn hơn với khối lượng hàng hoá có giá trị lớn và đưa từ nước này qua nước khác. Sự trao đổi đó là một hình thức của mối quan hệ xã hội và phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế giữa những đối tượng sản xuất, kinh doanh hàng hoá của mỗi quốc gia. Cùng với sự tiến bộ khoa học kỹ thuật và tác động của những quy luật kinh tế, phạm vi chuyên môn hoá và phân công lao động xã hội ngày càng sâu rộng, nó đã vượt ra khỏi biên giới một quốc gia và hình thành nên các mối quan hệ kinh tế quốc tế.
Chuyên môn hoá và phân công lao động quốc tế càng sâu sắc, các mối quan hệ quốc tế ngày càng được mở rộng, các nước càng có sự phụ thuộc lẫn nhau và hình thành mối quan hệ buôn bán với nhau. Hoạt động XNK là hoạt động cơ bản của hoạt động ngoại thương. Hoạt động XNK diễn ra trên mọi linh vực, trong mọi điều kiện của nền kinh tế, từ XNK hàng hoá tiêu dùng phục vụ đời sống hàng ngày, tư liệu sản xuất, máy móc thiết bị, công nghệ cao, dịch vụ, vận tải… 6 1. Tính tất yếu của hoạt động kinh doanh XNK Trao đổi hàng hoá, dịch vụ là một hình thức của mối quan hệ kinh tế xã hội và phản ánh sự phục thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất kinh doanh các loại sản phẩm hàng hoá, dịch vụ riêng biệt của các quốc gia.
Kinh doanh XNK trở thành một lĩnh vực vô cùng quan trọng nhằm tạo điều kiện cho các nước tham gia vào quá trình phân công lao động, phát triển kinh tế và đạt được lợi ích một cách tối đa nhất để làm giàu cho quốc gia mình. Sự ra đời và phát triển của hoạt động kinh doanh XNK gắn liền với quá trình phân công lao động quốc tế. Khi xã hội ngày càng phát triển thì phân công lao động quốc tế diễn ra ngày càng nhanh chóng và sâu sắc. Điều đó đã cho ta thấy kinh doanh XNK trở thành cầu nối giữa các quốc gia với nhau.
Nó trở thành vấn đề sống còn vì nó cho phép thay đổi cơ cấu sản xuất và nâng cao mức tiêu dùng của một quố gia. Kinh doanh XNK trở thành bí quyết thành công trong chiến lược phát triển kinh tế của nhiều quốc gia, nó tạo cho mỗi quốc gia có khả năng mở rộng thị trường ra quốc tế và tăng nhanh xuất khẩu sản phẩm hàng hoá, dịch vụ của mình. Về sự ra đời, hoạt động kinh doanh XNK xuất hiện từ sự đa dạng về điều kiện tự nhiên và xã hội giữa các quốc gia, giữa các khu vực trên thế giới. Chính sự khác nhau đó đã tạo cho mỗi quốc gia, khu vực đia lý khác nhau có những lợi thế về tài nguyên thiên nhiên và xã hội khác nhau riêng biệt, từ đó tạo cho mỗi quốc gia có thể chuyên môn hoá sản xuất những hàng hoá, dịch vụ phù hợp với điều kiện và lợi thế của mình để xuất khẩu và nhập khẩu những loại hàng hoá khác có ít lợi thế hơn.
Vai trò của hoạt động XNK đối với sự phát triển của một quốc gia Thực tiễn hoạt động buôn bán giữa các nước trên thế giới hiện nay đã cho thấy rõ xu hướng tự do hoá thương mại và vai trò của thương mại quốc tế đối với tăng trưởng kinh tế. Hoạt động XNK đã trở thành một lĩnh vực quan trọng tạo điều kiện cho các nước tham gia vào phân công lao động quốc tế, 7 phát triển kinh tế và làm giàu cho đất nước. Hoạt động XNK phát triển mạnh cùng với sự phát triển của công nghiệp hóa, giao thông vận tải, toàn cầu hóa, công ty đa quốc gia và xu hướng thuê nhân lực bên ngoài. Hoạt động XNK thường được điều chỉnh bởi các quy tắc có tính toàn cầu thông qua các hiệp định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO); Hiệp định thương mại tự do (FTA) là một Hiệp ước thương mại giữa hai hoặc nhiều quốc gia.
Theo đó, các nước sẽ tiến hành theo lộ trình việc cắt giảm và xóa bỏ hàng rào thuế quan cũng như phi thuế quan nhằm tiến tới việc thành lập một khu vực mậu dịch tự do. Các Hiệp định thương mại tự do có thể được thực hiện giữa hai nước riêng lẻ hoặc có thể đạt được giữa một khối thương mại và một quốc gia. Có thể nói rằng hoạt động XNK có ý nghĩa sống còn đối với các nước tham gia vì nó cho phép các quốc gia tiếp cận, tiêu dùng các mặt hàng với số lượng nhiều hơn, chủng loại phong phú hơn với ranh giới của đường giới hạn khả năng sản xuất trong điều kiện đóng cửa nền kinh tế của nước đó. Hoạt động XNK tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển.
Hoạt động XNK là lĩnh vực trao đổi, phân phối, lưu thông hàng hóa, dịch vụ với nước ngoài, nối sản xuất và tiêu dùng của một nước với nước ngoài. Mà trong quá trình tái sản xuất mở rộng thì khâu phân phối và lưu thông được coi là khâu quan trọng, khâu này có vai trò quyết định tới tiến trình sản xuất. Sản xuất có phát triển được hay không, phát triển như thế nào phụ thuộc rất nhiều vào khâu này. Nội dung của Quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động XNK 1.
Những vấn đề chung về Hải quan và sự cần thiết quản lý nhà nước đối với hoạt động XNK của cơ quan Hải quan 1. Khái niệm về Hải quan và chức năng quản lý nhà nước của hải quan Xét theo sự phát triển của lịch sử, thuật ngữ "Hải quan" gắn liền với từ "Douane"của người Ai cập, có nghĩa là "thu quốc gia". Sau đó La Mã, rồi 8 Pháp cũng sử dụng thuật ngữ này để chỉ cơ quan hải quan. Hy Lạp và Đức gọi là "Zull", còn Anh và các nước nói tiếng Anh gọi là "Customs".
Theo nghĩa Hán Việt, "Hải quan" là cơ quan nhà nước phụ trách việc kiểm tra, kiểm soát hàng hóa, vật phẩm và phương tiện vận tải được phép đưa vào, đưa ra khỏi lãnh thổ quốc gia và chính sách thuế đối với hàng hóa XNK. Theo quan niệm của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) thì Hải quan là cơ quan trực thuộc Chính phủ chịu trách nhiệm thi hành Luật Hải quan về thu thuế hải quan và các thuế khác, đồng thời chịu trách nhiệm thi hành các luật khác có liên quan đến hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, vận chuyển hay lưu kho hàng hóa. Sự cần thiết quản lý nhà nước đối với hoạt động XNK hàng hóa của cơ quan Hải quan. Hoạt động XNK là một xu hướng mang tính tất yếu khách quan do tác động của sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động quốc tế.
Tuy nhiên, trong điều kiện còn tồn tại các quốc gia có chủ quyền chính trị và chủ quyền kinh tế độc lập thì hoạt động XNK còn chịu ảnh hưởng rất lớn của chính sách quốc gia, trong đó kiểm soát nhà nước đối với hàng hóa qua lại biên giới có tầm quan trọng đặc biệt. Cơ quan được nhà nước ủy quyền làm chức năng kiểm tra, giám sát hàng hóa qua biên giới là Hải quan. Quản lý nhà nước về hải quan là một trong các nhiệm vụ quốc gia nhằm thực hiện mục tiêu tạo thuận lợi cho thương mại, phát triển đầu tư trong nước, nước ngoài, phát triển du lịch, bảo vệ cộng đồng, an ninh quốc gia, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng và cạnh tranh ngày càng gay gắt, góp phần thực hiện thắng lợi nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước,. hỗ trợ Việt Nam thực hiện các cam kết của Tổ chức thương mại thế giới, trong đó có mục tiêu tạo thuận lợi và đẩy mạnh hoạt động XNK.
9 Để thực thi các chính sách của Nhà nước nhằm định hướng hoạt động XNK hàng hóa phục vụ lợi ích quốc gia ví dụ như việc thực hiện thành công các chiến lược XNK hàng hoá theo từng thời kỳ, nhằm đạt chỉ tiêu tăng trưởng (định tính hoặc định luợng ) về xuất khẩu, nhập khẩu, giảm dần thâm hụt thương mại, kiểm soát nhập siêu; thực thi các chính sách kinh tế của Chính phủ; đề xuất các giải pháp tháo gỡ khó khăn cho DN, cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện cho thương mại phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, góp phần duy trì một sân chơi bình đẳng cho cho tất cả các DN tham gia vào hoạt động thương mại quốc tế .thì không thể thiếu hoạt động quản lý nhà nước về hải quan. Nội dung quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động XNK Hải quan Việt Nam được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung, thống nhất từ trung ương đến địa phương, quản lý theo phân cấp, phân quyền, Chính phủ quy định cụ thể nhiệm vụ, tổ chức, hoạt động của Hải quan các cấp. Hải quan Việt Nam có nhiệm vụ thực hiện kiểm tra, giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải; phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; kiến nghị chủ trương, biện pháp quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.