MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, nền kinh tế Việt Nam đã có sự phục hồi và phát triển ổn định. Hội nhập kinh tế với thế giới, thực hiện các Hiệp định kinh tế theo hướng mở cửa hoàn toàn về thương mại, dịch vụ, đầu tư…, Thực hiện các Hiệp định, tạo cho nền kinh tế nước ta những thuận lợi lớn, song cũng không ít khó khăn thách thức. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế phải luôn có những cố gắng đổi mới phương thức sản xuất kinh doanh, phương thức quản trị hiện đại; đổi mới quy trình công nghệ, nâng cao khả năng cạnh tranh trên trường quốc tế nhằm tạo bước phát triển bền vững.
Cùng với quá trình hội nhập kinh tế trên nhiều lĩnh vực, hệ thống kế toán Việt Nam nói chung, kế toán quản trị chi phí nói riêng cũng không ngừng đổi mới và phát triển, từng bước đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường và xu hướng mở cửa, tiếp cận với các chuẩn mực kế toán quốc tế. Về mặt lý luận, tổ chức kế toán quản trị nói chung và tổ chức kế toán quản trị chi phí nói riêng đã được nghiên cứu theo nhiều quan điểm khác nhau, song các quan điểm đều thống nhất cho rằng, kế toán quản trị thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin phục vụ cho các nhà quản trị ra các quyết định kinh tế tối ưu. Nghiên cứu tổ chức kế toán quản trị chi phí có ý nghĩa quan trọng đối với các doanh nghiệp, tạo điều kiện cho việc vận dụng lý luận vào thực tiễn. Dưới góc độ tổ chức, các nội dung cần được nghiên cứu xem xét, bao gồm chủ thể thực hiện, phương tiện sử dụng, phương pháp thực hiện, các nội dung tổ chức, quy trình tổ chức cụ thể… Các nội dung này cần được xác định rõ ràng và có mối liên hệ lẫn nhau nhằm mục đích cuối cùng là cung cấp thông tin cho nhà quản trị ở tất cả các cấp quản lý của doanh nghiệp.
Thông tin cung cấp không chỉ là thông tin thực hiện mà còn là các thông tin dự đoán, dự báo tương lai phục vụ quản trị doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, bối cảnh hội nhập ngày càng sâu, càng tạo thêm những cơ hội và những thách thức nhất định. Sự phát triển của các doanh nghiệp này cũng gắn liền với sự phát triển chung của luan an đất nước, tạo sự phát triển cho các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh nội địa và mang lại nguồn thu ngoại tệ cho nước nhà. Việc tổ chức kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp XNK ở Việt Nam những năm vừa qua bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn những hạn chế nhất định.Vì thế, việc cung cấp thông tin phục vụ cho công tác quản trị các doanh nghiệp này gặp không ít khó khăn.
Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn đã phân tích trên đây, tác giả lựa chọn đề tài “ Hoàn thiện tổ chức kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sỹ kinh tế. Đề tài vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn và không trùng lắp với đề tài nào đã nghiên cứu trước đây. Tổng quan các công trình liên quan đến luận án Các công trình nghiên cứu về bản chất hay khái niệm chi phí và kế toán quản trị chi phí Theo tác giả AA.Atkinson,et al. (2001), Management Accouting-3rd,ed.
Edition, Third, Prentice Hall, trong công trình nghiên cứu vềchi phí và KTQTCP đã cho rằng: về bản chất của chi phí là những tiêu hao về lao động sống và lao động vật hóa cần thiết cho quá trình sản xuất kinh doanh. Các chi phí này có loại tạo nên giá trị của sản phẩm, gọi là chi phí sản xuất, có loại phục vụ cho việc tiêu thụ các loại sản phẩm, gọi là chi phí ngoài sản xuất. KTQT có chức năng kiểm soát đối với tất cả các loại chi phí nói trên nhằm giảm thấp chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động [ 33].Đồng quan điểm này và trên góc độ khác, tác giả Horvarth (2013), cho rằng KTQTCP là một hệ thống kiểm soát được doanh nghiệp thiết lập nhằm kiểm soát chi phí và cung cấp thông tin cho nhà quản trị để quản trị doanh nghiệp [ 40 ] Kế thừa quan điểm nói trên, tác giả Vũ Thị Kim Anh (2012) đã hệ thống hóa lý luận về kế toán quản trị nói chung và kế toán quản trị chi phí nói riêng, qua đó đưa ra khái niệm về chi phí và phân loại chi phí trong KTQTCP. Tác giả này cho rằng, để quá trình hoạt động SXKD diễn ra bình thường, DN phải bỏ ra những khoản chi phí nhất định, đó là những hao phí về lao động sống, lao động vật hóa và một số khoản chi phí khác biểu hiện bằng tiền.
Song, vấn đềquan trọng là phải kiểm luan an soát hiệu quả đối với các khoản chi phí đó, công việc này thuộc về KTQTCP của DN phải thực hiện [ 2 ]. Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan (2012), trong công trình nghiên cứu của mình đã hệ thống hóa lý luận cơ bản về kế toán quản trị; phân tích mối quan hệ giữa kế toán quản trị và kế toán tài chính. Tác giả này nhận định: “ để thực hiện tốt KTQTCP thì cần thiết phải phân loại chi phí thành các loại, khoản, mục chi phí khác nhau, qua đó mới có thể dễ ràng kiểm soát chúng.” [ 18] Các công trình nghiên cứu liên quan đến vai trò của kế toán quản trị chi phí Tác giả Lưu Hằng Nga (2004), trong công trình nghiên cứu về KTQTCP của mình đã hệ thống hóa lý luận về KTQT nói chung và KTQT chi phí nói riêng và cho rằng, KTQT chi phí là một bộ phận của KTQT, có vai trò kiểm soát và cung cấp thông tin một cách chi tiết về tình hình dự toán chi phí và thực hiện dự toán chi chí, qua đó nhà quản trị trong doanh nghiệp có cơ sở quyết định phương án kinh doanh tối ưu. W Hilton, ( 2006),KTQTCP cung cấp thông tin cho việc lập dự toán chi phí một cách chi tiết và biết được chi phí thực tế theo từng trung tâm trách nhiệm sẽ giúp các nhà quản trị kiểm soát được các khoản chi phí phát sinh thực tế.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã hệ thống hóa lý luận về chi phí và các mô hình kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất; phân tích vai trò không thể thiếu được của việc tổ chức mô hình KTQTCP phù hợp với các DNSX Dược và cho rằng tổ chức mô hình kế toán QTCP có vai trò quyết định đến việc cung cấp thông tin tin cậy cho nhà quản lý để có cơ sở quyết địnhcác phương án SXKD [ 24 ] Tác giả Garrison và cộng sự (2010) cho rằng, “ KTQTCP có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp các nhà quản trị DN có được những thông tin tin cậy cho việc ra quyết định kinh doanh” [38 ]. Nhóm tác giả Birberg, J. G and Shieldl, Michael (2013)nghiên cứu về KTQTCP. Bằng việc nghiên cứu các dữ liệu thực tế của 63 doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng tại Bangladesh, nhóm tác giả cho rằng: KTQT chi phí là công cụ quản luan an trị hữu hiệu cho các nhà quản trị trong doanh nghiệp.
Thông qua các phương pháp quản trị chi phí như phương pháp chi phí mục tiêu, chi phí định mức, chi phí thực tế cùng với việc phân bổ chi phí theo mức độ hoạt động sẽ cho phép nhà quản trị nắm chắc được tình hình chi phí và hiệu quả kinh doanh của các bộ phận trong doanh nghiệp thông qua hệ thống kiểm soát chi phí hợp lý. [ 46 ] Các công trình nghiên cứu liên quan đến các phương pháp quản trị chi phí Khi nghiên cứu về các phương pháp quản trị chi phí, Tác giả Elhamma, Azzoz (2013), đề xuất đến việc áp dụng các phương pháp quản trị chi phí như phương pháp chi phí mục tiêu, phương pháp chi phí định mức, phương pháp chi phí thực tế, phương pháp chi phí biến đổi, phương pháp chi phí toàn bộ, phương pháp kaizen… và cho rằng mỗi phương pháp có mục tiêu, tác dụng nhất định trong quản trị doanh nghiệp. [ 50 ] Tác giả Trần Thị Thu Hường ( 2014 ) đã hệ thống hóa lý luận về mô hình kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp và cho rằng, để tổ chức tốt KTQTCP cần phải nghiên cứu kỹ các phương pháp quản trị chi phí như phương pháp mục tiêu, phương pháp định mức, phương pháp thực tế…;. Trên cơ sở phân tích đặc điểm hoạt động SXKD trong các doanh nghiệp xi măng Việt Nam, tác giả đã phân tích thực trạng xây dựng mô hình KTQTCP cho các DN thuộc loại hình kinh doanh này[ 14 ] Các công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung tổ chức kế toán quản trị chi phí.
Tác giả Cooper và Chew ( 2012), trong công trình nghiên cứu về KTQTCP đã phân tích rõ nội dung tổ chức KTQTCP trong các DNSX là việc tổ chức thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin về hoạt động SXKD của doanh nghiệp một cách chi tiết theo yêu cầu quản trị cụ thể đối với từng chỉ tiêu quản trị. Đặc biệt là việc tổ chức lập dự toán chi phí, phân tích tình hình thực hiện dự toán chi phí [ 39 ] Năm 2009, hai tác giả người Trung Quốc là Z. Jun Lin và Zengbiao Yu nghiên cứu về hệ thống kiểm soát chi phí tại Trung Quốc và cho rằng hoàn toàn có khả năng ứng dụng KTQT trong điều kiện kinh tế xã hội khác nhau tại các công ty ở Trung Quốc. Trong nghiên cứu của các tác giả đã đề cập đến hệ thống kiểm soát chi phí luan an được sử dụng tại công ty sắt thép Han Dan từ đầu những năm 1990.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, các công ty đã thực hiện một loạt các kỹ thuật của KTQT như kế toán chi phí, phương pháp định mức và dự toán chi phí, đánh giá hiệu quả, phân tích chênh lệch. Hệ thống kiểm soát chi phí đã tạo điều kiện cho việc kiểm soát tốt các chi phí làm cho các chi phí được giảm đến mức tối thiểu và tăng lợi nhuận tối đa [ 44 ]. Nghiên cứu về báo cáo KTQT chi phí, các công trình đều khẳng định rằng báo cáo kế toán quản trị chi phí là kết quả của quá trình KTQT chi phí. Nội dung, kết cấu và hình thức của báo cáo cần cung cấp được các chỉ tiêu mà nhà quản trị yêu cầu.