Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Toni Morrison và những khuynh hướng tiếp cận 1. Trên thế giới Toni Morrison đem đến một kiểu văn chương huyền ảo tràn trề trí tưởng tượng mãnh liệt và thấm đẫm chất thơ, khả năng khám phá và tái tạo hiện thực sắc sảo, đặc biệt là việc sử dụng hòa trộn nhiều chất liệu lịch sử, huyền thoại, folklore của văn hóa da đen để khắc họa hiện thực khốc liệt, đau thương của người Mỹ gốc Phi. Những tác phẩm của Toni Morrison đã đặt ra rất nhiều vấn đề liên quan đến hiện thực lịch sử, văn hóa của người Mỹ gốc Phi, vấn đề nữ quyền, tâm lý cộng đồng… và qua đó hướng đến những giá trị cao đẹp của tình người, tình yêu, đề cao phẩm chất của người phụ nữ, khát vọng gìn giữ cá tính văn hóa truyền thống của người da đen, đòi hỏi sự công bằng và phê phán sự phân biệt chủng tộc, giới tính, giai cấp… Sáng tác của bà thật sự để lại nhiều ấn tượng sâu sắc và được đánh giá cao qua hàng loạt giải thưởng danh giá.
Chính vì vậy, những khám phá về tác phẩm Toni Morrison cho đến nay vô cùng phong phú. Qua lược khảo nhiều tài liệu nghiên cứu về Toni Morrison trên thế giới, có thể thấy rằng các học giả tiếp cận sáng tác của nhà văn da màu này dưới nhiều góc độ, rõ nhất là 4 khuynh hướng mà chúng tôi sẽ liệt kê dưới đây. Thứ nhất, khuynh hướng khai thác các khía cạnh nội dung liên quan đến vấn đề chủng tộc, giới tính, cộng đồng, bản sắc, dấu ấn nô lệ, tình trạng bạo lực, tình mẫu tử… Nhìn chung, những công trình đi sâu phân tích các chủ đề nổi bật trên đã chạm đến giá trị cốt lõi mà Toni Morrison muốn hướng đến và đã khắc họa thật tinh tế, thấm đẫm ngọt ngào lẫn cay đắng trong những câu chuyện đầy bi kịch nhân thế. Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp phê bình tiểu sử, xã hội học, văn hóa học, phương pháp thực chứng… để soi sáng các tác phẩm nổi bật.
Chẳng hạn, nhà nghiên cứu Peter Conn (với cuốn sách Văn học châu Mỹ- Lịch sử được minh họa, 1989) đã tìm hiểu tính chất có thực, yếu tố lịch sử trong hàng loạt tiểu thuyết Mỹ, trong đó có tiểu thuyết của các nhà văn da màu như Toni Morrison, Alice Waker… Về tiểu thuyết Người yêu dấu, tác giả nhận định: “Với việc chọc thủng bức tường tưởng như vô cùng rắn chắc chia cắt sự thực và cái kỳ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ảo, tiểu thuyết của Morrison tạo một điểm tựa để đi đến tận cùng mà ở đó có thể xem xét bao quát và làm chủ được lịch sử “ [122,515]. Viết về sự phát triển của dòng văn học Mỹ da đen, những gốc rễ từ truyền thống và những sáng tạo mới, cuốn Tiểu thuyết của người Mỹ gốc Phi và những truyền thống (1989) của Bernard W. Bell đã cung cấp nhiều thông tin có ý nghĩa trong việc tìm hiểu bản sắc Phi châu trong tác phẩm của khá nhiều nhà văn da màu Mỹ. Phân tích tiểu thuyết Mỹ da đen đương đại, tác giả phân ra 2 mục là Chủ nghĩa hiện thực mới (Neorealism) và Chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại (Modernism and Postmodernism).
Trong mục Neorealism có hẳn một phần cho tác giả Toni Morrison mà tác giả đánh giá là tiêu biểu cho “chủ nghĩa hiện thực thi vị” (Poetic Realism) và truyện ngụ ngôn theo kiểu Gothic (the Gothic Fable) [107,269]. Barbara Hill Rigney với bài viết “Một câu chuyện để lan truyền: Ma quái và sự biểu đạt lịch sử trong tiểu thuyết Người yêu dấu của nhà văn Toni Morrison” trong cuốn Ám ảnh của tiểu thuyết: Những phương diện nữ quyền trong truyện ma của các nhà văn nữ người Mỹ (Lynette Carpentier & Wendy K. Kolman, 1991) tìm hiểu nhiều hơn về khía cạnh lịch sử xác thực trong tiểu thuyết Người yêu dấu. Bà giải thích ý nghĩa của tính lịch sử trong tác phẩm chính là hiện thực của người nô lệ.
Nỗ lực phục hồi ký ức (rememories) đã đưa đến bản liệt kê tổng quát tình trạng bạo lực (a gross catalogue of atrocities), sự xâm hại giới tính (gross sexual indignities), sự phủ nhận nhân quyền (a denial of human rights) trên nhiều phương diện [119,229-235]. Nhiều bài nghiên cứu trong cuốn Tìm hiểu tác phẩm Người yêu dấu và Sula: Tuyển tập tiểu luận và phê bình tác phẩm của các nhà văn đoạt giải Nobel [151] cũng đã chỉ ra các khía cạnh nội dung trong tiểu thuyết Toni Morrison khi quan tâm đến vấn đề màu da, chủng tộc, giới tính, lịch sử người Mỹ gốc Phi, tình trạng bạo lực… và gọi tác phẩm của Morrison là truyện kể nô lệ (slavery narrative) hoặc tiểu thuyết lịch sử (historical novel). Lorraine Liscio với bài viết Truyện kể của Beloved: Viết về dòng sữa mẹ [161] đề cập đến tính nữ, tình mẹ gắn với vấn đề chủng tộc trong tác phẩm Người yêu dấu của Toni Morrison. Còn Barbara Schapiro trong Xiềng xích của tình yêu và ranh giới của cái Tôi trong tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison [202] thì đi vào nỗi đau nô lệ, tình yêu và bản thể của người phụ nữ da đen đau khổ trong tác phẩm tiêu biểu Người yêu dấu.
George Shulman với cuốn Lời tiên tri của người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỹ: Vấn đề chủng tộc và Sự cứu chuộc trong nền văn hóa chính trị Mỹ (2008) [206] lại phân tích Người yêu dấu và phản ánh điểm nhìn của Toni Morrison trong sáng tác liên quan đến vấn đề chính trị, văn hóa, sắc tộc. Thứ hai, phê bình tác phẩm Toni Morrison dưới góc độ nữ quyền cũng là một cách thức tiếp cận khá phổ biến. Cuốn Những giọng nói của Toni Morrison (Barbara Hill Rigney, 1991) [195] đã soi chiếu tác phẩm của Morrison dưới góc nhìn của chủ nghĩa nữ quyền hiện đại để diễn giải lịch sử, ngôn ngữ, bản sắc, khát vọng thiên tính nữ… Tác giả của cuốn sách đặt tiểu thuyết Morrison trong mỹ học nữ quyền da đen (black feminine/ feminist aesthetics) và nhấn mạnh tính đối kháng mạnh mẽ khi Toni Morrison khắc họa phẩm chất của màu da và giới tính: “black” và “female” trong bối cảnh nền văn hóa đa trị Mỹ hiện đại. Ngoài ra, các bài viết khác như: Thế giới đảo nghịch trong ‘Mắt biếc’ và ‘Sula’ của Toni Morrison (Jacqueline de Weever, 1979) [220]; Những thất bại của tình yêu, sự khởi đầu của giới nữ trong tiểu thuyết của Toni Morrison (J.
Bakerman, 1981) [102]; Thay đổi lịch sử thông qua viễn cảnh về giới: Việc đọc tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison dưới góc độ chủ nghĩa nữ quyền hậu hiện đại (Barbara Frey Waxman, 1993) [222]; Tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison: Những cái xác tái sinh, cuộc thăm viếng của Chủ nghĩa hiện đại (Cynthia Dobbs, 1998) [127]… cũng hướng đến cái nhìn của nữ văn sĩ đối với vấn đề phụ nữ, tình trạng áp bức, bạo lực về giới trong xã hội Mỹ và đặt ra những khát vọng nữ quyền trước thời đại. Thứ ba, khai thác tiểu thuyết Toni Morrison dưới góc nhìn phân tâm học là hướng nghiên cứu thu hút khá nhiều học giả. Việc vận dụng lý thuyết phân tâm học về cái libido, ẩn ức cá nhân của Freud, cái vô thức tập thể của Carl Jung và phân tâm học cấu trúc của Lacan dẫn tới khá nhiều kết quả thú vị. Theo khảo sát của chúng tôi, các học giả trên thế giới đều nhận thấy dấu ấn sâu nặng của những chấn thương tinh thần đã khoét mòn tâm hồn, thể xác của từng nhân vật.
Chính vì thế, đào sâu vào thế giới nội tâm đầy dồn nén với đa tầng vô thức, tiềm thức ám ảnh giúp lý giải nhiều hơn những góc khuất bên trong mỗi nhân vật và thẩm mỹ của nhà văn. Emma Parker (2001) với bài Hội chứng “Hystery” mới: Lịch sử và chứng cuồng loạn trong tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ cuả Toni Morrison [185] tìm hiểu chứng Hysteria theo biện giải của nhà phân tâm học người Áo S.Freud, cho rằng trong cuốn Người yêu dấu, nhân vật Sethe và Beloved đã mắc hội chứng này. Theo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó, Hysteria xuất phát từ những chấn thương mang tính lịch sử - xã hội (social – historical trauma) mà nhân vật đã trải qua, chịu đựng. Căn bệnh cuồng loạn còn liên quan đến phức cảm nổi tiếng trong lý thuyết của Freud, đó là phức cảm Oedipus (Oedipal complex).
Tuy nhiên, Emma Parker cho rằng, đây phải là phức cảm “tiền – Oedipus” (pre - Oedipal), gắn với tình trạng thiếu vắng người đàn ông trong cuộc đời nhân vật (người cha Halle) và “khát vọng tình dục đồng giới” (homosexual desire) đối với người mẹ mới là phẩm chất đặc trưng của chứng bệnh này. Quan điểm của Emma Parker cũng tương tự như Barbara Frey Waxman trong bài viết Thay đổi lịch sử thông qua viễn cảnh về giới: Việc đọc tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison dưới góc độ chủ nghĩa nữ quyền hậu hiện đại [222] khi nói đến mối quan hệ giữa mẹ và con gái với lý thuyết về homosexual. Barbara Christian (1993) với bài viết Ấn định hệ phương pháp: tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ [120] cũng đề cập đến khái niệm pre-Oedipal complex trong liên hệ hình tượng mẹ và con gái trong tác phẩm Người yêu dấu. Phân tâm học cấu trúc của Lacan được vận dụng để khám phá tác phẩm của Toni Morrison như Jennifer S.
Trong đó, khi phân tích cấu trúc của bản sắc Mỹ gốc Phi, tác giả đã sử dụng lý thuyết của Lacan và dành riêng một chương để trình bày về vấn đề “Sự phủ nhận của Toni Morrison đối với lý thuyết về chủ thể của Lacan” [124]. Đi vào cụ thể những cuốn tiểu thuyết khác nhau của nữ văn sĩ, các nhà nghiên cứu cũng sử dụng phân tâm học cấu trúc như phương pháp chính để giải mã tác phẩm. Chẳng hạn Jean Wyatt (1993) trong bài Trao hữu thể cho ngôn từ: Biểu tượng về tình mẫu tử trong tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison [227] đã tìm thấy ở hình tượng đứa trẻ bị cắt cổ và hồi sinh dưới hình hài cô gái trẻ chính là “bản sắc cộng đồng” (a collective identity), tác phẩm như một “cuộc truy tầm tính nữ một cách rõ ràng” (speciafically female quest) và thuộc thể loại truyện ma (ghost story). Cũng thông qua lý thuyết này, Evelyn Jaffe Schreiber (1996) tìm hiểu Người đọc, văn bản và cái chủ thể: Tiểu thuyết ‘Người yêu dấu’ của Toni Morrison 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với tư cách là đối tượng nghiên cứu của Lacan [203].
Soheila Poorali Mansour Kandi (2011) thì sử dụng phân tâm học Lacan để khám phá cuốn Mắt biếc (Cuộc tìm kiếm chủ thể nữ trong tiểu thuyết ‘Mắt biếc’ của Toni Morrison) [153].