Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ 1. THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ 1. Phiên tòa sơ thẩm hình sự 1. Khái niệm Tố tụng hình sự là một quá trình giải quyết vụ án hình sự, bao gồm toàn bộ hoạt động của các chủ thể, trong đó mỗi loại chủ thể góp phần vào việc giải quyết một chức năng của TTHS hƣớng tới việc giải quyết vụ án khách quan, công bằng, góp phần đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm, bảo vệ quyền con ngƣời.
Giải quyết vụ án hình sự là một quá trình phức tạp. Từ khi phát hiện ra những dấu hiệu của tội phạm cho đến khi ngƣời phạm tội phải chịu hình phạt về hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mà mình đã thực hiện, các chủ thể TTHS phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau phù hợp với tính chất, đặc điểm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Các giai đoạn TTHS là những bƣớc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có nhiệm vụ riêng, mang những đặc thù về phạm vi chủ thể và hành vi tố tụng. Có nhiều quan điểm khác nhau về việc phân chia các giai đoạn trong TTHS, tuy nhiên quan điểm truyền thống có vẻ hợp lý nhất và đƣợc nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ là quá trình TTHS đƣợc phân chia thành bốn giai đoạn tƣơng ứng với chức năng của các cơ quan tiến hành tố tụng: Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự: giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ án hình sự, bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận đƣợc tin báo, tố giác về tội phạm và kết thúc bằng việc ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
Giai đoạn điều tra và truy tố: là giai đoạn đƣợc bắt đầu sau khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc khi có 8 quyết định truy tố bị can trƣớc Tòa án bằng bản cáo trạng, quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ hoặc quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Giai đoạn xét xử vụ án hình sự: là giai đoạn đƣợc bắt đầu khi Tòa án nhận đƣợc hồ sơ vụ án và quyết định truy tố bị can cùng bản cáo trạng của VKS và kết thúc khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Giai đoạn thi hành bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án: là giai đoạn mà các cơ quan có trách nhiệm đƣa bản án và quyết định của Tòa án ra thi hành nhằm đảm bảo hiệu lực trên thực tế. Nhƣ vậy, có thể nhận thấy, mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về các giai đoạn TTHS, nhƣng có thể khẳng định giai đoạn xét xử là giai đoạn không thể thiếu và đóng vai trò trung tâm của hoạt động TTHS.
BLTTHS năm 2003 ghi nhận: “Không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt nếu không có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án” [25, Điều 9], đồng thời Hiến pháp năm 2013 đã minh định một cách rõ ràng hơn: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [29, Điều 31, Khoản 1]. Thông qua hoạt động xét xử mới có thể xác định đƣợc ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm có phải là tội phạm hay không, các chứng cứ thu thập tại các giai đoạn trƣớc đƣợc đƣa ra xem xét một cách khách quan, công khai và toàn diện tại phiên tòa. Bản án của Tòa án khẳng định bị cáo có tội hay không có tội, nếu có tội thì phạm tội gì và phải chịu hình phạt ra sao theo quy định tại điều khoản nào của BLHS, các biện pháp tƣ pháp áp dụng đối với bị cáo nhƣ thế nào…. Hoạt động xét xử vụ án hình sự có thể phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, thông thƣờng xét xử sơ thẩm là giai đoạn bắt buộc đối với mọi vụ án hình sự.
Trên cơ sở cáo trạng của Viện kiểm sát chuyển sang, Tòa án cấp sơ thẩm lần đầu tiên đƣa vụ án ra xem xét công khai tại phiên tòa. Trong trƣờng hợp có kháng cáo, kháng nghị, vụ án có thể đƣợc đƣa ra xét xử phúc 9 thẩm và khi có một số điều kiện nhất định, vụ án có thể đƣợc xem xét theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Theo từ điển tiếng Việt năm 2010 của Viện ngôn ngữ học thì “sơ thẩm” là “ Xét xử một vụ án với tư cách là Tòa án ở cấp xử thấp nhất” [44], còn Từ điển luật học của Bộ tƣ pháp thì giải thích: “Xét xử sơ thẩm là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một Tòa án có thẩm quyền” [43]. Nhƣ vậy, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc hiểu là một giai đoạn TTHS, trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành việc xét xử lần đầu, toàn diện vụ án hình sự trên cơ sở bản cáo trạng của VKS.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc tiến hành sau khi Tòa án nhận đƣợc bản cáo trạng và hồ sơ vụ án do VKS chuyển sang. BLTTHS quy định một khoảng thời gian nhất định cho tòa án nghiên cứu hồ sơ vụ án và chuẩn bị các công việc cần thiết cho việc mở phiên tòa sơ thẩm. Trƣớc hết Tòa án phải xác định vụ án có thuộc thẩm quyền xét xử của mình hay không. Nếu qua nghiên cứu thấy vụ án không thuộc thẩm quyền thì thẩm phán đƣợc phân công làm chủ tọa phiên tòa đề nghị Chánh án Tòa án chuyển vụ án cho Tòa án có thẩm quyền.
Trƣờng hợp vụ án thuộc thẩm quyền của mình, Tòa án sẽ tiếp tục tiến hành các công việc khác và có thể ra một trong các quyết định nhƣ: Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, quyết định tạm đình chỉ vụ án, quyết định đình chỉ vụ án hoặc quyết định đƣa vụ án ra xét xử. Cũng theo từ điển tiếng Việt năm 2010 của Viện ngôn ngữ học thì “phiên tòa” là “Lần họp để xét xử vụ án” [44]. Nhƣ vậy khi Tòa án ra quyết định đƣa vụ án ra xét xử, trong quyết định phải ghi rõ thời gian, địa điểm mở phiên tòa và thành phần những ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng. Quá trình xét xử tại phiên tòa hình sự sơ thẩm phải có sự tham gia của những ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng.
Trong số những ngƣời này BLTTHS năm 2003 quy định có những ngƣời mà sự có mặt của họ là bắt buộc, không thể thiếu nhƣ các thành viên của Hội đồng xét xử bao gồm 10 thẩm phán và các hội thẩm, tùy theo tính chất vụ án trên cơ sở quy định của BLTTHS mà Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự gồm một thẩm phán và hai hội thẩm hoặc gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải có mặt từ khi bắt đầu đến khi kết thúc phiên tòa. Trƣờng hợp có thành viên Hội đồng xét xử không thể tham gia xét xử đƣợc thì phải có thẩm phán, hội thẩm dự khuyết thay thế nhƣng họ cũng phải có mặt tại phiên tòa từ đầu. Trƣờng hợp không có thẩm phán, hội thẩm dự khuyết thay thế hoặc phải thay đổi chủ tọa phiên tòa đối với Hội đồng xét xử có một thẩm phán và hai hội thẩm thì Tòa án phải hoãn phiên tòa và vụ án phải đƣợc xét xử lại từ đầu.
Sự tham gia của Kiểm sát viên tại phiên tòa hình sự sơ thẩm cũng là bắt buộc, nếu Kiểm sát viên vắng mặt hoặc bị thay đổi mà không có Kiểm sát viên dự khuyết để thay thế thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa và báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa, ngoài việc thực hiện quyền công tố, truy tố ngƣời phạm tội còn có nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng nhằm đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời tham gia tố tụng cũng nhƣ đảm bảo cho việc xét xử đƣợc tiến hành đúng pháp luật. Sự có mặt của bị cáo tại phiên tòa vừa là nghĩa vụ đồng thời cũng là quyền. Họ có nghĩa vụ tham gia phiên tòa vì họ bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhƣng sự có mặt của họ cũng là quyền để họ trình bày, tự bào chữa cho mình trƣớc lời buộc tội của cơ quan công tố.
Theo quy định của BLTTHS thì bị cáo phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Tòa án, nếu vắng mặt không có lý do chính đáng thì bị áp giải, nếu vắng mặt có lý do chính đáng thì phải hoãn phiên tòa. Nếu bị cáo bị bệnh tâm thần hoặc bị bệnh hiểm nghèo khác thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án cho đến khi bị cáo khỏi bệnh. Đồng thời phải ra quyết định bắt buộc chữa bệnh đối với bị cáo. Nếu bị cáo 11 trốn tránh thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án và yêu cầu cơ quan điều tra truy nã bị cáo.Tòa án chỉ có thể xét xử vắng mặt bị cáo trong các trƣờng hợp sau: Bị cáo trốn tránh và việc truy nã không có kết quả; bị cáo đang ở nƣớc ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa hoặc bị cáo đã đƣợc giao giấy triệu tập hợp lệ và sự vắng mặt của bị cáo không trở ngại cho việc xét xử.
Nghị quyết số 04/2004/NQ-HĐTP ngày 05/11/2004 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hƣớng dẫn thi hành một số quy định trong phần thứ ba “xét xử sơ thẩm” của BLTTHS năm 2003 đã hƣớng dẫn: Tại phiên tòa, bị cáo đang bị tạm giam đƣợc tiếp xúc với ngƣời bào chữa nhƣng phải thực hiện đúng nội quy phiên tòa và tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa. Muốn tiếp xúc với ngƣời khác phải nêu rõ lý do và đƣợc chủ tọa phiên tòa cho phép. Trong thời gian Hội đồng xét xử tạm nghỉ hoặc vào phòng nghị án thì chủ tọa phải tuyên bố: “Giao bị cáo đang bị tạm giam cho những ngƣời có nhiệm vụ dẫn giải giám sát trong thời gian Hội đồng xét xử tạm nghỉ (hoặc trong thời gian Hội đồng xét xử vào phòng nghị án thảo luận).
