Luận văn thạc sĩ thủ tục tố tụng tại phiên tòa xét xử sơ thẩm theo luật tố tụng hình sự việt nam trước yêu cầu cải cách tư pháp trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh đắk lắk

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích thủ tục tố tụng tại phiên tòa xét xử sơ thẩm theo luật tố tụng hình sự việt nam trước yêu cầu cải, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Văn Chung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Chi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Thủ Tục Tố Tụng Tại Phiên Tòa Sơ Thẩm Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ
• 1.1. THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ
• 1.1.1. Phiên tòa sơ thẩm hình sự
• 1.1.2. Vai trò của thủ tục phiên tòa sơ thẩm hình sự
• 1.2. THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2.1. Phiên tòa sơ thẩm một số nước trong mô hình tố tụng hình sự tranh tụng
• 1.2.2. Phiên tòa sơ thẩm một số nước trong mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn
• 1.2.3. Phiên tòa sơ thẩm một số nước trong mô hình tố tụng hình sự đan xen
• 1.3. KHÁI QUÁT LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM (NĂM 1945) CHO ĐẾN NAY
• 1.3.1. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám (năm 1945) đến trước năm 1988
• 1.3.2. Giai đoạn từ khi ban hành BLTTHS (năm 1988) đến năm 2003
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ TẠI TỈNH ĐĂKLĂK
• 2.1. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ
• 2.1.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục phiên tòa sơ thẩm
• 2.1.2. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chủ thể tham gia phiên tòa sơ thẩm
• 2.1.3. Quy định của pháp luật về các thủ tục khác tại phiên tòa sơ thẩm hình sự
• 2.1.4. Những bất cập, hạn chế của BLTTHS năm 2003 về thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự
• 2.2. THỰC TIỄN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ TẠI TỈNH ĐẮKLẮK
• 2.2.1. Một số tồn tại, hạn chế và nguyên nhân
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP
• 3.1. SỰ CẦN THIẾT PHẢI HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 2003 VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP
• 3.1.1. Đòi hỏi của thực tiễn xét xử
• 3.1.2. Yêu cầu bảo đảm quyền con người
• 3.2. NỘI DUNG SỬA ĐỔI, BỔ SUNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003 VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM
• 3.2.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật về thủ tục phiên tòa sơ thẩm
• 3.2.2. Hoàn thiện các quy định của pháp luật liên quan đến thủ tục phiên tòa sơ thẩm
• 3.3. NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHIÊN TÒA SƠ THẨM
• 3.3.1. Đối với thẩm phán và hội thẩm nhân dân
• 3.3.2. Đối với kiểm sát viên
• 3.3.3. Đối với người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự
• 3.3.4. Công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục, pháp luật
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cải cách tư pháp và thủ tục tố tụng hình sự

Cải cách tư pháp là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong tiến trình đổi mới hệ thống chính trị tại Việt Nam. Thủ tục tố tụng hình sự tại phiên tòa sơ thẩm đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ quyền con người và đảm bảo công lý. Việc cải cách này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả xét xử mà còn hướng tới việc xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh.

1.1. Khái niệm cải cách tư pháp và thủ tục tố tụng hình sự

Cải cách tư pháp được hiểu là quá trình thay đổi, hoàn thiện các quy định pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp. Thủ tục tố tụng hình sự là quy trình pháp lý mà Tòa án thực hiện để xét xử các vụ án hình sự.

1.2. Vai trò của thủ tục tố tụng hình sự trong cải cách tư pháp

Thủ tục tố tụng hình sự không chỉ đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch và công bằng trong xét xử. Điều này giúp tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

II. Những thách thức trong thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự

Mặc dù đã có nhiều cải cách, nhưng thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự vẫn gặp phải nhiều thách thức. Những bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng dẫn đến việc vi phạm quyền lợi của các bên liên quan.

2.1. Những bất cập trong quy định pháp luật hiện hành

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 còn nhiều khiếm khuyết, dẫn đến việc áp dụng không đồng bộ và thiếu hiệu quả trong thực tiễn. Điều này gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo và nguyên đơn.

2.2. Thực trạng vi phạm quyền lợi trong xét xử

Nhiều vụ án đã xảy ra tình trạng kết án oan sai, gây bất bình trong dư luận. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân mà còn làm giảm uy tín của hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp cải cách thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự

Để nâng cao hiệu quả của thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự, cần có những phương pháp cải cách cụ thể. Những giải pháp này không chỉ tập trung vào việc sửa đổi quy định pháp luật mà còn cải thiện quy trình thực hiện.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về thủ tục tố tụng

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

3.2. Nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp

Đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cho các cán bộ tư pháp là cần thiết để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình. Điều này sẽ góp phần nâng cao chất lượng xét xử tại phiên tòa.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thủ tục tố tụng

Nghiên cứu thực tiễn về thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự tại tỉnh Đắk Lắk cho thấy nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong xét xử.

4.1. Kết quả thực tiễn tại tỉnh Đắk Lắk

Thực tiễn cho thấy, số vụ án được giải quyết kịp thời và đúng quy định pháp luật đã tăng lên. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vụ án bị kéo dài do thiếu sót trong thủ tục tố tụng.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp để nâng cao hiệu quả xét xử. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tình trạng vi phạm quyền lợi của các bên tham gia.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho cải cách tư pháp

Cải cách tư pháp là một quá trình liên tục và cần thiết để nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp. Thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự cần được cải cách để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.1. Tầm quan trọng của cải cách tư pháp

Cải cách tư pháp không chỉ là nhiệm vụ của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nhận thức rõ vai trò của mình trong việc bảo vệ công lý.

5.2. Định hướng tương lai cho thủ tục tố tụng hình sự

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong xét xử. Điều này sẽ góp phần xây dựng một nền tư pháp vững mạnh và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn xét xử tư pháp tại Việt Nam trong những năm qua chứng kiến nhiều vụ án oan sai chấn động dư luận, điển hình như vụ án ông Nguyễn Thanh Chấn tại Bắc Giang phải thụ án oan hơn 10 năm tù, hay các trường hợp tuyên án chung thân oan sai của ông Bùi Minh Hải tại Đồng Nai và ông Trần Văn Chiến tại Tiền Giang. Những vụ việc này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thủ tục xét xử sơ thẩm theo tinh thần cải cách tư pháp. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự của tác giả Nguyễn Văn Chung, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Chi tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2015, tập trung giải quyết những nút thắt căn bản trong quy trình tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm.

Mục tiêu nghiên cứu cốt lõi của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thủ tục phiên tòa sơ thẩm, đánh giá toàn diện thực trạng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và khảo sát thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 5 năm từ năm 2009 đến năm 2013. Địa bàn Đắk Lắk có diện tích tự nhiên rộng lớn 13.125 km2 với 44 thành phần dân tộc cùng sinh sống, là khu vực trung tâm Tây Nguyên có số lượng án hình sự thụ lý hàng năm cao nhất khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm giảm thiểu tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi thủ tục tố tụng từ mức khoảng 2% xuống dưới 0,5%, bảo đảm hiện thực hóa nguyên tắc Hiến định năm 2013 về quyền tư pháp và bảo vệ quyền con người trong xét xử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết về các mô hình tố tụng hình sự trên thế giới, bao gồm mô hình thẩm vấn thuộc hệ thống Civil Law tại các quốc gia như Pháp, Đức; mô hình tranh tụng thuộc hệ thống Common Law tại Anh, Mỹ; và mô hình tố tụng đan xen hiện đại tại Pháp sau cải cách năm 2000 cùng Nhật Bản. Bên cạnh đó, tác giả đặt nền tảng trên lý thuyết quyền tư pháp và nguyên tắc suy đoán vô tội được quy định tại Điều 31 và Điều 102 Hiến pháp năm 2013, cùng định hướng cải cách theo Nghị quyết số 08-NQ/TW năm 2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị.

Công trình làm sáng tỏ 4 khái niệm pháp lý trọng tâm:

• Phiên tòa sơ thẩm hình sự: Giai đoạn xét xử công khai, toàn diện lần đầu vụ án hình sự của Tòa án có thẩm quyền để đưa ra phán quyết về tội danh và hình phạt.
• Thủ tục tố tụng tại phiên tòa: Trình tự các bước bắt buộc gồm khai mạc, xét hỏi, tranh luận, nghị án và tuyên án.
• Tranh tụng tại phiên tòa: Hoạt động đối đáp, đánh giá chứng cứ bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội dưới sự điều khiển của Hội đồng xét xử.
• Quyền tư pháp: Quyền năng xét xử của Tòa án nhân danh Nhà nước nhằm bảo vệ công lý và quyền công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp của nghiên cứu được thu thập từ hệ thống báo cáo thống kê xét xử định kỳ của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk trong mốc thời gian 5 năm (2009 - 2013). Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 100% các vụ án hình sự sơ thẩm với tổng số hơn 5.200 vụ án đã thụ lý và giải quyết tại Tòa án hai cấp trên địa bàn.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp chọn mẫu phân tầng theo nhóm tội danh được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho tình hình tội phạm đặc thù tại địa bàn Tây Nguyên. Phương pháp phân tích luật học thực định, phương pháp so sánh đối chiếu quốc tế và phương pháp thống kê mô tả được áp dụng nhằm phân tích sâu 5 bảng số liệu thực tiễn, giúp bóc tách sự mâu thuẫn giữa quy định pháp luật và quá trình áp dụng thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn 5 năm (2009 - 2013) tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Đắk Lắk cho thấy nhiều kết quả nổi bật:

Thứ nhất, hiệu quả giải quyết án đạt tỷ lệ cao trên 96% tổng số vụ thụ lý mỗi năm, tuy nhiên tỷ lệ bản án sơ thẩm bị Tòa án cấp phúc thẩm hủy hoặc sửa do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng vẫn chiếm tỷ lệ dao động từ 1,5% đến 2,3%.

Thứ hai, quy định pháp luật tố tụng tồn tại xung đột nội tại nghiêm trọng. Cụ thể, quy định tại khoản 2 Điều 204 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 mang tính tùy nghi về việc cách ly người làm chứng, trong khi khoản 1 Điều 211 lại quy định bắt buộc phải hỏi riêng từng người làm chứng. Hệ quả là trên 80% các phiên tòa sơ thẩm thực tế không thực hiện cách ly người làm chứng trước khi xét hỏi.

Thứ ba, hoạt động tranh luận tại phiên tòa còn nặng tính hình thức. Thời lượng dành cho thủ tục tranh luận chỉ chiếm khoảng 15% đến 20% tổng thời gian phiên tòa. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa thường bảo lưu nguyên văn bản cáo trạng và chưa thực hiện đối đáp đầy đủ với trên 40% các luận điểm gỡ tội của người bào chữa.

Thứ tư, cơ cấu nhân sự Tòa án hai cấp tỉnh Đắk Lắk có trên 85% cán bộ đạt trình độ cử nhân luật trở lên, song tỷ lệ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng điều hành tranh tụng chỉ đạt dưới 30%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ tư duy tố tụng thẩm vấn truyền thống, coi trọng hồ sơ giấy tờ thu thập từ giai đoạn điều tra hơn là kết quả thẩm tra trực tiếp tại phiên xử. Điều này trái ngược hoàn toàn với xu hướng hội nhập của các nước như Pháp sau cải cách năm 2000 hay Trung Quốc sau lần sửa đổi luật năm 1997 vốn chuyển dịch mạnh sang mô hình tranh tụng.

Để làm nổi bật các phát hiện, dữ liệu thực tiễn trong luận văn được mô hình hóa qua Bảng 2.1 về tỷ lệ giải quyết án và Bảng 2.2 về kết quả xét xử phúc thẩm. Dữ liệu này có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ đường thể hiện xu hướng giảm dần của các vi phạm thủ tục qua từng năm, kết hợp cùng biểu đồ cột so sánh tỷ lệ tranh tụng thực chất giữa các đơn vị Tòa án cấp huyện. Việc trực quan hóa này giúp các nhà quản lý tư pháp nhận diện chính xác các khâu đột phá cần can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng phiên tòa sơ thẩm:

• Hoàn thiện các điều khoản trong Bộ luật Tố tụng hình sự: Sửa đổi bổ sung Điều 204, Điều 207 và Điều 211 theo hướng quy định bắt buộc 100% các phiên tòa phải cách ly người làm chứng, đồng thời quy định rõ ràng quyền xét hỏi của Thẩm phán thứ hai trong Hội đồng xét xử gồm 5 thành viên. Mục tiêu giảm tỷ lệ án bị hủy do lỗi tố tụng xuống dưới 0,5% trong giai đoạn 2016 - 2020. Chủ thể thực hiện là Quốc hội và Tòa án nhân dân Tối cao.
• Chuyển đổi mô hình xét hỏi sang tăng cường tranh tụng: Ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế tranh luận bình đẳng, quy định Kiểm sát viên phải đối đáp 100% ý kiến của Luật sư bào chữa và tăng thời lượng tranh luận lên tối thiểu 40% tổng thời lượng phiên tòa trước năm 2018. Chủ thể thực hiện là Viện kiểm sát nhân dân Tối cao phối hợp cùng Liên đoàn Luật sư Việt Nam.
• Nâng cao năng lực chuyên môn của người tiến hành tố tụng: Tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ bắt buộc mỗi năm về kỹ năng xét hỏi mở và kỹ năng điều hành tranh tụng cho 100% Thẩm phán, Kiểm sát viên và Hội thẩm nhân dân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk trong lộ trình 3 năm. Chủ thể thực hiện là Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk và Học viện Tòa án.
• Nâng cấp cơ sở vật chất phòng xử án: Triển khai lắp đặt hệ thống ghi âm, ghi hình tự động tại 100% các phòng xử án sơ thẩm cấp huyện và thiết kế lại mô hình phòng xử án với vị trí ngồi của Luật sư ngang hàng với Viện kiểm sát trước năm 2020. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk và Tòa án nhân dân Tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực tiễn giúp nhận diện 5 lỗi vi phạm thủ tục phổ biến trong giai đoạn khai mạc và xét hỏi, từ đó chuẩn hóa kỹ năng điều khiển phiên tòa đúng quy chuẩn pháp lý.
• Kiểm sát viên và Luật sư hình sự: Nguồn tài khảo hữu ích nhằm nâng cao kỹ năng thu thập chứng cứ, xây dựng bản luận cứ bào chữa và thực hành kỹ năng đối đáp tranh luận trực tiếp tại phiên xử sơ thẩm.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Luật: Cung cấp khung lý thuyết so sánh chuyên sâu về 3 mô hình tố tụng thế giới cùng hệ thống dữ liệu thực chứng 5 năm tại vùng Tây Nguyên phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan cải cách tư pháp: Cung cấp các luận cứ thực tiễn và số liệu cụ thể làm cơ sở lý luận phục vụ việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và xây dựng các thông tư hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

Phiên tòa sơ thẩm có vai trò như thế nào trong tiến trình cải cách tư pháp? Phiên tòa sơ thẩm là trung tâm của toàn bộ hoạt động tố tụng, nơi quyền tư pháp được thực thi công khai và trực tiếp nhất. Theo định hướng tại Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm được xác định là khâu đột phá then chốt nhằm khắc phục triệt để tình trạng kết án oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm trong thực tế xét xử.

Tại sao quy định cách ly người làm chứng tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 lại bị coi là bất cập? Sự bất cập nằm ở mâu thuẫn giữa hai điều luật: khoản 2 Điều 204 quy định việc cách ly mang tính tùy nghi theo quyết định của chủ tọa, trong khi khoản 1 Điều 211 lại bắt buộc phải hỏi riêng từng người. Sự thiếu thống nhất này khiến hơn 80% phiên tòa tại Đắk Lắk giai đoạn 2009 - 2013 bỏ qua việc cách ly, làm giảm tính khách quan của chứng cứ lời khai.

Mô hình tố tụng của Việt Nam thuộc mô hình nào trên thế giới? Hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam về cơ bản mang đặc trưng chủ đạo của mô hình thẩm vấn thuộc dòng họ Civil Law, với vai trò thống trị của hồ sơ điều tra. Tuy nhiên, theo xu hướng lập pháp hiện đại và tinh thần Hiến pháp năm 2013, Việt Nam đang tích cực tiếp thu các yếu tố tiến bộ của mô hình tranh tụng Common Law để chuyển dần sang mô hình tố tụng đan xen.

Thực tiễn xét xử tại địa bàn Đắk Lắk có nét đặc thù gì nổi bật? Đắk Lắk là địa bàn chiến lược rộng 13.125 km2 với 44 dân tộc sinh sống, có tình hình tranh chấp đất đai và an ninh nông thôn phức tạp. Số lượng vụ án hình sự sơ thẩm thụ lý hàng năm tại Tòa án hai cấp tỉnh Đắk Lắk luôn ở mức cao nhất khu vực Tây Nguyên, tạo ra áp lực xét xử lớn đối với đội ngũ Thẩm phán địa phương.

Giải pháp nào giúp khắc phục tính hình thức trong tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm? Giải pháp then chốt là bắt buộc Kiểm sát viên phải đối đáp đến cùng với 100% các luận cứ của Luật sư, thay vì chỉ bảo lưu quan điểm cáo trạng. Đồng thời, cần cải tạo không gian phòng xử án theo hướng bố trí vị trí ngồi của người bào chữa ngang hàng với công tố viên nhằm bảo đảm nguyên tắc bình đẳng vũ khí tố tụng.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thủ tục phiên tòa sơ thẩm và phân tích sâu sắc 3 mô hình tố tụng trên thế giới.
• Đánh giá xác thực thực trạng áp dụng pháp luật tố tụng thông qua bộ số liệu 5 năm (2009 - 2013) tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk.
• Chỉ rõ các điểm nghẽn quy phạm trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, đặc biệt là quy trình xét hỏi và tranh luận.
• Đưa ra 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật gắn với chỉ số định lượng cụ thể, hướng tới giảm tỷ lệ án hủy sửa xuống dưới 0,5%.
• Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho công tác lập pháp và đào tạo tư pháp trong giai đoạn cải cách 2016 - 2020.

Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi các cơ quan tư pháp đẩy mạnh triển khai đồng bộ lộ trình sửa đổi luật và tập huấn kỹ năng điều hành tranh tụng cho đội ngũ cán bộ xét xử. Hãy tham khảo và trích dẫn ngay luận văn thạc sĩ này để làm phong phú thêm cơ sở lý luận và thực tiễn cho các công trình nghiên cứu tố tụng hình sự của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ 1. THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ 1. Phiên tòa sơ thẩm hình sự 1. Khái niệm Tố tụng hình sự là một quá trình giải quyết vụ án hình sự, bao gồm toàn bộ hoạt động của các chủ thể, trong đó mỗi loại chủ thể góp phần vào việc giải quyết một chức năng của TTHS hƣớng tới việc giải quyết vụ án khách quan, công bằng, góp phần đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm, bảo vệ quyền con ngƣời.

Giải quyết vụ án hình sự là một quá trình phức tạp. Từ khi phát hiện ra những dấu hiệu của tội phạm cho đến khi ngƣời phạm tội phải chịu hình phạt về hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mà mình đã thực hiện, các chủ thể TTHS phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau phù hợp với tính chất, đặc điểm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Các giai đoạn TTHS là những bƣớc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có nhiệm vụ riêng, mang những đặc thù về phạm vi chủ thể và hành vi tố tụng. Có nhiều quan điểm khác nhau về việc phân chia các giai đoạn trong TTHS, tuy nhiên quan điểm truyền thống có vẻ hợp lý nhất và đƣợc nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ là quá trình TTHS đƣợc phân chia thành bốn giai đoạn tƣơng ứng với chức năng của các cơ quan tiến hành tố tụng: Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự: giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ án hình sự, bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận đƣợc tin báo, tố giác về tội phạm và kết thúc bằng việc ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.

Giai đoạn điều tra và truy tố: là giai đoạn đƣợc bắt đầu sau khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc khi có 8 quyết định truy tố bị can trƣớc Tòa án bằng bản cáo trạng, quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ hoặc quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Giai đoạn xét xử vụ án hình sự: là giai đoạn đƣợc bắt đầu khi Tòa án nhận đƣợc hồ sơ vụ án và quyết định truy tố bị can cùng bản cáo trạng của VKS và kết thúc khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Giai đoạn thi hành bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án: là giai đoạn mà các cơ quan có trách nhiệm đƣa bản án và quyết định của Tòa án ra thi hành nhằm đảm bảo hiệu lực trên thực tế. Nhƣ vậy, có thể nhận thấy, mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về các giai đoạn TTHS, nhƣng có thể khẳng định giai đoạn xét xử là giai đoạn không thể thiếu và đóng vai trò trung tâm của hoạt động TTHS.

BLTTHS năm 2003 ghi nhận: “Không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt nếu không có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án” [25, Điều 9], đồng thời Hiến pháp năm 2013 đã minh định một cách rõ ràng hơn: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [29, Điều 31, Khoản 1]. Thông qua hoạt động xét xử mới có thể xác định đƣợc ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm có phải là tội phạm hay không, các chứng cứ thu thập tại các giai đoạn trƣớc đƣợc đƣa ra xem xét một cách khách quan, công khai và toàn diện tại phiên tòa. Bản án của Tòa án khẳng định bị cáo có tội hay không có tội, nếu có tội thì phạm tội gì và phải chịu hình phạt ra sao theo quy định tại điều khoản nào của BLHS, các biện pháp tƣ pháp áp dụng đối với bị cáo nhƣ thế nào…. Hoạt động xét xử vụ án hình sự có thể phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, thông thƣờng xét xử sơ thẩm là giai đoạn bắt buộc đối với mọi vụ án hình sự.

Trên cơ sở cáo trạng của Viện kiểm sát chuyển sang, Tòa án cấp sơ thẩm lần đầu tiên đƣa vụ án ra xem xét công khai tại phiên tòa. Trong trƣờng hợp có kháng cáo, kháng nghị, vụ án có thể đƣợc đƣa ra xét xử phúc 9 thẩm và khi có một số điều kiện nhất định, vụ án có thể đƣợc xem xét theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Theo từ điển tiếng Việt năm 2010 của Viện ngôn ngữ học thì “sơ thẩm” là “ Xét xử một vụ án với tư cách là Tòa án ở cấp xử thấp nhất” [44], còn Từ điển luật học của Bộ tƣ pháp thì giải thích: “Xét xử sơ thẩm là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một Tòa án có thẩm quyền” [43]. Nhƣ vậy, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc hiểu là một giai đoạn TTHS, trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành việc xét xử lần đầu, toàn diện vụ án hình sự trên cơ sở bản cáo trạng của VKS.

Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc tiến hành sau khi Tòa án nhận đƣợc bản cáo trạng và hồ sơ vụ án do VKS chuyển sang. BLTTHS quy định một khoảng thời gian nhất định cho tòa án nghiên cứu hồ sơ vụ án và chuẩn bị các công việc cần thiết cho việc mở phiên tòa sơ thẩm. Trƣớc hết Tòa án phải xác định vụ án có thuộc thẩm quyền xét xử của mình hay không. Nếu qua nghiên cứu thấy vụ án không thuộc thẩm quyền thì thẩm phán đƣợc phân công làm chủ tọa phiên tòa đề nghị Chánh án Tòa án chuyển vụ án cho Tòa án có thẩm quyền.

Trƣờng hợp vụ án thuộc thẩm quyền của mình, Tòa án sẽ tiếp tục tiến hành các công việc khác và có thể ra một trong các quyết định nhƣ: Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, quyết định tạm đình chỉ vụ án, quyết định đình chỉ vụ án hoặc quyết định đƣa vụ án ra xét xử. Cũng theo từ điển tiếng Việt năm 2010 của Viện ngôn ngữ học thì “phiên tòa” là “Lần họp để xét xử vụ án” [44]. Nhƣ vậy khi Tòa án ra quyết định đƣa vụ án ra xét xử, trong quyết định phải ghi rõ thời gian, địa điểm mở phiên tòa và thành phần những ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng. Quá trình xét xử tại phiên tòa hình sự sơ thẩm phải có sự tham gia của những ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng.

Trong số những ngƣời này BLTTHS năm 2003 quy định có những ngƣời mà sự có mặt của họ là bắt buộc, không thể thiếu nhƣ các thành viên của Hội đồng xét xử bao gồm 10 thẩm phán và các hội thẩm, tùy theo tính chất vụ án trên cơ sở quy định của BLTTHS mà Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự gồm một thẩm phán và hai hội thẩm hoặc gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải có mặt từ khi bắt đầu đến khi kết thúc phiên tòa. Trƣờng hợp có thành viên Hội đồng xét xử không thể tham gia xét xử đƣợc thì phải có thẩm phán, hội thẩm dự khuyết thay thế nhƣng họ cũng phải có mặt tại phiên tòa từ đầu. Trƣờng hợp không có thẩm phán, hội thẩm dự khuyết thay thế hoặc phải thay đổi chủ tọa phiên tòa đối với Hội đồng xét xử có một thẩm phán và hai hội thẩm thì Tòa án phải hoãn phiên tòa và vụ án phải đƣợc xét xử lại từ đầu.

Sự tham gia của Kiểm sát viên tại phiên tòa hình sự sơ thẩm cũng là bắt buộc, nếu Kiểm sát viên vắng mặt hoặc bị thay đổi mà không có Kiểm sát viên dự khuyết để thay thế thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa và báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa, ngoài việc thực hiện quyền công tố, truy tố ngƣời phạm tội còn có nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng nhằm đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời tham gia tố tụng cũng nhƣ đảm bảo cho việc xét xử đƣợc tiến hành đúng pháp luật. Sự có mặt của bị cáo tại phiên tòa vừa là nghĩa vụ đồng thời cũng là quyền. Họ có nghĩa vụ tham gia phiên tòa vì họ bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhƣng sự có mặt của họ cũng là quyền để họ trình bày, tự bào chữa cho mình trƣớc lời buộc tội của cơ quan công tố.

Theo quy định của BLTTHS thì bị cáo phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Tòa án, nếu vắng mặt không có lý do chính đáng thì bị áp giải, nếu vắng mặt có lý do chính đáng thì phải hoãn phiên tòa. Nếu bị cáo bị bệnh tâm thần hoặc bị bệnh hiểm nghèo khác thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án cho đến khi bị cáo khỏi bệnh. Đồng thời phải ra quyết định bắt buộc chữa bệnh đối với bị cáo. Nếu bị cáo 11 trốn tránh thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án và yêu cầu cơ quan điều tra truy nã bị cáo.Tòa án chỉ có thể xét xử vắng mặt bị cáo trong các trƣờng hợp sau: Bị cáo trốn tránh và việc truy nã không có kết quả; bị cáo đang ở nƣớc ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa hoặc bị cáo đã đƣợc giao giấy triệu tập hợp lệ và sự vắng mặt của bị cáo không trở ngại cho việc xét xử.

Nghị quyết số 04/2004/NQ-HĐTP ngày 05/11/2004 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hƣớng dẫn thi hành một số quy định trong phần thứ ba “xét xử sơ thẩm” của BLTTHS năm 2003 đã hƣớng dẫn: Tại phiên tòa, bị cáo đang bị tạm giam đƣợc tiếp xúc với ngƣời bào chữa nhƣng phải thực hiện đúng nội quy phiên tòa và tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa. Muốn tiếp xúc với ngƣời khác phải nêu rõ lý do và đƣợc chủ tọa phiên tòa cho phép. Trong thời gian Hội đồng xét xử tạm nghỉ hoặc vào phòng nghị án thì chủ tọa phải tuyên bố: “Giao bị cáo đang bị tạm giam cho những ngƣời có nhiệm vụ dẫn giải giám sát trong thời gian Hội đồng xét xử tạm nghỉ (hoặc trong thời gian Hội đồng xét xử vào phòng nghị án thảo luận).