Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA TỈNH UỶ TRONG THỰC HIỆN CẢI CÁCH TƯ PHÁP 1. QUAN ĐIỂM VÀ NỘI DUNG CẢI CÁCH TƯ PHÁP Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Quyền tư pháp trong quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước Quyền lực chính trị: Theo Từ điển Bách khoa Triết học Liên Xô xác định: “ Quyền lực, trong ý nghĩa chung nhất, là năng lực và khả năng thực hiện ý chí của mình, tác động đến hành động, hành vi của những người khác nhờ phương tiện nào đó, như uy tín, quyền hành, sự cưỡng bức (kinh tế, chính trị, nhà nước, gia đình. Tuỳ theo cách phân loại mà người ta phân chia quyền lực thành các dạng khác nhau, phân chia theo lĩnh vực đời sống xã hội, người ta phân chia quyền lực thành quyền lực kinh tế, quyền lực chính trị, quyền lực tư tưởng.
Quyền lực chính trị có thể được hiểu là ý chí chung của một tập đoàn xã hội (có thể là một giai cấp, một dân tộc, một nhóm người.) thể hiện năng lực thực hiện những lợi ích của tập đoàn xã hội đó, trong mối quan hệ tác động chi phối các tập đoàn xã hội khác. Hay nói cách khác, quyền lực chính trị được biểu hiện trong một chế độ chính trị - nhà nước. Quyền lực chính trị thuộc về nhân dân nhưng không phải chế độ chính trị - nhà nước nào cũng bảo đảm quyền dân chủ của nhân dân, bảo vệ được lợi ích của nhân dân lao động. Quyền lực chính trị có một số đặc điểm: Luôn mang tính giai cấp, thực chất quyền lực chính trị là lợi ích giai cấp thể hiện thành ý chí giai cấp luôn gắn với một giai cấp nhất định; mang tính thống nhất về cơ bản, vừa lại có sự không thuần nhất do nó mang tính cục bộ về nhận thức, phương thức thực hiện của các bộ phận khác nhau trong nội bộ một giai cấp; có cơ cấu tổ chức theo dạng hình tháp, càng lên cao, mật độ quyền lực càng đậm đặc, 11 cường độ quyền lực càng lớn; quyền lực chính trị được thể hiện theo chế độ đại diện, được hiện thân hoá ở những nhóm hoặc cá nhân đại diện của tập đoàn xã hội.
Quyền lực Nhà nước và quyền lực chính trị: Học thuyết Mác - Lê nin khẳng định xã hội phân chia thành các giai cấp và đấu tranh giai cấp, Nhà nước là sản phẩm của cuộc đấu tranh giai cấp. Nhà nước, tức là cơ quan bạo lực có tổ chức, nhất định phải xuất hiện khi xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định, lúc mà xã hội đã phân thành giai cấp không thể điều hoà, lúc mà xã hội không thể tồn tại nếu không có một quyền lực tựa hồ như đứng lên trên xã hội và tách rời xã hội đến một mức độ nào đó. Như vậy, xét về bản chất quyền lực nhà nước là một quyền lực chính trị - quyền lực của giai cấp cầm quyền. Nhà nước chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác.
Trong hệ thống quyền lực chính trị của xã hội, quyền lực nhà nước ở vị trí trung tâm, có vai trò trọng yếu nhất. Do đó, khi quyền lực nhà nước chuyển từ giai cấp này sang giai cấp khác sẽ trực tiếp dẫn đến sự thay đổi căn bản tính chất chế độ chính trị của xã hội, làm biến đổi hệ thống quyền lực chính trị của xã hội. Quyền lực nhà nước là quyền lực của giai cấp cầm quyền, do vậy nó là một quyền lực chính trị. Nói cách khác, quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước là hai khái niệm không đồng nhất.
Quyền lực chính trị có nội hàm rộng hơn, phương thức và hình thức thể hiện phong phú hơn, cơ cấu, cấp độ chủ thể quyền lực đa dạng hơn so với quyền lực nhà nước. Ở Việt Nam, quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Hệ thống chính trị bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam, Hội liên hiệp phụ nữ, Đoàn thanh niên, Hội Cựu chiến binh. Nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua đại diện của mình là các tổ 12 chức trong hệ thống chính trị và thông qua hình thức dân chủ trực tiếp.
Trong hệ thống chính trị, “Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc” [17, tr. Đảng là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Mặt trận tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị của các giai cấp, tầng lớp, các dân tộc, các tôn giáo và nhân dân lao động nói chung, Mặt trận Tổ quốc là cơ sở chính trị của Nhà nước. Trong đó, Nhà nước là trung tâm của hệ thống chính trị.
Chính vì thế, Đảng ta chi rõ: “Xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế trong hệ thống chính trị phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân” [5, tr. Tóm lại, quyền lực nhà nước là quyền lực chính trị đặc biệt trong đó nhà nước có chức năng chuyên chính giai cấp và chức năng tổ chức quản lý xã hội. Quyền lực nhà nước gồm có 3 quyền: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhà nước, nhà nước chịu dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự lãnh đạo của Đảng xem là quy luật tất yếu, là nhân tố quyết định đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.
Quyền tư pháp trong quyền lực Nhà nước: Để thực hiện các chức năng của nhà nước, nhà nước sử dụng nhiều phương pháp, hình thức hoạt động khác nhau trong đó có ba hình thức hoạt động chính là: xây dựng pháp luật (quyền lập pháp), tổ chức thực hiện pháp luật (quyền hành pháp) và bảo vệ pháp luật (quyền tư pháp). Đây là các hoạt động cơ bản để thực hiện quyền lực nhà nước. Hay nói cách khác quyền lực nhà nước bao gồm có quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Các cơ quan thực hiện quyền tư pháp là các cơ quan bảo vệ pháp luật và giữ gìn pháp luật bằng 13 cách áp dụng các biện pháp cần thiết do pháp luật quy định, nhằm phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh kịp thời mọi hành vi phạm tội, đấu tranh và phòng, chống tội phạm, giải quyết các tranh chấp trong đời sống xã hội, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền lợi ích hợp pháp của công dân.
Nếu quyền lực nhà nước được thể hiện đầy đủ và đúng đắn qua hoạt động lập pháp và hành pháp, nhưng hoạt động tư pháp không tốt thì quyền lực nhà nước sẽ không được phát huy hiệu lực và hiệu quả, thậm trí bị suy giảm. Ngược lại, nếu quyền tư pháp được thực hiện đúng thì sẽ có tác dụng tích cực đối với quyền lập pháp và quyền hành pháp, đóng góp vai trò quyết định trong việc củng cố, tăng cường quyền lực nhà nước trong đời sống xã hội. Có thể nói, trong quyền lực nhà nước, quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp có mối quan hệ biện chứng không thể tách dời trong bất cứ một loại nhà nước nào trong lịch sử. Quyền tư pháp với ý nghĩa là một nhánh quyền lực trong cơ cấu quyền lực nhà nước với hoạt động là bảo vệ pháp luật nhằm duy trì sự ổn định xã hội phục vụ cho hoạt động của nhà nước đảm bảo hiệu lực, hiệu quả.
Quyền tư pháp là quyền nắm giữ pháp luật, bảo vệ công lý, bảo vệ luật pháp, đảm bảo cho pháp luật được thực hiện và chống lại các hành vi vi phạm pháp luật được coi như biểu tượng của công lý để bảo vệ chế độ, bảo vệ lợi ích nhà nước. Quyền tư pháp được xem là quyền xét xử, được nhân dân giao cho tòa án. Độc lập và chỉ tuân theo pháp luật là nguyên tắc xuyên suốt và cao nhất trong tổ chức thực hiện quyền này, mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức không được phép can thiệp vào hoạt động xét xử của tòa án. Đây thực chất là quyền bảo vệ ý chí chung của quốc gia bằng việc xét xử các hành vi vi phạm Hiến pháp, pháp luật từ phía công dân và cơ quan nhà nước.
Vì vậy, bảo vệ pháp luật, công lý, tự do của công dân là trách nhiệm hàng đầu của quyền tư pháp. Mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân có nghĩa vụ tôn trọng, giữ 14 gìn và bảo vệ tính pháp quyền và công lý trong các phán quyết của tòa án. Quyền tư pháp trong quyền lực nhà nước trong mối quan hệ với quyền lập pháp, quyền hành pháp cho thấy quyền tư pháp có tính độc lập tương đối, song quyền tư pháp không biệt lập, tách rời với các quyền lập pháp, hành pháp. Như đã phân tích ở trên, quyền tư pháp bảo vệ quyền lập pháp và bảo đảm cho quyền hành pháp - quản lý xã hội bằng và theo pháp luật không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Tại Điều 2 Hiến pháp 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) đã xác định: Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp [34, tr. Tóm lại, quyền tư pháp được hiểu là hoạt động xét xử của tòa án và những hoạt động của các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức khác trực tiếp liên quan đến hoạt động xét xử của tòa án, nhằm bảo vệ độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, khoa học công nghệ, ngoại giao.
Bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và các lĩnh vực trật tự pháp luật khác.