CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TRONG CÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của thực hiện chính sách cải cách thủ tục hành chính trong các cơ quan hành chính nhà nước 1. Khái niệm về thực hiện chính sách cải cách thủ tục hành chính Cải cách theo nghĩa phổ thông là việc sửa đổi những bộ phận cũ, không hợp lý cho thành những bộ phận mới, hợp lý, đáp ứng yêu cầu của tình hình khách quan; hoặc là việc sửa đổi căn bản từng mặt, từng phần của đời sống xã hội theo hướng tiến bộ, mà không làm thay đổi nền tảng của chế độ xã hội hiện hành. TTHC là một loại quy phạm pháp luật quy định về hồ sơ, yêu cầu, điều kiện, cách thức giải quyết công việc và trình tự quy trình thực hiện theo thời gian, không gian xác định khi thực hiện một thẩm quyền nhất định của bộ máy Nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân.
Theo khoản 1, Điều 3 Nghị định 63/2010/NĐ-CP ngày 08/6/2010 của Chính phủ, TTHC là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức. Thông qua TTHC người dân có thể dễ dàng thực hiện được quyền của mình. Theo đó, CCTTHC được hiểu là cải cách có kế hoạch đối với các quy định pháp luật về thủ tục hồ sơ, yêu cầu, điều kiện, trình tự quy trình, đổi mới cách thức giải quyết công việc của các cơ quan HCNN, người có thẩm quyền trong việc thực hiện TTHC, để tạo ra sự chuyển biến tích cực làm cho các cơ quan HCNN hoạt động đồng bộ, nâng cao hiệu lực, hiệu quả nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý KT-XH, phục vụ nhân dân và xã hội tốt hơn. Cơ quan HCNN là bộ phận hợp thành của bộ máy nhà nước, được thành lập để thực hiện chức năng quản lý HCNN.
Ở nước ta, cơ quan HCNN được hình thành từ các cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp. Trong đó, Chính phủ là cơ quan HCNN cao nhất của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam và là cơ quan chấp hành của Quốc hội. Chính phủ do Quốc hội thành lập. UBND là cơ quan HCNN ở địa phương và là cơ quan chấp hành của HĐND.
UBND do HĐND cùng cấp bầu, miễn nhiệm và bãi nhiệm. Chính phủ và UBND các cấp hợp thành hệ thống cơ quan HCNN. 8 Đối với thuật ngữ “chính sách” trong thực tiễn của đời sống xã hội luôn được sử dụng phổ biến, có thể áp dụng cho chính phủ, các tổ chức và nhóm tư nhân, cũng như các cá nhân. Tùy vào những phương diện của xã hội mà các chủ thể đều xác lập chính sách theo cách riêng của họ, tuy nhiên ở góc nhìn chính sách công thì theo giới khoa học trong và ngoài nước đều thống nhất xác định: chủ thể ban hành chính sách công là nhà nước, chính sách công gắn liền với việc tổ chức chương trình hành động (chứ không dừng lại chỉ là lời tuyên bố) và nhằm vào giải quyết các vấn đề công cộng để đạt mục tiêu cụ thể.
Như vậy, chính sách công được hiểu là tổng thể chương trình hành động của chủ thể nắm quyền lực công, nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng trên các lĩnh vực của đời sống xã hội theo phương thức nhất định nhằm đạt được các mục tiêu để đề ra và đảm bảo cho xã hội phát triển bền vững và ổn định [14;tr. Về thực hiện chính sách công, đây là khái niệm dùng để chỉ quá trình hoạt động chuyển hóa ý chí nhà nước (ý chí của chủ thể chính sách công) thành hiện thực bằng việc tác động vào các đối tượng quản lý để đạt mục tiêu nhất định. Thực hiện chính sách công, trước hết là trung tâm kết nối các bước trong chu trình chính sách công thành một hệ thống, nhất là với hoạch định chính sách công. So với các khâu khác trong chu trình chính sách công, tổ chức thực thi có vị trí đặc biệt quan trọng, vì đây là bước thực hiện hóa chính sách trong đời sống xã hội.
Nếu đưa vào thực hiện một chính sách tốt không những mang lại lợi ích to lớn cho các nhóm đối tượng thụ hưởng, mà còn góp phần làm tăng uy tín của Nhà nước trong quá trình quản lý xã hội. Tuy nhiên, để có được một chính sách tốt, các nhà hoạch định phải trải qua một quá trình nghiên cứu, tìm kiếm rất công phu. Nhưng dù tốt đến đâu thì chính sách cũng trở thành vô nghĩa nếu chính sách không được đưa vào thực hiện. Những luận giải trên đây cho phép cung cấp chúng ta có sự nhận thức đầy đủ hơn về vị trí quan trọng của thực hiện chính sách công, từ đó có ý thức tự giác trong việc tổ chức thực hiện chính sách công [15; tr.
Do đó, thực hiện chính sách công được hiểu là một khâu hợp thành chu trình chính sách, là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu định hướng. Từ đây, có thể hiểu: Thực hiện chính sách CCTTHC trong các cơ quan HCNN 9 là một khâu hợp thành chu trình chính sách, là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý về CCTTHC trong các cơ quan HCNN nhằm đạt mục tiêu định hướng đã đề ra. Đặc điểm của thực hiện chính sách cải cách thủ tục hành chính trong các cơ quan hành chính nhà nước Thứ nhất, chính sách CCTTHC được thực hiện chủ yếu bởi các chủ thể quản lý HCNN. Vì việc thực hiện TTHC mặc dù do nhiều cơ quan Nhà nước, CB,CC thực hiện, song cơ quan HCNN và CB,CC thuộc những cơ quan này là những chủ thể chủ yếu.
Nói cách khác, các chủ thể tham gia thực hiện, đó là các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, cá nhân được nhà nước trao quyền, trong đó quan trọng nhất phải tính đến hệ thống các cơ quan HCNN và đội ngũ CB,CC trong hệ thống này trong quá trình thực hiện chức năng, nhiêm vụ, quyền hạn của mình. Thứ hai, những cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền mới thực hiện CCTTHC trong phạm vi thẩm quyền do luật định. Xét trong cơ cấu quyền lực nhà nước nói chung, mỗi chủ thể chỉ có thể sử dụng quyền lực nhất định trong thẩm quyền pháp luật được trao (thực hiện đúng pháp luật). Hơn nữa, TTHC đo pháp luật hành chính quy định và có tính chất bắt buộc đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Nếu có tình trạng thực hiện cải cách các thủ tục mà không đúng thẩm quyền thì chẳng những việc thực hiện thủ tục đó không hợp pháp, mà còn làm ảnh hưởng suy giảm hiệu quả quản lý nhà nước. Thứ ba, việc thực hiện chính sách CCTTHC phải mang tính đồng bộ, khả thi, sáng tạo và hiệu quả. Nội dung và cách thức thực hiện chính sách CCTTHC phụ thuộc rất nhiều yếu tố khác nhau, mà ở đó: không chỉ phải căn cứ vào nhiệm vụ của CCTTHC, mà quan trọng hơn chúng phải tùy thuộc vào trình độ và khả năng của các chủ thể quản lý trong quá trình CCTTHC phải đảm bảo tính đồng bộ trong thực hiện CCTTHC, phải tính toán về sự phù hợp với đặc điểm của các đối tượng quản lý; phải linh hoạt vận dụng những điều kiện và hoàn cảnh diễn ra hoạt động quản lý nhà nước của các địa phương, vùng miền khu vực. trong bối cảnh mở cửa và hội nhập quốc tế.
Hơn nữa, chính sách CCTTHC lấy mục tiêu là hoàn thiện quy trình 10 hợp lí trong giải quyết TTHC nhanh gọn, tiện lợi và hiệu quả; cùng với nhu cầu cải cách bãi bỏ TTHC cũ và thay đổi, điều chỉnh các thủ tục đã có đặt ra khá thường xuyên, cũng như nhu cầu kiến thiết thủ tục mới để giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong đời sống kinh tế - xã hội theo mục tiêu xác định, nhằm đảm bảo yêu cầu hoạt động quản lý nhà nước thích ứng bối cảnh mở cửa và hội nhập trong phát triển. Vì vậy, yêu cầu thực hiện chính sách CCTTHC phải có tính đồng bộ, khả thi, sáng tạo và hiệu quả. Nếu xem nhẹ hoặc phủ nhận đặc điểm này thì nguy cơ của sự máy móc, cứng nhắc diễn ra trong hoạt động quản lý nhà nước, dẫn đến cản trở, kìm hãm quá trình phát triển KT-XH. Song điểm lưu ý, trong quá trình thực hiện chính sách CCTTHC, các chủ thể quản lý không được phép có những hành động, hành vi thực tiễn (thực hiện chính sách này) tuỳ tiện vô nguyên tắc thay đổi thủ tục, vì như vậy khiến cho hoạt động quản lý thiếu tính ổn định, thiếu thống nhất.
Vai trò của thực hiện chính sách cải cách thủ tục hành chính trong các cơ quan hành chính nhà nước Xuất phát từ TTHC chẳng những liên quan đến các công việc nội bộ của một cơ quan, một cấp chính quyền nhà nước, mà chúng còn liên quan tác động theo chiều tỷ lệ thuận tới mối quan hệ của chính quyền nhà nước đối với những tổ chức và công dân. Bởi việc mức độ thực hiện quyền và nghĩa vụ của công dân được quy định trong hệ thống pháp luật đến đâu và việc thực hiện như thế nào, về cơ bản là đều chủ yếu thông qua TTHC do các cơ quan nhà nước và các cấp chính quyền quy định và trực tiếp giải quyết. Hơn nữa, sự thành công của một chính sách phụ thuộc vào kết quả của thực hiện chính sách đó. Có thể có bốn khả năng xảy ra: (1) Chính sách công tốt và thực hiện tốt dẫn đến thành công; (2) Chính sách công tốt, nhưng thực hiện tồi dẫn đến thất bại; (3) Chính sách công tồi, nhưng thực hiện tốt dẫn đến thành công; (4) Chính sách công tồi và thực hiện tồi dẫn đến thất bại kép.
Việc thực hiện chính sách CCTTHC cũng vậy. Vì thế, thực hiện chính sách CCTTHC trong các cơ quan HCNN ngày càng có vai trò quan trọng trong hoạt động quản lý HCNN, là bước hiện thực hoá mục tiêu chính sách CCTTHC để đáp ứng yêu cầu phát triển KT-XH trong bối cảnh mở cửa và hội nhập quốc tế. Vai trò của thực hiện chính sách CCTTHC trong các cơ quan HCNN, cụ thể là: 11 Thứ nhất, thông qua việc thực hiện chính sách CCTTHC, các cơ quan HCNN bằng việc tập trung tổ chức thực thi chương trình hành động của mình để hiện thực hoá mục tiêu của chính sách này.