CHƯƠNG 1 CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TƯ PHÁP TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1.1 Khái quát về cải cách thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh 1.1 Khái niệm cải cách thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân Trong tiến trình phát triển và hội nhập vào thế giới và khu vực, nhiều vấn đề mang tầm chiến lược đã và đang được đặt ra đối với nước ta trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội, quốc phòng - an ninh và đối ngoại. Trong rất nhiều vấn đề cần giải quyết, vấn đề đẩy mạnh cải cách hành chính công, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về kinh tế - xã hội trở thành vấn đề cấp thiết nhất hiện nay. Đối với hệ thống Tòa án nhân dân, một trong những yêu cầu mà Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” đề ra là: “…đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý; người dân chỉ nộp đơn đến Tòa án, Tòa án có trách nhiệm nhận và thụ lý đơn”. Quán triệt tinh thần trên, trong những năm qua, Ban cán sự Đảng, Ban lãnh đạo TANDTC đã có nhiều văn bản chỉ đạo các Tòa án tập trung thực hiện CCTTHCTP theo hướng công khai, đơn giản các thủ tực hành chính tư pháp tại Tòa án, bảo đảm tính công khai, minh bạch nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, tổ chức thực hiện các quyền được pháp luật quy định tại Tòa án và coi đây là một trong những giải pháp đột phá để nâng cao hiệu quả hoạt động của TAND.
Để thực hiện tốt công tác CCTTHCTP, trước hết phải hiểu CCTTHCTP là gì. 9 Theo cách hiểu chung nhất, cải cách là những thay đổi có tính hệ thống và có mục đích nhằm làm cho một hệ thống hoạt động tốt hơn. Theo cách hiểu này, cải cách được phân biệt với những hoạt động khác cũng chỉ sự biến đổi như sáng kiến, thay đổi, theo đó làm cho đối tượng có sự biến đổi phù hợp với yêu cầu khách quan của quá trình phát triển, làm cho nó tốt hơn theo nhu cầu của con người. Còn thủ tục là những điều kiện, quy định phải làm theo để tiến hành một công việc nào đó có liên quan với chính quyền.
Có nhiều cách hiểu khác nhau về thủ tục hành chính. Dưới góc độ quản lý nhà nước nói chung, TTHC được hiểu là công cụ, phương tiện quan trọng để các cơ quan hành chính thực hiện việc quản lý đối với từng ngành, lĩnh vực cụ thể. Còn dưới góc độ xã hội, TTHC được xác định là cầu nối để chuyển tải các quy định cụ thể về chính sách của Nhà nước vào cuộc sống, đảm bảo cho người dân, tổ chức tiếp cận và thực hiện tốt các chính sách, trong đó, cơ bản và chủ yếu là thực hiện các quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp của công dân, tổ chức. Dưới góc độ pháp luật, thủ tục hành chính là một loại quy phạm pháp luật quy định trình tự về thời gian, về không gian khi thực hiện một thẩm quyền nhất định của bộ máy Nhà nước là cách thức giải quyết công việc của các cơ quan hành chính nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân.
Khoản 1 Điều 3 Nghị định số 63/2010/NĐ-CP của Chính phủ quy định về kiểm soát thủ tục hành chính thì: Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức. Từ các phân tích trên, có thể hiểu thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án là cách thức, trình tự thực hiện các hoạt động mang tính chất hành chính nhằm hỗ trợ cho hoạt động xét xử tại Tòa án, giải quyết các yêu cầu của người dân trước và sau các phiên tòa xét xử và các hoạt động quản lý, chỉ đạo điều hành của lãnh đạo Tòa án các cấp. Hoạt động này bao gồm việc tiếp dân; tiếp nhận và xử lý đơn khởi kiện, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, hồ sơ do Viện kiểm sát chuyển đến, 10 đơn khiếu nại, công văn; phân công giải quyết vụ án; cấp sao lục bản án, quyết định của Tòa án; quản lý số lượng án đầu vào, đầu ra, án tồn; bố trí hội trường xét xử và thủ tục quản lý, trao đổi thông tin phục vụ cho sự chỉ đạo, quản lý các lĩnh vực công tác của lãnh đạo Tòa án các cấp. Như vậy, các thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án khác với thủ tục hành chính thông thường là nó nằm trong hoạt động chung của Tòa án và có vai trò quan trọng trong việc bổ trợ cho các hoạt động tố tụng xét xử tại Tòa án và hoạt động quản lý, điều hành của lãnh đạo Tòa án các cấp thông suốt, thuận tiện và hiệu quả.
Từ khái niệm trên có thể rút ra những đặc điểm cơ bản của thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân như sau: - TTHCTP tại Tòa án nhân dân được quy định chủ yếu trong các quy phạm pháp luật tố tụng. - Chủ thể thực hiện thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân là không phải là chủ thể có tư cách tố tụng (người tiến hành tố tụng với tư cách Thẩm phán, thư ký, thẩm tra viên). - TTHCTP tại Tòa án nhân dân gắn liền và hỗ trợ tích cực cho hoạt động xét xử tại Tòa án, giải quyết các yêu cầu của công dân trước và sau các phiên tòa xét xử và các hoạt động quản lý, chỉ đạo, điều hành của lãnh đạo Toà án nhân dân các cấp. Đồng thời điều chỉnh mối quan hệ giữa cơ quan Toà án với các cơ quan bổ trợ tư pháp như: giám định, luật sư, công chứng, thi hành án, thừa phát lại, giám định tư pháp, định giá, đấu giá, phiên dịch, Đoàn Hội thẩm nhân dân.
Như vậy, Cải cách TTHCTP tại Tòa án nhân dân là một sự thay đổi thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án có kế hoạch, theo một mục tiêu nhất định được xác định bởi cơ quan Tòa án nhân dân tối cao nhằm hỗ trợ cho hoạt động xét xử tại Tòa án, giải quyết các yêu cầu của người dân trước và sau các phiên tòa xét xử và các hoạt động quản lý, chỉ đạo điều hành của lãnh đạo Tòa án các cấp.2 Sự cần thiết và ý nghĩa của cải cách thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh - Sự cần thiết của cải cách thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh: Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo của Ban cán sự Đảng và Ban Lãnh đạo TTANDTC, TAND các cấp đã triển khai nhiều giải pháp để tiến hành cải cách TTHCTP tại Tòa án như phân công, phân nhiệm cán bộ hoặc bộ phận chuyên trách để tiếp nhận, giải quyết các yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân; công khai các quy trình, quy định có liên quan đến hoạt động tiếp dân, giải quyết các yêu cầu về tố tụng của đương sự và trật tự phiên tòa tại trụ sở Tòa án; tăng cường hoạt động ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động HCTP của Tòa án với việc xây dựng và triển khai áp dụng trong toàn hệ thống các phần mềm về thống kê, quản lý quá trình thụ lý và kết quả xét xử các loại vụ án, phần mềm quản lý cán bộ, xây dựng và phát triển cổng thông tin điện tử của TAND và trang thông tin điện tử tại Tòa án cấp tỉnh giúp cho công dân nắm bắt kịp thời các hoạt động của Tòa án và tìm kiếm các trợ giúp về mặt pháp lý khi tiếp cận với Tòa án, phân công cán bộ chuyên trách thực hiện công tác hành chính tư pháp như nhận đơn khởi kiện, thụ lý hồ sơ vụ án, tiếp công dân. Một số Tòa án địa phương được Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn là các Tòa án thí điểm thực hiện CCHCTP như TAND tỉnh Vĩnh Long, TAND tỉnh Thừa Thiên- Huế và TAND tỉnh Hưng Yên. Đề án Tổng thể ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống TAND giai đoạn 2011-2015 đã được triển khai tích cực trong đó có hai dự án được tiến đó là dự án xây dựng hệ thống giao ban trực tuyến và dự án xây dựng trung tâm dữ liệu và hệ thống phần mềm quản lý các loại vụ án. Tuy nhiên, các kết quả đạt được của các Tòa án trong công tác CCHCTP chưa đồng đều và còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra.
Cụ thể: Các Tòa án mới chỉ chú trọng đến công tác xét xử, còn các hoạt động thuộc lĩnh vực HCTP chưa được chú trọng đúng mức; một số thủ tục HCTP trong quan hệ 12 với cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến hoạt động tố tụng thụ lý, giải quyết, xét xử các vụ án và việc phân công, phân định trách nhiệm giữa các bộ phận, cá nhân trong hoạt động tố tụng và hoạt động HCTP của Tòa án chưa được rõ ràng; mô hình tổ chức bộ máy và quy trình thực hiện hoạt động HCTP tại các Tòa án không thống nhất, có nơi giao cho Văn phòng Tòa án thực hiện, có nơi giao trực tiếp cho các đơn vị trực thuộc thực hiện; đội ngũ cán bộ được giao thực hiện các hoạt động HCTP còn hạn chế về số lượng, một số hạn chế về trình độ, năng lực, tinh thần trách nhiệm với công việc và còn có biểu hiện gây phiền hà, nhũng nhiễu với người dân. Trang thiết bị và môi trường làm việc để tiến hành các hoạt động HCTP tại Tòa án các cấp chưa hiện đại, khoa học, thậm chí một số nơi, đặc biệt là trang thiết bị làm việc của hầu hết các TAND cấp huyện còn thiếu thốn, lạc hậu. Do đó, để hoạt động HCTP tại Tòa án thực sự đóng vai trò quan trọng trong việc bổ trợ cho các hoạt động tố tụng tại Tòa án và hoạt động quản lý, điều hành của lãnh đạo Tòa án thông suốt, trôi chảy, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, tổ chức trong mối quan hệ với Tòa án thì cải cách TTHCTP là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay.