CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THẨM QUYỀN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm thẩm quyền Sự phát triển của khoa học luôn gắn liền với việc xây dựng hệ thống các khái niệm. Khái niệm vừa là kết quả của tư duy khoa học vừa là phương tiện để tư duy.
để nghiên cứu thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự chúng ta sẽ bắt đầu từ các khái niệm cơ bản. Mỗi cơ quan Nhà nước đều có thẩm quyền hoạt động trong một lĩnh vực nhất định để thực hiện chức năng, nhiệm vụ mà luật đã quy định. Phạm vi hoạt động và quyền năng pháp lý của các cơ quan Nhà nước do luật pháp quy định được hiểu là thẩm quyền của các cơ quan Nhà nước đó. Sự phân định thẩm quyền là điều kiện cần thiết đảm bảo cho bộ máy Nhà nước hoạt động bình thường, không chồng chéo, dẫm chân lên nhau Trong tiếng Anh, người ta dùng thuật ngữ Jurisdiction để chỉ thẩm quyền hoặc phán quyết cũng có nghĩa là lắng nghe và phán quyết một vụ kiện hay đưa ra một án lệnh nào đó của Toà án hoặc vùng lãnh thổ mà trong phạm vi đó thẩm quyền của Toà án (Jurisdiction of Court) được thi hành.
Trong tiếng Pháp, thẩm quyền – competence, được hiểu là quyền của một cơ quan nhà nước, hành chính hay tư pháp, một quan chức hành chính hay tư pháp được làm một số việc, được quyết định và ra một số văn bản về một số vấn đề trong phạm vi được pháp luật cho phép. Khi đề cập đến thẩm quyền, tiếng Pháp còn sử dụng một số thuật ngữ sau: ▪ Compétence d’at-tribution, Compétence materielle – materelle (Thẩm quyền theo tính chất sự việc); ▪ Compétence territoriale (Thẩm quyền theo lãnh thổ); ▪ Compétence ter-rinalle (Thẩm quyền theo tư cách đương sự);3 Còn trong ngôn ngữ tiếng Việt, “thẩm quyền” là thuật ngữ được hiểu, định nghĩa dưới nhiều cách khác nhau: Đại từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Thẩm quyền là quyền xem xét, quyết định, thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân tỉnh, (2) tư cách về chuyên môn để xem xét, quyết định, người có thẩm quyền khoa học”4 Theo cách hiểu này thì thẩm quyền là quyền xem xét, quyết định một vấn đề.Ví dụ như thẩm 3 Nguyễn Thanh Bình, Thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của Tòa án sự đảm bảo công lý trong quan hệ giữa Nhà nước và công dân, Nxb Tư pháp 2004, tr.31 4 Đại từ điển Tiếng Việt, Nxb ĐH Quốc gia Tp.1477 Trang 6 quyền xét xử của Toà án Tỉnh. Ngoài ra, thẩm quyền không chỉ là quyền được pháp luật cho phép, được Nhà nước trao mà còn là sự thể hiện về trình độ chuyên môn về một lĩnh vực khoa học nhất định. Theo từ điển Luật học thì thẩm quyền là: “quyền chính thức được xem xét để kết luận và định đoạt, quyết định một vấn đề”5.
Thẩm quyền gắn liền với quyền và nhiệm vụ mà pháp luật quy định cho cơ quan Nhà nước, người nắm giữ những chức vụ lãnh đạo, quản lý nhất định trong các cơ quan Nhà nước để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của họ. Từ điển “Từ và ngữ Việt Nam” định nghĩa: “Thẩm quyền là quyền chính thức được quy định về một vấn đề gì, đưa bản thảo cho nhiều bạn đọc có thẩm quyền”6. Còn Từ điển Tiếng Việt lại định nghĩa: “(1).Thẩm quyền là quyền để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật. Thẩm quyền xét xử của một cấp Toà án, đề án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.(2)Tư cách về chuyên môn được thừa nhận để có ý kiến có tính chất quyết định về một vấn đề, có thẩm quyền về kỹ thuật, hỏi ý kiến những nhà chuyên môn có thẩm quyền”7.
Vậy, “thẩm quyền” cũng được dùng để chỉ quyền xem xét, kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật hoặc chỉ tư cách về chuyên môn được thừa nhận để có ý kiến có tính chất quyết định một vaánđñề. Thẩm quyền của mỗi cơ quan và cá nhân được phân định theo lĩnh vực, ngành, khu vực hành chính, cấp hành chính. Mỗi cơ quan nhà nước khi thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình đều hoạt động trong một lĩnh vực, một phạm vi nhất định với những quyền năng mà pháp luật cho phép. Từ những phân tích trên có thể hiểu một cách chung nhất về thẩm quyền như sau: Thẩm quyền là quyền của một người, một cơ quan, tổ chức được xem xét, quyết định, kết luận một vấn đề nào đó thuộc một phạm vi nhất định.
Khái niệm thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Việc nghiên cứu và đưa ra một khái niệm khoa học đúng đắn về thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của Toà án có vai trò quan trọng trong việc xác định thẩm quyền, quyền hạn cụ thể của Toà án khi thụ lý, xét xử vụ án hình sự. Đồng thời là cơ sở để xác định ranh giới giữa các chức năng, 5 Từ điển luật học, Nxb Tư pháp và Nxb Từ điển bách khoa 2006, tr.701 6 Nguyễn Lân, Từ điển từ và ngữ Việt nam, Nxb Tổng hợp Tp.1702 7 Giáo trình luật Tố tụng hình sự Việt nam, ĐH Luật Hà nội, Nxb Tư pháp 2006, tr.216 Trang 7 nhiệm vụ, các lĩnh vực hoạt động của quyền tư pháp, góp phần làm rõ nét và cụ thể hơn sự phân công thực thi quyền lực Nhà nước của các cơ quan trong bộ máy Nhà nước. Trước hết về mặt thuật ngữ, khi nói đến thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là nói đến một loại thẩm quyền của Toà án. Do vậy, thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự vừa có đặc điểm chung về thẩm quyền của Toà án vừa có đặc thù riêng.
Tòa án là một bộ phận cấu thành bộ máy Nhà nước, trong hệ thống các cơ quan Tư pháp của Việt Nam, thì Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Phaùp luaät qui ñònh veà chức năng, thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và các vụ việc khác cho Toøa aùn để Tòa án bảo vệ pháp luật và sự công bằng xã hội. Như vậy, quyền xem xét giải quyết vụ việc hình sự, dân sự, hành chính…và quyền ra các quyết định, phán quyết khi giải quyết các vụ việc đó là một nội dung quan trọng có mối quan hệ mật thiết với nhau tạo thành thẩm quyền chung của Tòa án. Còn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoaït ñoäng quan trọng nhất của tố tụng hình sự.
Hoaït ñoäâng naøy bao goàm caùc hoaït ñoäng chuaån bò xeùt xöû vaø phieân toøa hình söï, là nơi phản ánh một cách đầy đủ và sâu sắc nhất bản chất của nền công lý, nơi biểu hiện tập trung cao nhất của quyền tư pháp. Tại phiên Toà sơ thẩm, mọi hoạt động của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra, truy tố được kiểm tra, xem xét công khai, toàn diện và treân cô sôû nhöõng chöùng cöù ñaõ ñöôïc thaåm tra ñaùnh giaù ñoù Toøa án ra bản án khẳng định bị cáo có tội hay không có tội, loaïi hình phạt mà Toà án áp dụng đối với bị cáo, cũng như những biện pháp tư pháp áp dụng với bị cáo và những người có liên quan đến vụ án. Vậy, thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là gì? Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Thẩm quyền xét xử là tập hợp các dấu hiệu của một vụ án trên cơ sở đó pháp luật tố tụng hình sự quy định Toà án nào phải xét xử vụ án đó”8, với quan điểm này thẩm quyền xét xử trước tiên đó là chức năng của Toà án được quy định trong luật tố tụng hình sự, thông qua các dấu hiệu của vụ án đã được Cơ quan điều tra cung cấp để xác định Tòa án nào phải xét xử vụ án đó, các dấu hiệu gồm: các dấu hiệu của chính tội phạm, địa điểm thực hiện tội phạm, và chủ thể của tội phạm. Từ việc xác định được Tòa 8 Từ điển Tiếng Việt, Nxb Khoa học Xh và Nhân văn 1998, tr.1998 Trang 8 án nào phải xét xử vụ án đó, Tòa án có thẩm quyền đưa ra các kết luận, quyết định, bản án về vụ án.
Theo quan điểm thứ hai thì: “Thẩm quyền xét xử được pháp luật quy định cho các cấp Toà án nhân dân. Toà án nhân dân cấp huyện và Toà án quân sự khu vực xét xử sơ thẩm những tội phạm mà Bộ luật hình sự quy định hình phạt từ 7 năm tù trở xuống, trừ những tội cụ thể do luật hình sự quy định (như các tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia). Toà án nhân dân cấp tỉnh và Toà án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội phạm không thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp huyện và Toà án quân sự khu vực hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền của toà án cấp dưới mà mình lấy lên để xét xử”9. Với quan điểm này thì thẩm quyền xét xử của Tòa án phải được quy định bởi pháp luật (quyền xét xử do luật định), thẩm quyền này được quy định cụ thể dựa vào loại tội phạm cho từng cấp Tòa án.
Quan điểm thứ ba nhấn mạnh: “Thẩm quyền xét xử của Tòa án là quyền xem xét quyết định trong hoạt động xét xử của Tòa án theo quy định của pháp luật”10. Theo đó thẩm quyền xét xử của Tòa án được hiểu là quyền chuyên biệt được trao riêng cho Tòa án, hoàn toàn khác với thẩm quyền của các cơ quan khác. Quan điểm khác lại cho rằng: “Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là quyền mà pháp luật quy định cho phép Tòa án được xét xử sơ thẩm vụ án hình sự căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; đối tượng phạm tội; nơi thực hiện tội phạm hoặc nơi khác theo quy định của pháp luật. Trên cơ sở đó ra các quyết định, bản án theo quy định của pháp luật.Hoàng Thị Minh Sơn thì: “Thẩm quyền xét xử sơ thẩm là quyền mà pháp luật quy định cho phép Tòa án được xét xử sơ thẩm vụ án hình sự căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; đối tượng phạm tội; nơi thực hiện tội phạm hoặc nơi khác theo quy định của pháp luật”12.