Chương I: Cơ sở lý luận và pháp lý về thủ tục hành chính, cải cách thủ tục hành chính theo mô hình “Một cửa” cấp huyện. - Chương 2: Thực trạng cải cách thủ tục hành chính theo mô hình “Một cửa” tại UBND thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai. - Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả cải cách thủ tục hành chính theo mô hình “Một cửa” tại UBND thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ THỦ TỤC HÀNH CHÍNH, CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH THEO MÔ HÌNH “MỘT CỬA” CẤP HUYỆN 1.
Khái quát về thủ tục hành chính 1. Khái niệm thủ tục hành chính Nói đến thủ tục là nói đến quy trình và cách thức giải quyết công việc. Trong thực tế để thực hiện hiệu quả một công việc nhất định cần tiến hành một loạt các hoạt động theo thứ tự trước sau và cách thức thực hiện từng bước theo những quy định chặt chẽ thống nhất. Trong nền hành chính nhà nước, để giải quyết các công việc cần phải tuân theo những thủ tục phù hợp.
Những thủ tục này, theo nghĩa chung nhất “là phương thức, cách thức giải quyết công việc theo một trình tự nhất định, một thể lệ thống nhất, gồm một loạt nhiệm vụ liên quan chặt chẽ với nhau nhằm đạt được kết quả mong muốn” [6, Tr 05]; là những quy tắc, chế độ, phép tắc hay quy định chung phải tuân theo khi thực hiện một công việc nhất định. Theo đó, thủ tục hành chính (TTHC) “là một loại quy phạm pháp luật quy định trình tự về thời gian, không gian và là cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân” [12, Tr. TTHC “do các cơ quan nhà nước xây dựng và công bố để thực hiện chức năng quản ký của nền hành chính nhà nước đòi hỏi các cơ quan hành chính nhà nước có trách nhiệm thực thi các thủ tục đó” [9, Tr 314]. Hoạt động của các cơ quan nhà nước cần phải tuân theo pháp luật, trong đó có các quy định về trình tự, cách thức sử dụng thẩm quyền của từng cơ quan để giải quyết công việc theo chức năng nhiệm vụ được giao.
Khoa học pháp lý gọi đó là những quy phạm thủ tục. Quy phạm này quy định về các loại thủ tục trong hoạt động quản lý nhà nước, như: Thủ tục lập pháp, thủ tục tố tụng tư pháp, thủ tục hành chính. Thủ tục lập pháp là thủ tục làm Hiến pháp và làm 10 Luật thuộc thẩm quyền của cơ quan lập pháp. Thủ tục tố tụng tư pháp là thủ tục liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, định tội thuộc thẩm quyền của cơ quan tư pháp.
Thủ tục hành chính là thủ tục thực hiện thẩm quyền trong hoạt động hành chính nhà nước. Về mặt nguyên tắc, để tiến hành quản lý hành chính nhà nước có hiệu quả, cơ quan hành chính phải đảm bảo tuân thủ một cách nghiêm túc những quy tắc, chế độ, phép tắc được pháp luật quy định. Việc chấp hành này đó chính là những quy định về trình tự, cách thức sử dụng thẩm quyền của cơ quan hành chính khi thực hiện chức năng quản lý hành chính công. Những quy định trên được gọi là thủ tục hành chính.
Nghiên cứu thủ tục hành chính trên thực tế còn có nhiều quan niệm khác nhau về thủ tục hành chính: Quan niệm thứ nhất cho rằng thủ tục hành chính là một bộ phận chế định của Luật hành chính. Nói cách khác, thủ tục hành chính là một loại hình quy phạm mang tính công cụ để giúp các cơ quan nhà nước thực hiện các chức năng của mình [7]; Quan niệm thứ hai cho rằng thủ tục hành chính là là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức [1] Quan niệm thứ ba cho rằng thủ tục hành chính được đặt ra để các cơ quan nhà nước có thể thực hiện mọi hình thức hoạt động cần thiết của mình trong đó bao gồm cả trình tự thành lập, giải thể các cơ quan, đơn vị, trình tự bổ nhiệm, điều động, biệt phái, kỷ luật. đều tuân thủ theo trình tự, đúng quy định để đảm bảo các quyền và nghĩa vụ của chủ thể liên quan trong quá trình tổ chức các hoạt động hành chính. Đó chính là các quy tắc phải tuân thủ trong quá trình ra các quyết định hành chính của các cơ quan quản lý nhà nước [5] 11 Thủ tục hành chính là công cụ, phương tiện để các cơ quan nhà nước thực hiện các chức năng quản lý nhà nước của mình, thông qua đó để người dân thực hiện những nghĩa vụ và quyền lợi hợp pháp của công dân.
Thủ tục hành chính một cửa là cơ chế giải quyết thủ tục hành chính cho các cá nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của một cơ quan hành chính nhà nước được thực hiện tại một đầu mối được gọi là bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan hành chính nhà nước. Đặc điểm của thủ tục hành chính Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về phạm vi, nội dung thủ tục hành chính. Tuy nhiên, các quan điểm về vấn đề này đều thống nhất về các đặc điểm chung của thủ tục hành chính, bao gồm: Một là, mọi thủ tục hành chính đều là tổng thể các hành động diễn ra theo trình tự thời gian, không gian nhất định được cơ quan quản lý hành chính nhà nước, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có thẩm quyền thực hiện dựa trên những nguyên tắc do pháp luật quy định một cách chặt chẽ. Trong số các loại thủ tục hành chính thì loại thủ tục giải quyết các tranh chấp về quyền và xử lý vi phạm được quy phạm thủ tục hành chính điều chỉnh chặt chẽ hơn hết vì nó liên quan đến việc bảo vệ quyền và thực hiện nghĩa vụ của các chủ thể luật hành chính, đến lợi ích của công dân và nhà nước.
Hai là, đối tượng công việc cần thực hiện thủ tục hành chính rất khác nhau liên quan đến nhiều khâu, nhiều cơ quan cho nên rất ít thủ tục hành chính đơn giản. Đa số các thủ tục đều trải qua quá trình xác minh tỉ mỉ ở từng công đoạn khác nhau để đảm bảo tính chính xác, hợp pháp nhất là các thủ tục giải quyết khiếu nại, giải quyết các yêu cầu về việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ cá nhân, tổ chức do có liên quan đến nhiều ngành luật khác như luật đất đai, luật dân sự… Ba là, thủ tục hành chính mang tính chất khuôn mẫu, tương đối ổn định và phải đảm bảo tính chặt chẽ thích hợp cho từng loại công việc cụ thể. Tuy nhiên, các cơ quan hành chính nhà nước, cán bộ, công chức có thẩm quyền không thể dựa vào thủ tục hành chính để làm trì trệ công việc hay tư lợi cá nhân. 12 Bốn là, Hoạt động của đời sống xã hội luôn luôn được diễn ra trong những mối quan hệ giữa các chủ thể với nhau ở một mức độ nào đó.
Để có được kết quả hoạt động mong muốn các chủ thể quản lư đều phải thống nhất với nhau về mục đích, yêu cầu, cách thức và điều kiện đáp ứng cho nhau để đảm bảo quyền và lợi ích của nhau trong các quan hệ xã hội. Những thỏa thuận thống nhất đó có thể lập thành văn bản hay phi văn bản và được gọi chung là thủ tục giải quyết các mối quan hệ xã hội. Từ những tiện ích trong thực tế, thủ tục giải quyết các quan hệ ngày càng được hoàn thiện chặt chẽ, khoa học hơn và trở thành những quy định mang tính xã hội, nhất là những thủ tục giải quyết các quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước với “khách hàng”. Thủ tục hành chính được quy định thống nhất bằng văn bản quy phạm pháp luật về trình tự thời gian, không gian và cách thức tác động của chủ thể hành chính lên các mối quan hệ cần giải quyết.
Năm là, theo nội dung của luật hành chính, thủ tục hành chính là trình tự thực hiện thẩm quyền và hình thức hoạt động của một cơ quan hành chính nhà nước. Các thủ tục hành chính có mục đích thiết lập trật tự hoạt động quản lý hành chính nhà nước trong mọi lĩnh vực, bao gồm toàn bộ các quy tắc pháp lý quy định về trình tự, trật tự thực hiện thẩm quyền của cơ quan nhà nước trong việc giải quyết nhiệm vụ của nhà nước và các công việc liên quan đến công dân tạo thành một hệ thống quy phạm về thủ tục. Điều đó có nghĩa là thủ tục hành chính phải do một cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành và được thực hiện thống nhất trong toàn hệ thống. Không chỉ có cơ quan nhà nước mà các chủ thể khác nhau trong xã hội muốn được giải quyết những công việc hành chính cũng phải tuân theo thủ tục hành chính đã quy định.
Với ý nghĩa đó, thủ tục hành chính là trình tự, cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ hành chính và giữa các cơ quan quan hành chính nhà nước với các tổ chức, cá nhân. Thủ tục hành chính giữ vai trò đảm bảo cho công việc đạt được mục đích đã định, phù hợp với thẩm quyền của các cơ quan nhà nước hoặc của các cá nhân, tổ chức được ủy quyền trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước. Vai trò của thủ tục hành chính trong quản lý nhà nước Thủ tục hành chính với tư cách là bộ phận của thể chế hành chính ngày càng có vai trò quan trọng trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Điều này không những có ý nghĩa vai trò to lớn trong hoạt động lập pháp, lập quy mà còn hết sức cần thiết để có nhận thức đúng đắn trong hoạt động quản lý nhà nước đặc biệt là trong tiến trình cải cách nền hành chính.
Thủ tục hành chính được quy định nhằm tạo ra trật tự trong hoạt động quản lý của các cơ quan Nhà nước khi tiến hành các hoạt động quản lý của mình. Có thể nói TTHC là các quy phạm thủ tục của luật hành chính quy định cách thức tiến hành các hoạt động quản lý hành chính nên chúng tạo ra cơ sở và điều kiện cần thiết để các cơ quan quản lý nhà nước giải quyết các công việc của người dân theo luật định, đảm bảo quyền lợi, lợi ích hợp pháp của các tổ chức và công dân.