CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH VÀ CƠ CHẾ MỘT CỬA 1. Cải cách hành chính và sự cần thiết đẩy mạnh cải cách hành chính 1. Khái niệm về cải cách hành chính Theo nghĩa rộng, CCHC là một quá trình thay đổi cơ bản, lâu dài, liên tục bao gồm cơ cấu quyền lực hành pháp và tất cả các hoạt động ý thức của bộ máy nhà nước nhằm đạt được sự hợp tác giữa các bộ phận phụ trách và cá nhân vì mục đích chung của cộng đồng và các nguồn lực để tạo ra những hiệu lực, hiệu quả trong quản lý và các sản phẩm phục vụ nhân dân thông qua những phương thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước. CCHC còn được hiểu theo nghĩa này là những thay đổi thiết kế có chủ đích nhằm cải tiến một cách cơ bản các hoạt động quản lý của bộ máy hành chính nhà nước.
CCHC theo nghĩa hẹp, được hiểu như là một quá trình thay đổi nhằm nâng cao năng lực, hiệu lực và hiệu quả hành chính nhà nước, cải tiến phướng thức, tổ chức, chế độ và phương pháp hành chính cũ để xây dựng chế độ và phương thức hành chính nhà nước mới trong lĩnh vực quản lý của bộ máy nhà nước. Theo tài liệu của Liên Hợp Quốc (1971) thì CCHC là những cố gắng có chủ đích nhằm đưa những thay đổi cơ bản cho hệ thống hành chính nhà nước thông qua cải cách có hệ thống hoặc phương thức để cải tiến ít nhất một trong bốn yếu tố cấu thành của nền hành chính công: Cải cách thể chế, cơ cấu tổ chức, nhân sự và tài chính công. Theo Bộ Nội vụ: CCHC là sự thay đổi có kế hoạch cụ thể, mục tiêu nhất định, được xác định bởi cơ quan hành nhà nước có thẩm quyền; CCHC là tạo ra sự thay đổi các yếu tố cấu thành của nền hành chính nhà nước nhằm làm cho các cơ quan hành chính nhà nước hoạt động có hiệu lực, hiệu quả hơn, phục vụ nhân dân và xã hội tốt hơn. CCHC không làm thay đổi bản chất cơ bản hệ thống hành chính nhà nước, mà chỉ làm cho hệ thống này trở nên có hiệu quả hơn, phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn so với trước.
Khái niệm về cải cách thủ tục hành chính Khái niệm thủ tục hành chính về mặt thuật ngữ, nghĩa của từ thủ tục được các từ điển giải thích nhưng có sự khác biệt nhất định chẳng hạn thủ tục là những việc cụ thể phải làm theo một trình tự quy định để tiến hành một công việc có tính chất chính thức thủ tục là cách thức tiến hành một công việc với nội dung và trình tự nhất định theo quy định của cơ quan nhà nước. Từ điển Hán Việt của giáo sư Đào Duy Anh quan niệm “thủ tục là các trình tự và phương pháp làm việc” [1, tr.441], đại từ điển tiếng Việt thủ tục được hiểu là “cách thức đã định để thực hiện một hoạt động. Trong giáo trình "Hành chính học đại cương'' do giáo sư Đoàn Trọng Truyến chủ biên, khái niệm TTHC được trình bày một cách cụ thể hơn: Thủ tục hành chính là trình tự về thời gian, không gian và là cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước, nhà nước trong mối quan hệ với cơ quan tổ chức cá nhân công dân. Thủ tục hành chính có thể hiểu: “TTHC là một loại quy phạm pháp luật quy định trình tự thời gian, không gian khi thực hiện một thẩm quyền nhất định của bộ máy nhà nước, là cách thức giải quyết công việc của các cơ quan hành chính nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân” 1.
Đặc điểm, vai trò, phạm vi cải cách hành chính: - Hoạt động hành chính nhà nước đóng vai trò rất quan trọng trong việc đảm bảo trật tự xã hội, duy trì sự phát triển của xã hội theo định hướng của nhà nước, hiện thực hóa mục tiêu chính trị của đảng cầm quyền đại diện cho lợi ích của giai cấp cầm quyền trong xã hội. Chính vì thế, CCHC nhà nước không phải là tự thân mà nhằm tăng cường hiệu lực và hiệu quả quản lý của bộ máy hành chính nhà nước trong quá trình quản lý đời sống xã hội, là quản lý, định hướng và điều tiết sự phát triển nền kinh tế - xã hội; duy trì trật tự xã hội theo mong muốn của Nhà nước. CCHC nhà nước trở thành một trong những đòi hỏi những khách quan của sự phát triển và đổi mới của xã hội. Khẳng định được tầm quan trọng của việc CCHC với tư cách là một bộ phận không thể tách rời và quyết định sự thành công của sự đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã xác định: CCHC là một trong những nội dung trọng tâm của công cuộc đổi mới và cải cách nhà nước theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
* Vai trò của CCHC: Thứ nhất, việc xây dựng kế hoạch CCHC giúp các tổ chức, đơn vị xác định được rõ mục tiêu, kết quả của CCHC cần đạt được trong từng giai đoạn, đồng thời xác định được cách thức tổ chức thực hiện các nhiệm vụ CCHC để đạt được mục tiêu đề ra. Việc xây dựng kế hoạch cũng giúp tổ chức, đơn vị bố trí sử dụng và phối hợp các nguồn lực một cách hợp lý và có hiệu quả trong thực hiện các nhiệm vụ CCHC. Thông qua đó, giảm thiểu được sự trùng lắp, chồng chéo và lãng phí về nguồn lực phục vụ công tác CCHC. Thứ hai, công tác theo dõi và đánh giá CCHC một mặt giúp các tổ chức, đơn vị phối hợp các nguồn lực, các hoạt động của các cá nhân cũng như các bộ phận một cách nhịp nhàng trong thực hiện nhiệm vụ được giao.
Mặt khác, công tác này cũng giúp các tổ chức, đơn vị có thể kiểm soát được tiến độ thực hiện, đánh giá được chất lượng và kết quả thực hiện CCHC. Thứ ba, quản lý công tác CCHC có hiệu quả giúp tổ chức, đơn vị xác định được trách nhiệm của bộ phận và cá nhân trong thực thi nhiệm vụ CCHC, thông qua đó đánh giá được kết quả hoàn thành nhiệm vụ được giao của CBCCVC trong quản lý thực hiện các nhiệm vụ CCHC. * Phạm vi CCHC: - Phạm vi nghiên cứu CCHC tại bộ phận một cửa từ thực tiễn UBND huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam với 6 nội dung sau: + Cải cách thể chế hành chính. + Cải cách thủ tục hành chính.
+ Cải cách bộ máy hành chính. + Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. + Tập trung công tác Cải cách tài chính công. + Thực hiện Hiện đại hóa nền hành chính.
Sự cần thiết tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính Thủ tục hành chính có một ý nghĩa to lớn trong việc thực hiện các lợi ích xã hội, nó đảm bảo kết hợp hài hòa lợi ích Nhà nước, tập thể và cá nhân cũng như quyền ưu tiên các lợi ích. Với vai trò là một bộ phận quan trọng của thể chế hành chính, là một trong những mục tiêu mà cải cách hành chính nhà nước đặt ra trong chương trình cải cách tổng thể hành chính Nhà nước. Xây dựng và vận dụng một cách hợp lý thủ tục hành chính sẽ sáng tạo trong việc thực hiện các quyết định quản lý đã thông qua, đem lại nhiều hiệu quả thiết thực cho Nhà nước và công dân. Ở những nơi thủ tục hành chính không vận dụng hợp lý do những căn bệnh cửa quyền, quan liêu nếu chưa được khắc phục.
Ngược lại, ở nơi nào thực hiện giảm nhẹ các thủ tục hành chính, tập trung vào “một cửa” để giải quyết yêu cầu của dân thì ở đó hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước được nâng lên rõ rệt, công việc được giải quyết nhanh chóng, thuận lợi và ở đó lòng tin của nhân dân vào cơ quan nhà nước được khôi phục, củng cố và nâng cao. Bên cạnh đó, cải cách thủ tục hành chính nói riêng và cải cách hành chính nói chung là một nhu cầu tất yếu của mọi quốc gia. Ở Việt Nam, do yêu cầu đổi mới của Đảng từ đại hội Đảng lần thứ VI đến nay đã đặt ra nhiệm vụ phải đổi mới một cách tổ chức và phương thức hoạt động của hệ thống chính trị, thực hiện một cuộc cải cách lớn các cơ quan nhà nước với trọng tâm là xây dựng hệ thống hành pháp và quản lý hành chính nhà nước từ trung ương đến cơ sở, có đủ quyền lực, năng lực, hiệu lực và hiệu quả. Xuất phát từ những lý do trên đây, Đảng và Nhà nước ta luôn coi cải cách hành chính là một trong những nhiệm vụ và mục tiêu quan trong hàng đầu cần đẩy mạnh thực hiện và tiếp tục cần đẩy mạnh hơn nữa công tác cải cách thủ tục hành chính trong thời kỳ hội nhập để tạo ra môi trường pháp lý thông thoáng, nâng cao tính cạnh tranh về môi trường đầu tư của Việt Nam so với các nước trong khu vực và trên thế giới.
Cơ chế “một cửa”, “một cửa liên thông” là một trong những giải pháp để cải cách hành chính mà Nhà nước ta hướng tới và được cụ thể hóa trong nhiều văn bản pháp lý như Nghị quyết số 38/CP ngày 4-5-1994; Quyết định 181/2003/QĐ-TTg ngày 4-9-2003 ban hành thực hiện cơ chế “một cửa” tại cơ quan hành chính Nhà nước tại địa phương. Cơ chế một cửa 1. Khái niệm Cơ chế “một cửa” là một trong những giải pháp đổi mới phương thức làm việc của cơ quan nhà nước ở các địa phương, nhằm tạo sự chuyển biến cơ bản trong những mối quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức, công dân. Nhận rõ những mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng của CCHC, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 38/CP là hướng đến sự giải quyết tốt hơn các hồ sơ của công dân, tổ chức, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp.
Cơ chế “một cửa” ra đời và được thí điểm nhân rộng trên cả nước. Cải cách theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính gắn với việc thực hiện cơ chế “một cửa”, được triển khai mạnh mẽ và rộng rãi trong quá trình thực hiện Chương trình tổng thể CCHC nhà nước theo giai đoạn 2001 - 2010 định hướng giai đoạn 2010 - 2020. Từ chủ trương đó, Quyết định số 181/2003/QĐ-TTg ngày 4/9/2003 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Quy chế cơ chế “một cửa” tại cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương ra đời, đã tạo ra một bước giải quyết công việc hiệu quả cho công dân, tổ chức, đã thể chế hóa những mối quan hệ giữa chính quyền và công dân thông qua cơ chế “một cửa”.