CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Một số quan điểm về cải cách thủ tục hành chính 1.1 Quan điểm về thủ tục hành chính Theo từ điển Tiếng Việt, thủ tục là một danh từ chỉ những công việc cụ thể phải làm theo một trình tự, trật tự quy định để tiến hành một công việc có tính chất chính thức. Theo Khoản 1, Điều 3 của Nghị định số 63/2010/NĐ-CP ngày 08 tháng 6 năm 2010 của Chính phủ “quy định về kiểm soát thủ tục hành chính" định nghĩa thủ tục hành chính như sau: “Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức". Trong phạm vi nghiên cứu của Khóa luận, tác giả sử dụng quan niệm về Thủ tục hành chính theo Nghị định số 63/2010/NĐ-CP ngày 08 tháng 6 năm 2010 của Chính phủ để làm cơ sở nghiên cứu.2 Quan niệm về cải cách thủ tục hành chính Cải cách thủ tục hành chính là nhiệm vụ cấp thiết, khó khăn, lâu dài và thường xuyên trong sự nghiệp đổi mới nền hành chính nước ta.
Theo Từ điển Giải thích thuật ngữ hành chính, cải cách là sự thay đổi căn bản từng phần, từng mặt của đời sống xã hội theo hướng tiến bộ mà không đụng đến nền tảng của chế độ xã hội hiện hành. Theo từ điển Luật học, cải cách hành chính (CCHC) là một chủ trương, công cuộc có tính đổi mới nhằm nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động của nhà nước. Cải cách TTHC nhà nước là khâu đột phá trong cải cách nền hành chính nhà nước. Đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước, cải cách TTHC đảm bảo tính pháp chế, khoa học và tính thống nhất trong hoạt động chấp hành và điều hành của các cơ quan nhà nước, tránh phát sinh những hệ tiêu cực trong nền hành chính quốc gia.
Hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam bao gồm có quy phạm nội dung và quy phạm hình thức. Trong đó, quy phạm hình thức chính là thủ tục hành chính. Đó là các điều kiện đảm bảo cho việc thực hiện, giải quyết các công việc của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với các cá nhân, tổ chức. Thông qua đó, nhà nước thể hiện đúng trách nhiệm của mình nhằm thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, hướng 7 tới phục vụ nhân dân tốt hơn.
Bởi vậy, gắn CCHC với cải cách thủ tục hành chính được xem là một nội dung quan trọng trong nhiệm vụ cải cách thể chế hành chính. Trong khuôn khổ đề tài khái niệm cái cách TTHC được hiểu là quá trình liên tục thực hiện theo định hướng nhất định thay đổi cách thức của cơ quan hành chính nhà nước được thực hiện để tiến cải cách các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục thực hiện thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền, cải cách các quy định về các loại thủ tục hành chính, cải cách việc thực hiện giải quyết TTHC cho các cá nhân và tổ chức.2 Đặc điểm, vai trò, nội dung cải cách thủ tục hành chính 1.1 Đặc điểm cải cách thủ tục hành chính Thủ tục hành chính có những đặc điểm cụ thể như sau: Thứ nhất, thủ tục hành chính là các văn bản quy phạm có tính thủ tục nhằm đưa pháp luật vào đời sống thực tiễn. Quy phạm là những quy định chặt chẽ, những chuẩn mực thường có tính bắt buộc phải thực hiện thi hành đối với những cá nhân hoặc đối với một nhóm người hay tổ chức. Quy phạm bao gồm quy phạm nội dung và quy phạm thủ tục.
Quy phạm thủ tục được hiểu là những quy định khác nhau về trình tự, thủ tục, cách thức tiến hành công việc nhằm thực hiện các quy phạm nội dung. Tất cả các cơ quan có thẩm quyền khi thực hiện nhiệm vụ của mình đều phải tuân thủ theo các trình tự, quy trình, thủ tục nhất định. Quy phạm nội dung là những quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức của các cơ quan hành chính nhà nước để thực hiện các quyền và nghĩa vụ hợp pháp của các cá nhân, tổ chức trong xã hội. Hoạt động quản lý được hiểu là các hoạt động áp dụng pháp luật.
TTHC là trình tự, thủ tục nhằm áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật vào đời sống thực tế. Vậy nên, nếu thiếu các thủ tục hành chính trong đời sống thực tiễn thì quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia trọng hoạt động quản lý sẽ không được đảm bảo thực hiện. TTHC được coi là nhân tố quan trọng nhằm bảo đảm cho sự hoạt động chặt chẽ, thống nhất và đúng chức năng, thẩm quyền quản lý của cơ quan hành chính nhà nước. Thứ hai, thủ tục hành chính do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định.
Các cơ quan nhà nước không được tùy ý xây dựng và ban hành các văn bản, các 8 quy định về thủ tục hành chính. Chỉ những cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới được xây dựng và ban hành các quy định theo đúng thẩm quyền và chức năng của mình. - Thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội Theo điều 4 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung năm 2020, Quốc hội có thẩm quyền ban hành Hiến pháp, luật, nghị quyết. Theo điều 4 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung năm 2020, Ủy ban thường vụ Quốc hội có thẩm quyền ban hành Pháp lệnh, nghị quyết.
- Thẩm quyền của Chính phủ Theo điều 4 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung năm 2020, Chính phủ có thẩm quyền ban hành Nghị định, Nghị quyết. - Thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ Theo điều 4 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung năm 2020, Thủ tướng Chính phủ có thẩm quyền ban hành Quyết định. - Thẩm quyền của bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ Theo điều 4 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung năm 2020, Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ có thẩm quyền ban hành Thông tư. - Thẩm quyền của Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố thuộc trung ương Theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân quy định, thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương được ban hành Quyết định.
Thứ ba, thủ tục hành chính được thực hiện một cách thống nhất trên phạm vi cả nước. Hiện nay, ở nước ta các thủ thủ tục hành chính được thực hiện thống nhất trong phạm vi cả nước, từ trung ương đến từng địa phương và trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Các TTHC được thực hiện thống nhất về nội dung, thống nhất về cách thức thực hiện, thống nhất về mặt hồ sơ, giấy tờ và thống nhất về văn bản áp dụng. Thứ tư, thủ tục hành chính có tính đa dạng, phức tạp.
Sự đa dạng, phức tạp của TTHC vì mỗi ngành, lĩnh vực đều có đặc điểm riêng từ 9 cơ quan giải quyết và các cá nhân, tổ chức thực hiện. Cụ thể như sau: Một là, thủ tục hành chính là tổng thể tất cả các hành động diễn ra theo trình tự, thủ tục, được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật. Theo quy định hiện nay, các cơ quan lập pháp, tư pháp cũng thực hiện một số thủ tục hành chính liên quan nhất định. Việc quy định thủ tục hành chính phải kết hợp với những chuẩn mực ổn định tương đối và chặt chẽ với các biện pháp thích ứng cho từng loại công việc và từng loại đối tượng đề ra.
Hai là, thủ tục hành chính là thủ tục giải quyết công việc của Nhà nước và công việc liên quan đến quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý của cá nhân và tổ chức. Đối tượng công việc các thủ tục hành chính giải quyết thường không giống nhau mà rất phức tạp. Với nhiều quan hệ xã hội cũng như các công việc cần giải quyết ngày một phát sinh nhiều hơn, ngay cả các ngành lĩnh vực cũng hình thành những ngành, lĩnh vực mới. Do vậy mà TTHC hiện nay rất đa dạng, nhiều hình, nhiều vẻ, nhiều cấp độ.
Ba là, thủ tục hành chính đa số là những thủ tục liên quan đến hoạt động định hướng, cho phép trong thực tiễn. Trong một số trường hợp đặc biệt, thủ tục hành chính còn mang tính cưỡng chế, bắt buộc. Thông thường các biện pháp cưỡng chế trong thực hiện TTHC được áp dụng khi quyết định của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước không được các đối tượng là những cá nhân, tổ chức tự giác chấp hành. Khi đó, TTHC phải mang tính cưỡng chế nhằm duy trì, ổn định trật tự xã hội.
Bốn là, các TTHC do cơ quan hành chính nhà nước ban hành chủ yếu tại văn phòng của công sở, trụ sở cơ quan nhà nước. Các thủ tục hành chính được thực hiện chủ yếu ở công sở, trụ sở cơ quan nhà nước bởi nó gắn liền với công tác văn thư và tổ chức ban hành, quản lý hồ sơ, văn bản, giấy tờ. Năm là, TTHC chịu sự tác động từ thủ tục của các quốc gia trên thế giới và khu vực. Trong bối cảnh mở cửa và hội nhập quốc tế, thủ tục hành chính được coi là một trong những yếu tố quan trọng quyết định đến sự thu hút đầu tư nước ngoài.
Các thủ tục hành chính giữa các quốc gia đều có sự ảnh hưởng và tác động lẫn nhau, đặc biệt là 10 trong các lĩnh vực như xuất nhập khẩu, ngoại giao, đầu tư nước ngoài hay quốc phòng, an ninh. Thứ năm, thủ tục hành chính có sự linh hoạt khi thực hiện triển khai pháp luật vào đời sống thực tiễn. Thủ tục hành chính do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành để giải quyết các công việc liên quan trực tiếp đến Nhà nước, các cá nhân và tổ chức. Bởi vậy, các thủ tục hành chính phải phù hợp với thực tiễn khách quan và ý chí chủ quan của người xây dựng và ban hành thủ tục hành chính để thích ứng và phù hợp với nhu cầu thực tế của đời sống xã hội.2 Vai trò cải cách thủ tục hành chính Thứ nhất, cải cách TTHC nhằm tăng cường tính thống nhất, pháp lý, hiệu quả, minh bạch, công bằng trong giải quyết thủ tục hành chính; nhằm loại bỏ những thủ tục rườm rà, chồng chéo gây khó khăn cho nhân dân.