Luận văn: Cải cách DNNN Việt Nam theo hướng hội nhập kinh tế quốc tế

Luận văn thạc sĩ: Cải cách DNNN Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu chuyên sâu về đổi mới doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh toàn cầu hóa.

• Tác giả: Hồ Kim Hương
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Mai Thị Thanh Xuân
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Cải cách các Doanh nghiệp nhà nước theo hướng hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan cải cách DNNN hội nhập kinh tế quốc tế tại VN

Quá trình cải cách Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) tại Việt Nam là một yếu tố then chốt trong chiến lược hội nhập kinh tế quốc tế. Bối cảnh toàn cầu hóa đòi hỏi một sự thay đổi toàn diện, từ cơ cấu sở hữu đến cơ chế quản lý, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng đã xác định rõ mục tiêu xây dựng nền kinh tế mở, hướng mạnh về xuất khẩu. Trong đó, DNNN, với vai trò nòng cốt, phải đi đầu trong quá trình đổi mới này. Việc cải cách không chỉ là một yêu cầu nội tại để giải quyết những yếu kém cố hữu mà còn là một tất yếu khách quan để đáp ứng các cam kết quốc tế, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Bài viết này sẽ hệ thống hóa các vấn đề lý luận, phân tích thực trạng và đề xuất những giải pháp chiến lược cho tiến trình quan trọng này.

1.1. Bối cảnh và tính cấp thiết của việc đổi mới doanh nghiệp

Hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành xu thế không thể đảo ngược. Việt Nam không thể đứng ngoài dòng chảy này nếu không muốn tụt hậu. Quá trình đổi mới kinh tế hơn hai thập kỷ đã mang lại những thành tựu quan trọng, phá vỡ thế bị cô lập và tạo dựng môi trường hợp tác phát triển. Tuy nhiên, hội nhập cũng đặt ra nhiều thách thức, trong đó Doanh nghiệp Nhà nước là chủ thể chịu tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất. Nghị quyết Trung ương 3 khoá IX khẳng định, DNNN có vai trò quyết định trong việc ổn định và phát triển kinh tế, chính trị, xã hội. Do đó, việc tiếp tục cải cách DNNN được xem là “công việc hết sức cấp bách” để các doanh nghiệp này vừa hội nhập sâu rộng, vừa giữ vững vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh trên trường quốc tế.

1.2. Vai trò chủ đạo của Doanh nghiệp Nhà nước trong kinh tế

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, Doanh nghiệp Nhà nước giữ ba vai trò cơ bản: kinh tế, chính trị và xã hội. Về kinh tế, DNNN giúp khắc phục các khuyết tật của thị trường, đảm nhận sản xuất hàng hóa công cộng và các ngành độc quyền tự nhiên. Các doanh nghiệp này cũng tiên phong trong những lĩnh vực có tính chiến lược, đòi hỏi vốn nhà nước lớn mà tư nhân chưa đủ sức đầu tư. Về chính trị, DNNN nắm giữ các ngành liên quan đến an ninh quốc phòng và là đối trọng quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Về xã hội, DNNN là công cụ để nhà nước đảm bảo cân bằng phát triển giữa các vùng miền, đặc biệt là ở những địa bàn khó khăn. Vai trò này khẳng định DNNN không chỉ là một đơn vị kinh doanh thuần túy mà còn là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô, là “lực lượng nòng cốt, góp phần chủ yếu để kinh tế Nhà nước thực hiện được vai trò chủ đạo”.

II. Những thách thức lớn khi cải cách DNNN trong bối cảnh mới

Quá trình cải cách DNNN để hội nhập kinh tế quốc tế phải đối mặt với nhiều thách thức to lớn và đa chiều. Các thách thức này không chỉ đến từ áp lực cạnh tranh bên ngoài khi hàng rào bảo hộ dần được gỡ bỏ, mà còn xuất phát từ những bất cập nội tại của chính hệ thống DNNN. Sức cạnh tranh của doanh nghiệp và sản phẩm Việt Nam nhìn chung còn thấp, hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và tư tưởng ỷ lại vào sự bảo hộ của Nhà nước vẫn còn tồn tại. Việc nhận diện và phân tích sâu sắc các rào cản này là bước đi tiên quyết để xây dựng các giải pháp cải cách phù hợp và hiệu quả, đảm bảo DNNN có thể đứng vững và phát triển trong môi trường kinh doanh toàn cầu.

2.1. Sức ép cạnh tranh từ tự do hóa thương mại và cam kết WTO

Hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là việc gia nhập WTO, đồng nghĩa với việc Việt Nam phải mở cửa thị trường và loại bỏ dần các hàng rào bảo hộ. Điều này tạo ra một sức ép cạnh tranh vô cùng quyết liệt. Các Doanh nghiệp Nhà nước không chỉ phải cạnh tranh trên thị trường thế giới mà còn phải đối đầu với các đối thủ ngoại ngay trên “sân nhà”. Theo các cam kết quốc tế, Việt Nam phải thực hiện nguyên tắc đãi ngộ tối huệ quốc (MFN) và đối xử quốc gia (NT), tạo ra một môi trường cạnh tranh bình đẳng. Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) năm 2007 xếp hạng năng lực cạnh tranh toàn cầu của Việt Nam ở vị trí 68/131, cho thấy một thứ bậc còn khiêm tốn. Sức cạnh tranh của nhiều mặt hàng chủ lực như dệt may, giày dép, cà phê đang có nguy cơ suy giảm, đòi hỏi một cuộc cải cách DNNN triệt để để tồn tại.

2.2. Các bất cập nội tại về vốn công nghệ và quản trị doanh nghiệp

Bên cạnh áp lực từ bên ngoài, các Doanh nghiệp Nhà nước còn đối mặt với nhiều yếu kém nội tại. Nhiều DNNN vẫn duy trì công nghệ sản xuất lạc hậu, dẫn đến chi phí cao và chất lượng sản phẩm thấp. Vấn đề quản trị doanh nghiệp còn nhiều bất cập, cơ chế trách nhiệm chưa rõ ràng, tình trạng “cha chung không ai khóc” vẫn phổ biến. Hơn nữa, tư tưởng ỷ lại vào sự bao cấp và bảo hộ của Nhà nước đã ăn sâu vào một bộ phận không nhỏ các DNNN, làm triệt tiêu động lực đổi mới và sáng tạo. Hệ thống pháp luật và chính sách quản lý còn thiếu đồng bộ, chưa tạo ra một sân chơi thực sự bình đẳng. Những hạn chế này làm giảm sút hiệu quả hoạt động, khiến nhiều doanh nghiệp thua lỗ, trở thành gánh nặng cho ngân sách thay vì là động lực cho nền kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

III. Phương pháp cổ phần hóa Chìa khóa cải cách DNNN hiệu quả

Một trong những giải pháp trọng tâm và hữu hiệu nhất trong tiến trình cải cách DNNN là cổ phần hóa. Đây là chủ trương lớn nhằm chuyển đổi cơ cấu sở hữu, huy động các nguồn lực xã hội, tạo động lực quản lý mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Quá trình này giúp xác định rõ ràng hơn chủ sở hữu, gắn kết trách nhiệm của người lao động và ban lãnh đạo với kết quả kinh doanh. Mặc dù đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, tiến trình cổ phần hóa vẫn còn đối mặt với nhiều vướng mắc liên quan đến định giá tài sản, cơ cấu vốn sau chuyển đổi và chất lượng quản trị. Việc hoàn thiện cơ chế và đẩy nhanh quá trình này là yêu cầu cấp thiết để DNNN thích ứng với môi trường hội nhập kinh tế quốc tế.

3.1. Mục tiêu và quá trình cổ phần hóa DNNN qua các giai đoạn

Chủ trương cổ phần hóa DNNN được khởi động từ năm 1992 với mục tiêu chính là đổi mới cơ chế quản lý, huy động thêm vốn nhà nước và các nguồn vốn xã hội, đồng thời gắn bó trách nhiệm của người lao động. Quá trình này được chia thành nhiều giai đoạn: thí điểm (1992-1996), mở rộng (1996-1998) và thúc đẩy (1998 đến nay). Số lượng DNNN được cổ phần hóa tăng lên đáng kể qua từng năm. Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo đổi mới phát triển doanh nghiệp, tính đến tháng 8/2008, đã có 3.786 doanh nghiệp được sắp xếp theo hình thức này. Thực tế cho thấy các doanh nghiệp sau cổ phần hóa hoạt động hiệu quả hơn rõ rệt. Theo thống kê năm 2007, bình quân vốn điều lệ tăng 58,6%, doanh thu tăng 48,2%, và lợi nhuận tăng hàng trăm phần trăm, khẳng định cổ phần hóa là một hướng đi đúng đắn trong lộ trình cải cách DNNN.

3.2. Hạn chế trong định giá tài sản và cơ cấu vốn nhà nước

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, quá trình cổ phần hóa vẫn còn tồn tại những hạn chế. Vấn đề lớn nhất là khâu xác định giá trị doanh nghiệp, đặc biệt là giá trị quyền sử dụng đất và giá trị thương hiệu, thường bị định giá thấp, gây thất thoát tài sản nhà nước. Quy trình cổ phần hóa còn rườm rà, phức tạp, kéo dài thời gian thực hiện, trung bình mất 437 ngày cho một doanh nghiệp. Về cơ cấu vốn, Nhà nước vẫn nắm giữ tỷ lệ chi phối ở nhiều công ty sau cổ phần hóa (46,3% cổ phần). Điều này khiến việc thay đổi cơ chế quản trị chưa triệt để, bộ máy quản lý cũ vẫn chiếm đa số, làm hạn chế tính đột phá và năng lực cạnh tranh. Để cải cách DNNN thành công, cần giải quyết dứt điểm các vướng mắc này, tạo ra một cơ chế minh bạch và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư.

IV. Bí quyết tái cơ cấu Tổng công ty Nhà nước để tăng cạnh tranh

Bên cạnh cổ phần hóa, việc sắp xếp và tái cơ cấu các Tổng công ty Nhà nước là một nội dung quan trọng khác của quá trình cải cách DNNN. Mục tiêu là hình thành các tập đoàn kinh tế mạnh, có quy mô lớn, đủ sức cạnh tranh trên thị trường khu vực và quốc tế. Quá trình này tập trung vào việc chuyển đổi mô hình quản lý, từ cơ chế hành chính bao cấp sang mô hình kinh doanh hiện đại, linh hoạt hơn. Việc áp dụng mô hình công ty mẹ - công ty con và thành lập các tập đoàn kinh tế mạnh đã và đang tạo ra những thay đổi tích cực, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và phát huy lợi thế quy mô trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

4.1. Chuyển đổi theo mô hình công ty mẹ công ty con hiệu quả

Việc chuyển đổi các Tổng công ty Nhà nước sang hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con là một bước tiến quan trọng. Mô hình này thay thế mối quan hệ hành chính “cấp trên - cấp dưới” bằng quan hệ đầu tư vốn, tạo ra sự tự chủ và năng động hơn cho các công ty con. Công ty mẹ đóng vai trò là nhà đầu tư tài chính, định hướng chiến lược, còn công ty con chịu trách nhiệm trực tiếp về hoạt động sản xuất kinh doanh. Thực tiễn đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình này. Theo một báo cáo, sau hơn một năm chuyển đổi, doanh thu của 11 Tổng công ty tại TP.HCM đã tăng bình quân 48%, lợi nhuận tăng 24%. Chẳng hạn, Công ty Constrexim ghi nhận lợi nhuận tăng 143%. Đây là giải pháp hữu hiệu để nâng cao năng lực quản lý và hiệu quả hoạt động của các DNNN lớn, một phần quan trọng của công cuộc cải cách DNNN.

4.2. Xây dựng các tập đoàn kinh tế mạnh làm nòng cốt hội nhập

Nhằm tạo ra những “đầu tàu” cho nền kinh tế, Chính phủ đã chủ trương thành lập thí điểm các tập đoàn kinh tế mạnh trên cơ sở các Tổng công ty Nhà nước hiện có. Đây là những thực thể kinh doanh quy mô lớn, hoạt động trong các ngành kinh tế trọng điểm như dầu khí, điện lực, bưu chính viễn thông. Các tập đoàn này được kỳ vọng sẽ trở thành lực lượng nòng cốt, đủ năng lực cạnh tranh với các công ty đa quốc gia. Việc xây dựng tập đoàn kinh tế giúp tập trung nguồn lực, phát huy lợi thế quy mô, đầu tư vào công nghệ hiện đại và xây dựng thương hiệu quốc gia. Đây là bước đi chiến lược trong quá trình cải cách DNNN, không chỉ giúp doanh nghiệp đứng vững mà còn vươn ra chinh phục thị trường toàn cầu, đóng góp tích cực vào sự thành công của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

V. Bài học kinh nghiệm quốc tế và định hướng cải cách tương lai

Để quá trình cải cách DNNN đi đúng hướng và đạt hiệu quả cao nhất, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ các quốc gia có bối cảnh tương đồng như Trung Quốc, là vô cùng cần thiết. Những bài học về các bước đi thận trọng, về phương pháp cổ phần hóa triệt để hay mô hình tập đoàn kinh tế cung cấp những gợi ý quý báu. Từ đó, Việt Nam có thể xây dựng một lộ trình cải cách rõ ràng cho tương lai, tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị và tạo ra một môi trường cạnh tranh thực sự bình đẳng. Mục tiêu cuối cùng là biến DNNN thành những doanh nghiệp mạnh, hoạt động hiệu quả, đóng vai trò xung kích trong hành trình hội nhập kinh tế quốc tế.

5.1. Kinh nghiệm cải cách DNNN từ Trung Quốc cho Việt Nam

Trung Quốc, với nhiều điểm tương đồng, đã tiến hành cải cách DNNN từ rất sớm và thu được nhiều kết quả quan trọng. Một trong những bài học lớn nhất là phương châm “dò đá qua sông”, thực hiện cải cách từng bước thận trọng, vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Trung Quốc cũng rất thành công trong việc cổ phần hóa nhờ chuẩn bị kỹ lưỡng về lý luận và điều kiện thực tiễn, đặc biệt là việc phát triển thị trường vốn. Kinh nghiệm xây dựng các tập đoàn kinh tế lớn, có sức cạnh tranh quốc tế, và việc xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu thông qua các công ty quản lý tài sản cũng là những gợi ý giá trị. Việc vận dụng sáng tạo những bài học này sẽ giúp Việt Nam rút ngắn tiến trình, tránh được những rủi ro và đẩy nhanh quá trình cải cách DNNN để hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả hơn.

5.2. Định hướng chiến lược để DNNN Việt Nam vươn ra thế giới

Trong giai đoạn tới, công cuộc cải cách DNNN cần tập trung vào một số định hướng chiến lược. Thứ nhất, tiếp tục đẩy mạnh cổ phần hóa một cách thực chất, giảm tỷ lệ vốn nhà nước tại các doanh nghiệp không thuộc lĩnh vực then chốt. Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động của các tập đoàn kinh tế và mô hình công ty mẹ - công ty con, đảm bảo cơ chế quản trị hiện đại, minh bạch. Thứ ba, tạo lập một môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa DNNN và các thành phần kinh tế khác, xóa bỏ hoàn toàn cơ chế bao cấp. Thứ tư, nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp DNNN Việt Nam không chỉ đứng vững mà còn phát triển mạnh mẽ trong sân chơi hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là dấu mốc Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và xếp hạng năng lực cạnh tranh quốc gia đạt vị trí 68 trên 131 nền kinh tế theo báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm 2007, đã đặt khu vực Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) trước những yêu cầu cải tổ cấp thiết. Mặc dù giữ vai trò nòng cốt trong việc đảm bảo các cân đối vĩ mô lớn, khu vực DNNN thời kỳ này bộc lộ nhiều điểm nghẽn về hiệu quả vận hành khi mức lợi nhuận trước thuế trên tổng doanh thu chỉ đạt xấp xỉ 6%, trong khi nắm giữ khối lượng tài sản nhà nước lên tới hơn 400.000 tỷ đồng cùng hơn 900.000 tỷ đồng vốn vay. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ thực trạng tổ chức, sắp xếp và đổi mới các DNNN tại Việt Nam, từ đó đề ra định hướng chiến lược thích ứng với các cam kết mở cửa thị trường toàn cầu.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm: hệ thống hóa lý luận về vai trò và nội dung cải cách DNNN; phân tích toàn diện tiến trình sắp xếp 5.366 DNNN (trong đó có 3.786 doanh nghiệp cổ phần hóa) giai đoạn 1996 đến năm 2008; đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế từ Trung Quốc; và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung vào các DNNN, Tổng công ty và Tập đoàn kinh tế tại Việt Nam, đặt trong mối tương quan so sánh với mô hình chuyển đổi của Trung Quốc. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm tái cấu trúc dòng vốn 402.815 tỷ đồng tại các Tổng công ty nhà nước, xóa bỏ tư tưởng ỷ lại vào bao cấp và thiết lập chuẩn mực quản trị hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng Lý thuyết Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa kết hợp với Lý thuyết Quyền sở hữu và Quản trị công ty hiện đại (Corporate Governance). Theo đó, sự can thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế được phân định rõ ràng giữa chức năng quản lý vĩ mô và chức năng của một nhà đầu tư vốn kinh doanh. Mô hình nghiên cứu phân tích sự chuyển dịch của DNNN qua ba trụ cột: phân loại xử lý sở hữu (cổ phần hóa, bán, khoán, cho thuê), hoàn thiện cấu trúc quản trị nội bộ theo mô hình công ty mẹ - công ty con, và thiết lập thể chế cạnh tranh bình đẳng theo chuẩn mực WTO (nguyên tắc Đối xử tối huệ quốc - MFN, Đối xử quốc gia - NT và Minh bạch hóa).

Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm: Doanh nghiệp Nhà nước (doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ theo Khoản 22, Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2005); Cổ phần hóa (quá trình chuyển đổi từ hình thức sở hữu đơn nhất của Nhà nước sang đa sở hữu nhằm huy động vốn xã hội); Độc quyền tự nhiên (các lĩnh vực hạ tầng có chi phí sản xuất tối ưu khi chỉ có một đơn vị cung cấp duy nhất); và Chi phí giao dịch xã hội (tổng thể chi phí về thủ tục hành chính, dịch vụ công và rào cản thể chế tác động đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phân tích - tổng hợp, thống kê mô tả và so sánh đối chiếu (benchmarking). Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ Báo cáo thường niên của Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Báo cáo kiểm toán chẩn đoán DNNN năm 2005 của Kiểm toán Nhà nước, số liệu từ Bộ Tài chính và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX, Nghị định 187/2004/NĐ-CP và Quyết định 58/2002/QĐ-TTg.

Về phương pháp chọn mẫu, luận văn tiếp cận tổng thể dữ liệu của 5.366 DNNN đã thực hiện sắp xếp từ năm 1996 đến tháng 8/2008, đồng thời chọn mẫu phân tích chuyên sâu tại toàn bộ 93 Tập đoàn và Tổng công ty nhà nước (gồm 7 Tập đoàn kinh tế, 11 Tổng công ty 91 và 75 Tổng công ty 90). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này là vì 93 đầu mối trên chiếm 54% tổng vốn nhà nước, tạo ra 68% doanh thu và đóng góp tới 78% tổng số thu nộp ngân sách của toàn bộ khối doanh nghiệp nhà nước, qua đó đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho năng lực cạnh tranh cốt lõi của nền kinh tế. Timeline nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu từ năm 1996 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tiến trình cổ phần hóa DNNN có sự bứt phá mạnh mẽ về quy mô số lượng nhưng chất lượng chuyển đổi chưa thực sự đồng đều. Giai đoạn thí điểm 1992 - 1996 chỉ cổ phần hóa được 5 doanh nghiệp, nhưng đến tháng 8/2008 cả nước đã hoàn thành cổ phần hóa 3.786 doanh nghiệp. Sau một năm cổ phần hóa, các chỉ số tài chính ghi nhận mức tăng trưởng rõ rệt: bình quân vốn điều lệ tăng 58,6%, doanh thu tăng 48,2%, nộp ngân sách tăng 44,2%, thu nhập người lao động tăng 51,8% và tỷ suất cổ tức bình quân đạt 13%.

Thứ hai, cơ cấu sở hữu sau cổ phần hóa còn mang tính hình thức và chưa thu hút được nguồn lực bên ngoài. Nhà nước vẫn nắm giữ cổ phần chi phối trên 50% tại 33% số doanh nghiệp, dưới 50% tại 37% số doanh nghiệp và chỉ rút hoàn toàn vốn tại khoảng 30% doanh nghiệp nhỏ. Tổng số vốn nhà nước thực tế bán ra ngoài thị trường chỉ đạt xấp xỉ 3,6%. Cơ cấu cổ đông phản ánh sự chi phối áp đảo của Nhà nước với 46,3% cổ phần, cán bộ công nhân viên nắm 29,6%, trong khi các cổ đông chiến lược bên ngoài chỉ sở hữu 24,1%. Quy trình định giá tài sản và xử lý 51.000 tỷ đồng nợ tồn đọng còn rườm rà, khiến thời gian hoàn thành cổ phần hóa bình quân kéo dài 437 ngày đối với một doanh nghiệp và 554 ngày đối với một Tổng công ty.

Thứ ba, sự hình thành các Tập đoàn kinh tế và Tổng công ty nhà nước tạo ra quy mô vốn lớn nhưng hiệu quả sinh lời trên tài sản còn phân hóa sâu sắc. Trong 6 tháng đầu năm 2008, 93 Tập đoàn và Tổng công ty quản lý 402.815 tỷ đồng vốn nhà nước, đạt tổng doanh thu 510.000 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế 76.329 tỷ đồng (tăng 72% so với cùng kỳ năm 2007). Tuy nhiên, mức sinh lời giữa các ngành có khoảng cách lớn: ngành Xi măng đạt tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu 22,5%, Cao su đạt 9,9%, Cảng biển đạt 5,8%, nhưng ngành Mía đường âm 17,5%. Một số đơn vị ghi nhận mức lỗ nghiêm trọng như Tổng công ty Xăng dầu lỗ 900 tỷ đồng và Vietnam Airlines lỗ trên 80 tỷ đồng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ sự chậm trễ trong việc tách bạch chức năng đại diện chủ sở hữu nhà nước với quyền điều hành sản xuất kinh doanh của ban giám đốc. Bộ máy quản trị cũ vẫn chiếm tới 80% vị trí lãnh đạo sau cổ phần hóa, dẫn đến tình trạng "bình mới rượu cũ". Tư tưởng ỷ lại vào các ưu đãi tín dụng, đất đai và bảo hộ độc quyền làm suy giảm động lực cải tiến công nghệ.

Khi so sánh với kinh nghiệm cải cách của Trung Quốc, có thể thấy nước bạn đã thực hiện triệt để chiến lược "rút lui toàn diện" khỏi các ngành cạnh tranh, giảm tỷ trọng đóng góp GDP của DNNN thuần túy từ 77,6% năm 1978 xuống còn 23,5% năm 2001, đồng thời cổ phần hóa thành công hơn 7.000 DNNN quy mô lớn và vừa. Dữ liệu thực nghiệm của luận văn có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện tiến độ cổ phần hóa giai đoạn 2000 - 2008 (từ 250 doanh nghiệp năm 2000 vọt lên 3.786 doanh nghiệp vào tháng 8/2008) và bảng ma trận đối chiếu tỷ suất sinh lời ROE giữa các ngành công nghiệp then chốt.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đẩy mạnh tái cơ cấu danh mục sở hữu và nâng cao chất lượng cổ phần hóa. Ban Chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp và Bộ Tài chính cần ban hành quy chế thoái vốn dứt điểm tại các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, giảm tỷ lệ nắm giữ vốn của Nhà nước xuống dưới 50% ở các ngành cạnh tranh, phấn đấu nâng tỷ lệ vốn bán cho nhà đầu tư chiến lược lên tối thiểu 30% trong lộ trình 2008 - 2012.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế vận hành mô hình công ty mẹ - công ty con và Tập đoàn kinh tế. Thủ tướng Chính phủ và các Bộ chủ quản cần chấm dứt cơ chế can thiệp hành chính, chuyển giao toàn bộ quyền đại diện chủ sở hữu vốn về tổ chức tài chính chuyên trách (như Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước - SCIC), bảo đảm 100% các công ty mẹ vận hành theo Luật Doanh nghiệp và áp dụng các tiêu chuẩn quản trị quốc tế trước năm 2011.

Thứ ba, minh bạch hóa tài chính và xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu tồn đọng. Ngân hàng Nhà nước phối hợp với Bộ Tài chính thiết lập cơ chế mua bán nợ theo giá thị trường, giải quyết dứt điểm 51.000 tỷ đồng nợ tồn đọng của khối doanh nghiệp cổ phần hóa, đồng thời thực hiện kiểm toán độc lập bắt buộc định kỳ hàng năm đối với 100% các Tập đoàn, Tổng công ty.

Thứ tư, đổi mới cơ chế tuyển chọn và đãi ngộ cán bộ quản lý cấp cao. Hội đồng quản trị các Tập đoàn kinh tế cần áp dụng hình thức thi tuyển cạnh tranh chức danh Tổng giám đốc, ký hợp đồng quản lý ràng buộc trách nhiệm và gắn quỹ lương thưởng trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng ROE đạt từ 10% đến 12%/năm giai đoạn 2009 - 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn từ 5.366 doanh nghiệp để xây dựng khung khổ pháp lý, tiêu chí phân loại DNNN và tối ưu hóa quy trình thẩm định giá trị tài sản.

Nhóm thứ hai là Ban lãnh đạo, thành viên Hội đồng quản trị và Ban Kiểm soát tại các Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước. Nghiên cứu mang lại các bài học cụ thể về chuyển đổi sang mô hình công ty mẹ - công ty con, giúp thiết lập quy chế tài chính nội bộ và giải quyết xung đột lợi ích giữa các công ty thành viên.

Nhóm thứ ba là giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học thuộc khối ngành Kinh tế, Quản lý công và Tài chính - Ngân hàng. Tài liệu đóng vai trò là nguồn tham khảo học thuật giá trị về kinh tế chuyển đổi, cung cấp hệ thống dữ liệu chi tiết về giai đoạn mở cửa kinh tế Việt Nam sau khi gia nhập WTO.

Nhóm thứ tư là các nhà đầu tư tổ chức, quỹ đầu tư tư nhân và chuyên viên tư vấn tài chính. Thông qua phân tích cơ cấu 46,3% vốn nhà nước và tỷ suất lợi nhuận từng ngành, nhà đầu tư có thể nhận diện tiềm năng sinh lời, rủi ro pháp lý và cơ hội hợp tác chiến lược khi tham gia mua cổ phần doanh nghiệp nhà nước thoái vốn.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm Doanh nghiệp Nhà nước có sự thay đổi căn bản như thế nào theo Luật Doanh nghiệp 2005? Theo Luật Doanh nghiệp 2005, DNNN không còn giới hạn ở mức 100% vốn nhà nước như Luật DNNN 1995, mà được định nghĩa là doanh nghiệp có tỷ lệ sở hữu nhà nước trên 50% vốn điều lệ. Quy định này tạo hành lang pháp lý linh hoạt để đa dạng hóa sở hữu và hình thành các công ty cổ phần có vốn nhà nước chi phối.

Hiệu quả tài chính của các doanh nghiệp sau khi thực hiện cổ phần hóa được chứng minh ra sao? Kết quả khảo sát thực tế đến năm 2007 cho thấy các doanh nghiệp sau 1 năm cổ phần hóa đạt mức tăng trưởng vượt bậc: bình quân vốn điều lệ tăng 58,6%, doanh thu tăng 48,2%, nộp ngân sách tăng 44,2% và mức chi trả cổ tức duy trì ổn định ở mức 13%.

Điểm nghẽn lớn nhất trong cơ cấu sở hữu của các DNNN cổ phần hóa giai đoạn 1996 - 2008 là gì? Điểm nghẽn lớn nhất là tỷ lệ nắm giữ của Nhà nước vẫn quá lớn, chiếm bình quân 46,3% cổ phần, trong khi tỷ lệ vốn thực tế bán ra ngoài thị trường chỉ đạt 3,6%. Điều này cản trở việc thu hút công nghệ, nguồn vốn mới và làm giảm quyền biểu quyết của cổ đông chiến lược.

Bài học kinh nghiệm quan trọng nhất từ cải cách DNNN của Trung Quốc đối với Việt Nam là gì? Bài học then chốt là kiên quyết thực hiện "rút lui toàn diện" khỏi các lĩnh vực có tính cạnh tranh cao, giảm tỷ trọng GDP DNNN xuống 23,5%, tập trung nguồn lực nhà nước vào các ngành độc quyền tự nhiên và an ninh quốc gia theo phương châm cải cách từng bước thận trọng.

Mô hình công ty mẹ - công ty con mang lại lợi ích gì so với mô hình Tổng công ty 90 và 91 trước đây? Mô hình mẹ - con đã xóa bỏ cơ chế quản lý hành chính mệnh lệnh, chuyển sang quản trị dựa trên quan hệ sở hữu vốn. Minh chứng tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy 11 Tổng công ty chuyển đổi mô hình đã đạt mức tăng doanh thu bình quân 48% và lợi nhuận tăng 24%.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò then chốt của DNNN và tính tất yếu của việc tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh thực thi các cam kết WTO.
• Đánh giá thực trạng sắp xếp 5.366 DNNN và 3.786 doanh nghiệp cổ phần hóa, ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu 48,2% nhưng chỉ ra điểm nghẽn vốn nhà nước bán ra ngoài chỉ đạt 3,6%.
• Phân tích hiệu quả kinh doanh của 93 Tập đoàn và Tổng công ty nắm giữ 402.815 tỷ đồng vốn nhà nước, làm rõ sự chênh lệch tỷ suất sinh lời ROE giữa các ngành kinh tế.
• Đúc kết 4 bài học kinh nghiệm từ Trung Quốc về chiến lược thoái vốn nhà nước, công ty hóa quy mô lớn và hình thành các tập đoàn liên kết kinh tế tự nguyện.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược về thoái vốn, hoàn thiện mô hình công ty mẹ - công ty con, giải quyết 51.000 tỷ đồng nợ xấu và đổi mới tiêu chuẩn tuyển chọn lãnh đạo.

Công trình đóng góp một khung phân tích hoàn chỉnh cho tiến trình cải cách doanh nghiệp nhà nước thời kỳ hậu gia nhập WTO. Các nhà quản lý và nghiên cứu có thể tiếp tục triển khai lộ trình đánh giá hiệu quả thoái vốn giai đoạn 2009 - 2015 nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài sản công quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương: - Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về cải cách DNNN trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. - Chƣơng 2: Thực trạng cải cách DNNN Việt Nam và những vấn đề đặt ra trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. - Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp tiếp tục cải cách DNNN theo hƣớng hội nhập kinh tế quốc tế. TIEU LUAN MOI download6 : [e-mail] CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CẢI CÁCH DNNN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.

DNNN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm DNNN Trước đổi mới kinh tế (năm 1986), ở Việt Nam quan niệm DNNN là doanh nghiệp được thành lập bằng 100% vốn của Nhà nước. Sau đổi mới, Việt Nam chủ trương chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường thì quan niệm về DNNN đã có sự thay đổi. Theo luật DNNN Việt nam năm 1995, DNNN được hiểu là tổ chức kinh tế do Nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu Nhà nước giao.

Doanh nghiệp Nhà nước có tư cách pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động sản xuất kinh doanh trong phạm vi số vốn do Nhà nước quản lý. Theo luật này thì các DNNN phải là các doanh nghiệp có 100% vốn thuộc Nhà nước, nhưng Nhà nước không quản lý trực tiếp tất cả mọi hoạt động kinh doanh. Quan điểm về DNNN sau đó có thay đổi cho phù hợp hơn với đặc điểm của DNNN. Luật DNNN năm 2003 có sự điều chỉnh về khái niệm DNNN như sau: DNNN là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty Nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.

Như vậy, theo luật này, DNNN không nhất thiết là nhà nước phải đầu tư 100% vốn như đã quy định tại luật DNNN Việt nam năm 1995, có thể nhà nước chỉ cần giữ phần vốn góp chi phối. Năm 2005, Quốc hội ban hành luật Doanh nghiệp chung (thay cho luật DNNN và Doanh nghiệp tư nhân như trước đây). Theo luật này, DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ (Khoản 22, điều 4, Luật TIEU LUAN MOI download7 : [e-mail] Doanh nghiệp 2005). Theo luật này, khái niệm về DNNN đã được mở rộng hơn trước đó là chỉ cần nhà nước giữ cổ phần chi phối trong các DNNN.

Như vậy, DNNN là doanh nghiệp được thành lập bởi 100% vốn Nhà nước hoặc những doanh nghiệp mà Nhà nước giữ cổ phần chi phối.2 Phân loại DNNN Căn cứ vào từng tiêu chí khác nhau, người ta có nhiều cách phân loại DNNN khác nhau. Theo Luật doanh nghiệp Việt nam , có 3 cách phân loại DNNN: a. Phân loại theo chức năng: Theo cách phân loại này, DNNN bao gồm 2 loại là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh và doanh nghiệp hoạt động công ích. Trong đó doanh nghiệp hoạt động kinh doanh: là DNNN hoạt động với mục tiêu là lợi nhuận, căn cứ vào lợi nhuận để đề ra các chiến lược hoạt động còn doanh nghiệp hoạt động công ích: là những doanh nghiệp hoạt động sản xuất cung ứng dịch vụ công cộng theo các chính sách của nhà nước hoặc trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quốc phòng.

Phân loại theo sở hữu: Theo cách phân loại này, DNNN gồm có 2 loại là DNNN chỉ có một chủ sở hữu, DNNN có nhiều chủ sở hữu vốn. Loại DNNN chỉ có một chủ sở hữu là doanh nghiệp trong đó nhà nước nắm giữ 100% vốn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu lại bao gồm 2 loại: Một là các loại DNNN mà nhà nước nắm giữ dưới 50% cổ phần nhưng trong đó cổ phần của nhà nước ít nhất gấp 2 lần cổ phần của cổ đông lớn nhất. Hai là loại DNNN mà trong đó nhà nước không có cổ phần chi phối, nhưng có quyền quyết định một số vấn đề quan trọng của doanh nghiệp theo thoả thuận trong điều lệ.

Phân loại doanh nghiệp theo cấp quản lý: Theo cách phân loại này có 2 loại DNNN là DNNN địa phương và DNNN trung ương. Doanh nghiệp trung ương là những doanh nghiệp do cơ quan trung ương nhà nước giữ cổ phần chi phối. Còn doanh nghiệp địa phương TIEU LUAN MOI download8 : [e-mail] là những doanh nghiệp do các cơ sở địa phương quản lý và chịu sự điều hành của cấp địa phương này. Vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở Việt Nam DNNN có ba vai trò cơ bản, đó là: Vai trò kinh tế, vai trò chính trị, vai trò xã hội.

Do vậy nó có vai trò quan trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia: tạo tiềm lực vật chất cho Nhà nước, là công cụ để Nhà nước can thiệp, điều tiết nền kinh tế, đồng thời DNNN giúp thực hiện những nhiệm vụ chính trị, xã hội của Nhà nước. Vai trò kinh tế Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhà nước tác động vào nền kinh tế theo hai cách: điều tiết thông qua các công cụ, chính sách quản lý vĩ mô chung và tác động trực tiếp thông qua hoạt động của các DNNN. Do đó vai trò kinh tế của các DNNN trong nền kinh tế thị trường được thể hiện ở các mặt cơ bản sau: Thứ nhất, DNNN giúp khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường và khu vực tư nhân. Đây là vai trò quan trọng nhất của các DNNN trong nền kinh tế thị trường nói chung.

Với tính định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò này càng phải được đề cao vì tất cả những khuyết tật của thị trường đều làm giảm hiệu quả xã hội của hệ thống kinh tế do đó cần khắc phục. Vai trò của DNNN thể hiện rõ nét ở hai lĩnh vực đó là: đảm nhận sản xuất các hàng hoá công cộng và đảm nhận vai trò quan trọng trong các ngành độc quyền tự nhiên. Đối với các hàng hoá công cộng, nhất là hàng hoá công cộng thuần tuý, do tính chất của loại hàng hoá này là không loại trừ và không thể phân chia nên các doanh nghiệp tư nhân sẽ không tham gia mà chỉ có DNNN tham gia sản xuất mới tạo ra được tính hiệu quả. Còn đối với những ngành độc quyền, đây là những ngành mà chi phí sản xuất chỉ có thể tối thiểu nếu toàn bộ sản lượng ngành chỉ do một nhà sản xuất cung cấp.

Do vậy DNNN đảm nhiệm trong lĩnh vực này là cần thiết. TIEU LUAN MOI download9 : [e-mail] Thứ hai, DNNN đảm nhận các lĩnh vực sản xuất kinh doanh có tính chiến lược đối với sự phát triển kinh tế xã hội đòi hỏi vốn đầu tư lớn vượt quá khả năng của tư nhân Vai trò này được đề cao đặc biệt ở nước ta. Đó là vì nền kinh tế Việt Nam chưa phát triển, khả năng tích tụ và tập trung vốn của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh chưa cao. Do vậy các DNNN với tiềm lực mạnh mẽ sẽ đảm nhiệm các lĩnh vực này.

Để thực hiện được vai trò nêu trên cần có các điều kiện như sau: Một là, phải thực sự xuất hiện lĩnh vực, ngành có tính chiến lược của quốc gia; Hai là, khả năng thực hiện đầu tư tư nhân thấp; Ba là, đội ngũ cán bộ và bộ máy nhà nước đủ sức vận hành dự án đầu tư từ khâu lập dự án đến tổ chức và giám sát thực hiện. Thứ ba, tham gia vào những lĩnh vực mới, có hệ số rủi ro cao. DNNN có vai trò mở đường trong phát triển nền kinh tế nói chung. Do vậy khi tham gia vào những lĩnh vực mới, có hệ số rủi ro cao tức là các DNNN đang làm đúng theo vị trí, vai trò then chốt của mình.

Để thực hiện được vai trò này, phải là những doanh nghiệp nhà nước đặc biệt, có quy mô lớn, được cơ quan nhà nước quy định chức năng, nhiệm vụ rõ ràng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như Việt Nam, DNNN thực hiện nhiệm vụ này theo hai hướng là vừa trực tiếp tham gia cạnh tranh với các doanh nghiệp tư nhân, vừa có các doanh nghiệp tài chính thực hiện hoạt động đầu tư, tài trợ cho các doanh nghiệp khác thông qua cơ chế vốn, mua cổ phần. tham gia vào một số ngành có lợi thế cạnh tranh Đây là vai trò vừa mang tính chất kinh tế, vừa mang tính chất chính trị. Đối với Việt nam trong giai đoạn hiện nay, vai trò tham gia vào những ngành có lợi thế cạnh tranh và thu ngân sách cao vẫn còn phát huy tác dụng, ít nhất cho đến khi tiềm lực tài chính công đủ mạnh.

Tuy nhiên, trong tương lai, vai trò này dần sẽ mất đi, những DNNN trong khu vực này sẽ được chuyển đổi sở hữu, nhường chỗ cho khu vực tư nhân. TIEU LUAN MOI download10 : [e-mail] trò chính trị Doanh nghiệp nhà nước dù ở mô hình nào cũng có vai trò chính trĩ rõ rệt. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vai trò chính trị của các DNNN có thể thay đổi theo từng thời kỳ, tuỳ thuộc vào các yếu tố khách quan và chủ quan. Tuy nhiên về nguyên tắc, vai trò chính trị thể hiện ở hai nội dung cơ bản: Thứ nhất, nắm giữ những ngành đặc biệt quan trọng liên quan đến an ninh quốc phòng của quốc gia.

Thứ hai, tham gia chiếm giữ một số vị trí thiết yếu, quan trọng (tuỳ theo từng thời kỳ phát triển kinh tế) để chủ động định hướng xã hội, làm đối trọng trong phát triển hội nhập kinh tế quốc tế. Vai trò xã hội Vai trò xã hội của DNNN trong nền kinh tế thị trường thường gắn liền với vai trò kinh tế và vai trò chính trị của khu vực này. Vai trò xã hội của các DNNN được thể hiện ở các nội dung sau: Thứ nhất, DNNN có vai trò là công cụ của nhà nước làm bà đỡ cho hệ thống doanh nghiệp phát triển ổn định. Thực hiện vai trò này, nhà nước với tư cách là chủ sở hữu phải gánh chịu những thiệt hại về kinh tế nhưng do quy mô tác động ở nhiều ngành, có thể bù trừ thu nhập về tổng thể, hoàn toàn có thể không cần hỗ trợ lớn từ ngân sách.