98 Chương 8 CÁCH MẠNG XÃ HỘI 1. Thực chất và vai trò của cách mạng xã hội 1. Khái niệm cách mạng xã hội Cách mạng xã hội, theo nghĩa rộng, là sự biến đổi căn bản về chất trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, là phương thức để chuyển từ hình thái kinh tế - xã hội lỗi thời, lạc hậu sang một hình thái kinh tế - xã hội cao hơn, tiến bộ hơn; theo nghĩa hẹp, cách mạng xã hội là việc lật đổ một chế độ chính trị - xã hội đã lỗi thời và thiết lập một chế độ chính trị - xã hội tiến bộ hơn. Cách mạng xã hội trước hết là sự biến đổi về chất trên toàn bộ các lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội, như về chính trị; kinh tế; văn hoá, tư tưởng.
Bước nhảy vọt căn bản về chất này vừa là kết quả vừa là biểu hiện cao nhất của cuộc đấu tranh giai cấp.Mác viết: “Đấu tranh giữa giai cấp với giai cấp… khi đạt đến trình độ cao nhất của nó trở thành một cuộc cách mạng toàn diện”1. Đây là đặc trưng cơ bản nhất của cách mạng xã hội để phân biệt cách mạng xã hội với các hiện tượng khác của đời sống xã hội. Cách mạng xã hội còn là phương thức để chuyển từ hình thái kinh tế - xã hội lỗi thời lên một hình thái kinh tế - xã hội tiến bộ hơn. Khi các mâu thuẫn xã hội và đấu tranh giai cấp đạt đến đỉnh cao, thì cách mạng xã hội là phương thức tất yếu để xoá bỏ hình thái kinh tế - xã hội đã lỗi thời và xây dựng thành công hình thái kinh tế - xã hội mới.
Trong cách mạng xã hội, dấu hiệu đầu tiên và chủ yếu là bước ngoặt chuyển giao chính quyền từ tay giai cấp lỗi thời, phản động sang tay giai cấp tiến bộ, cách mạng. Bởi vì, “Vấn đề chính quyền nhất định là vấn đề chủ yếu nhất của mọi cuộc cách mạng. Chính đó là vấn đề cơ bản, vấn đề quyết định tất cả mọi cái trong sự phát triển của cách mạng”2. Những đặc trưng cơ bản trên là các tiêu chí khách quan để phân biệt cách mạng xã hội với các hiện tượng xã hội khác.
Cải cách xã hội là tổng thể những hoạt động, tạo nên những biến đổi về chất của xã hội, nhưng chỉ là sự biến đổi 1 C.Ăngghen, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,1995, tr 258.I Lênin, Toàn tập, tập 34, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1976, tr. 99 mang tính chất riêng lẻ, bộ phận, trên từng lĩnh vực trong khuôn khổ của chế độ xã hội hiện tồn. Tiến hoá xã hội là hình thức phát triển xã hội, nhưng sự phát triển này lại diễn ra một cách tuần tự, dần dần trong phạm vi của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định. Cách mạng xã hội, cải cách xã hội và tiến hoá xã hội là những hiện tượng xã hội khác nhau, nhưng có liên quan mật thiết với nhau, tạo tiền đề điều kiện cho nhau phát triển.
Trong xem xét và cải tạo xã hội cần giải quyết đúng mối quan hệ biện chứng giữa cách mạng xã hội, cải cách xã hội và tiến hoá xã hội, khắc phục tư tưởng tả khuynh hoặc hữu khuynh trong giải quyết vấn đề này. Ngoài ra, cần phân biệt cách mạng xã hội với đảo chính. Đảo chính là thủ đoạn tranh giành quyền lực nhà nước của một cá nhân hay một nhóm người và không phải là phong trào cách mạng của quần chúng. Trong lịch sử, đa số các cuộc đảo chính là do các lực lượng phản động (có thể có sự can thiệp của nước ngoài) tiến hành nhằm giải quyết mâu thuẫn nội bộ trong giai cấp thống trị.
Chỉ có những cuộc đảo chính nào hoà nhập được với phong trào cách mạng của quần chúng mới có ý nghĩa cách mạng. Nguyên nhân và vai trò của cách mạng xã hội Cách mạng xã hội do nhiều nguyên nhân đưa đến. Nguyên nhân sâu xa của cách mạng xã hội được bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất phát triển với quan hệ sản xuất đã lỗi thời, lạc hậu. Và khi đó “Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, những quan hệ sản xuất ấy trở thành xiềng xích của lực lượng sản xuất.
Khi đó bắt đầu thời đại một cuộc cách mạng xã hội”1. Trong xã hội có giai cấp, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất được biểu hiện về mặt chính trị - xã hội thành mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị, phản động với giai cấp và các lực lượng cách mạng. Như vậy, nguyên nhân trực tiếp của cách mạng xã hội là mâu thuẫn đối kháng giữa các giai cấp có lợi ích cơ bản đối lập, không thể dung hoà. Trong lịch sử, có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của cách mạng xã hội.
Các nhà thần học cho rằng, cách mạng xã hội sẽ tạo ra tai hoạ và nhiều bất công xã hội. Đối lập với quan điểm trên, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, cách mạng xã hội có vai trò là động lực của tiến bộ xã hội. Đây là phương tiện quan trọng nhất để giải quyết các mâu thuẫn đối kháng trong lòng xã hội.Ăng ghen, Toàn tập, tập 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, tr. 100 mạng xã hội là phương thức để xoá bỏ quan hệ sản xuất lạc hậu và các giai cấp phản động.Mác khẳng định, các cuộc cách mạng xã hội là đều là “đầu tàu của lịch sử”1.
Cách mạng xã hội mở ra địa bàn thuận lợi cho sự phát triển của lực lượng sản xuất và tạo dựng một hình thái kinh tế - xã hội mới, tiến bộ hơn. Cách mạng xã hội tiến hành cải biến toàn diện xã hội cũ, xây dựng xã hội mới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra các điều kiện để giai cấp và quần chúng cách mạng tự cải tạo mình và có sự trưởng thành toàn diện về mọi mặt. Tính chất và động lực của cách mạng xã hội Tính chất của cách mạng xã hội là những dấu hiệu, đặc trưng để phân biệt các cuộc cách mạng khác nhau trong lịch sử. Tính chất của một cuộc cách mạng xã hội được xác định bởi nhiệm vụ giải quyết các mâu thuẫn kinh tế - xã hội.
Tính chất và nhiệm vụ của cách mạng quy định đến lực lượng cách mạng và giai cấp lãnh đạo cuộc cách mạng đó. Động lực cách mạng là các giai cấp, các lực lượng xã hội do lợi ích khách quan gắn bó mật thiết, tạo ra sức mạnh hiện thực để thúc đẩy cách mạng đến thắng lợi. Lực lượng cách mạng là các giai cấp, các lực lượng xã hội bị áp bức có nguyện vọng và khả năng đánh đổ giai cấp thống trị phản động. Lực lượng cách mạng vận động, biến đổi tuỳ thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau của mỗi cuộc cách mạng và trong các giai đoạn khác nhau của mỗi cuộc cách mạng.
Khi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đang lên, giai cấp tư sản là giai cấp tiến bộ, lãnh đạo cuộc cách mạng tư sản để lật đổ chế độ phong kiến. Khi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trở nên lỗi thời, lạc hậu thì giai cấp tư sản trở thành phản động, phản cách mạng. Ngày nay, giai cấp vô sản là giai cấp tiến bộ và cách mạng nhất, có vai trò lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa nhằm xoá bỏ hình thái kinh tế - xã hội cũ, xây dựng thành công hình thái kinh tế - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Trong lực lượng cách mạng có giai cấp lãnh đạo cách mạng, đây là giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất mới mà cuộc cách mạng đó có nhiệm vụ phải xây dựng.
Các kiểu cách mạng xã hội trong lịch sử và đặc thù của cách mạng vô sản Kiểu cách mạng xã hội là phạm trù dùng để chỉ các cuộc cách mạng xã hội có chung nhiệm vụ. Lịch sử loài người đã trải qua bốn kiểu cách mạng xã 1 C. Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, tr. Một là, kiểu cách mạng xã hội chuyển từ chế độ cộng sản nguyên thuỷ lên chế độ chiếm hữu nô lệ; hai là, kiểu cách mạng xã hội chuyển từ chế độ chiếm hữu nô lệ lên chế độ phong kiến; ba là, kiểu cách mạng xã hội chuyển từ chế độ phong kiến lên chế độ tư bản chủ nghĩa (cách mạng tư sản); bốn là, kiểu cách mạng xã hội chuyển từ chế độ tư bản chủ nghĩa lên chế độ xã hội chủ nghĩa (cách mạng vô sản).
Trong mỗi kiểu cách mạng lại có các loại hình khác nhau. Đó là toàn bộ những hình thức, phương thức tồn tại của kiểu cách mạng xã hội trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Ví dụ, kiểu cách mạng tư sản có hai loại hình cơ bản, cách mạng dân chủ tư sản kiểu cũ và cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới. Đặc trưng và vai trò của cách mạng xã hội ngày càng tăng cùng với sự phát triển của lịch sử.
Trước cách mạng tư sản, nhân tố chính trị - giai cấp chưa được thể hiện rõ trong các cuộc cách mạng. Đến cách mạng tư sản và cách mạng xã hội chủ nghĩa nhân tố chính trị - giai cấp mới được thể hiện rõ nét và trở thành nhân tố chủ đạo của cách mạng xã hội. Cách mạng vô sản là cuộc cách mạng do giai cấp vô sản lãnh đạo, nhằm xoá bỏ hình thái kinh tế - xã hội bóc lột, xây dựng thành công hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Cách mạng vô sản là cuộc cách mạng triệt để nhất từ trước đến nay, nó xóa bỏ mọi hình thức bóc lột và xây dựng một xã hội mới không còn áp bức, bóc lột, bất công.
Các cuộc cách mạng trước kia chỉ là sự thay thế chế độ chiếm hữu tư nhân này, hình thức áp bức bóc lột này, bằng chế độ chiếm hữu tư nhân và hình thức áp bức bóc lột khác. Cách mạng vô sản không chỉ đoạn tuyệt với sở hữu cổ truyền mà còn đoạn tuyệt với những tư tưởng cổ truyền. Cách mạng vô sản không chỉ giải phóng giai cấp vô sản, quần chúng nhân dân lao động khỏi áp bức bóc lột giai cấp mà còn giải phóng toàn nhân loại khỏi mọi ách áp bức vật chất, tinh thần. Trong cách mạng vô sản, giành chính quyền mới chỉ là bước đầu, nó phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài để tiến hành cải tạo xã hội cũ, xây dựng thành công xã hội mới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.