Nghiên cứu khoa học xã hội: Nguyên tắc, phương pháp và thực hành - Sách của Anol Bhattacherjee

Tìm hiểu nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội. Hướng dẫn cơ bản giúp thực hiện nghiên cứu đạt hiệu quả và đúng chuẩn học thuật.

• Tác giả: Phan Việt Phong
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội
• Đề tài: Nghiên cứu khoa học xã hội: Nguyên tắc, phương pháp và thực hành
• Loại tài liệu: Sách tham khảo
• Năm xuất bản: 2015

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khoa học xã hội

Nghiên cứu khoa học xã hội là quá trình tìm hiểu có hệ thống các hiện tượng xã hội. Nó dựa trên nguyên tắc và phương pháp chặt chẽ. Mục tiêu là giải thích và dự đoán hành vi con người. Cuốn sách của Anol Bhattacherjee đặt nền móng cho lĩnh vực này. Tác phẩm hướng tới học viên cao học và nghiên cứu sinh. Nó bao quát từ tư duy đến phân tích dữ liệu. Khoa học xã hội khác với khoa học tự nhiên. Đối tượng nghiên cứu là con người và cộng đồng. Con người luôn thay đổi và khó đo lường. Vì vậy nguyên tắc nghiên cứu phải thật rõ ràng. Phương pháp phải đảm bảo tính khách quan. Quá trình gồm nhiều bước nối tiếp nhau. Mỗi bước đều cần lý thuyết dẫn đường. Lý thuyết tốt giải thích thực tại phức tạp. Nghiên cứu khoa học xã hội phục vụ kinh doanh, giáo dục và y tế cộng đồng. Nó tạo ra tri thức đáng tin cậy. Tri thức đó giúp giải quyết vấn đề thực tiễn. Đây là nền tảng cho mọi nhà nghiên cứu trẻ.

1.1. Bản chất của khoa học xã hội

Khoa học xã hội nghiên cứu con người và quan hệ xã hội. Nó tìm quy luật ẩn sau hành vi. Khác với khoa học tự nhiên, đối tượng ở đây luôn biến động. Con người có ý chí và cảm xúc riêng. Điều này làm việc đo lường trở nên khó khăn. Nguyên tắc nghiên cứu khoa học xã hội đòi hỏi sự chặt chẽ. Nhà nghiên cứu phải kiểm soát nhiều biến số. Họ cần phân biệt biến độc lập và biến phụ thuộc. Mục tiêu cuối cùng là giải thích thực tại. Tri thức thu được phải kiểm chứng được. Đây chính là điểm cốt lõi của lĩnh vực này.

1.2. Vai trò của nguyên tắc và phương pháp

Nguyên tắc và phương pháp là xương sống của nghiên cứu. Chúng đảm bảo kết quả đáng tin cậy. Không có phương pháp, kết luận sẽ thiếu cơ sở. Tiến trình nghiên cứu gồm nhiều giai đoạn rõ ràng. Đầu tiên là xác định vấn đề. Tiếp theo là xây dựng lý thuyết. Sau đó thiết kế nghiên cứu và thu thập dữ liệu. Cuối cùng là phân tích và rút ra kết luận. Mỗi bước tuân theo quy chuẩn học thuật. Nguyên tắc giúp nhà nghiên cứu tránh sai lầm. Phương pháp giúp tái lập kết quả. Hai yếu tố này tạo nên giá trị khoa học thực sự.

II. Phân tích vấn đề trong nghiên cứu khoa học xã hội

Nghiên cứu khoa học xã hội đối mặt nhiều thách thức lớn. Vấn đề đầu tiên là tính phức tạp của con người. Hành vi chịu ảnh hưởng bởi vô số yếu tố. Nhà nghiên cứu phải xác định biến số quan trọng. Biến độc lập giải thích cho biến phụ thuộc. Biến trung gian nằm giữa hai loại trên. Biến điều hòa làm thay đổi mối quan hệ. Biến kiểm soát phải được giữ ổn định. Ví dụ, trí thông minh ảnh hưởng kết quả học tập. Nhưng nỗ lực cá nhân cũng tác động mạnh. Việc bỏ sót biến số gây sai lệch kết luận. Đây là rủi ro thường gặp nhất. Vấn đề thứ hai là đo lường khái niệm trừu tượng. Trí thông minh hay thái độ rất khó định lượng. Nhà nghiên cứu cần thước đo chính xác. Thước đo phải có giá trị và độ tin cậy. Nếu không, dữ liệu sẽ vô nghĩa. Vấn đề thứ ba là chọn mẫu đại diện. Mẫu sai dẫn tới kết quả không tổng quát hóa được. Phân tích kỹ các vấn đề này giúp nghiên cứu vững chắc.

2.1. Thách thức trong xác định biến số

Xác định biến số là bước nền tảng. Nhà nghiên cứu phải nhận diện biến độc lập và phụ thuộc. Biến độc lập là nguyên nhân giả định. Biến phụ thuộc là kết quả cần giải thích. Giữa chúng có biến trung gian và biến điều hòa. Bỏ qua biến kiểm soát gây hiểu nhầm quan hệ nhân quả. Ví dụ chỉ số IQ là biến độc lập. Điểm tổng kết là biến phụ thuộc. Nỗ lực học tập đóng vai trò điều hòa. Mạng tương tác này khá phức tạp. Sai lầm ở khâu này phá hỏng toàn bộ nghiên cứu. Vì vậy cần phân tích cẩn trọng từ đầu.

2.2. Khó khăn về đo lường và chọn mẫu

Đo lường khái niệm xã hội rất nan giải. Nhiều khái niệm mang tính trừu tượng cao. Thái độ, niềm tin hay trí thông minh khó định lượng. Thước đo cần đảm bảo giá trị và độ tin cậy. Giá trị nghĩa là đo đúng cái cần đo. Độ tin cậy nghĩa là kết quả ổn định. Bên cạnh đó, chọn mẫu cũng đầy thách thức. Mẫu phải đại diện cho tổng thể. Mẫu thiên lệch làm kết quả mất giá trị. Nhà nghiên cứu cần kỹ thuật chọn mẫu phù hợp. Giải quyết tốt hai khó khăn này giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học xã hội.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội cốt lõi

Phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội rất đa dạng. Mỗi phương pháp phù hợp một loại câu hỏi. Nghiên cứu khảo sát thu thập dữ liệu từ nhiều người. Nó dùng bảng hỏi và phỏng vấn. Phương pháp này phổ biến và tiết kiệm. Nghiên cứu thực nghiệm kiểm soát các biến số. Nhà nghiên cứu thao tác biến độc lập. Sau đó họ quan sát biến phụ thuộc. Cách này xác định quan hệ nhân quả tốt nhất. Nghiên cứu trường hợp đi sâu vào một bối cảnh. Nó cho hiểu biết chi tiết và phong phú. Nghiên cứu diễn giải tập trung vào ý nghĩa. Nó khám phá cách con người hiểu thế giới. Sau thu thập là phân tích dữ liệu. Phân tích định tính xử lý dữ liệu chữ. Phân tích định lượng dùng con số và thống kê. Thống kê mô tả tóm tắt dữ liệu. Thống kê suy diễn rút kết luận cho tổng thể. Chọn đúng phương pháp quyết định thành công. Mỗi phương pháp có điểm mạnh riêng. Nhà nghiên cứu phải cân nhắc kỹ lưỡng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Thu thập dữ liệu là khâu trung tâm. Có bốn phương pháp chính phổ biến. Khảo sát dùng bảng hỏi với nhiều đối tượng. Nó phù hợp nghiên cứu quy mô lớn. Thực nghiệm kiểm soát biến để tìm nhân quả. Nghiên cứu trường hợp đào sâu một tình huống cụ thể. Nó tạo hiểu biết toàn diện và chi tiết. Nghiên cứu diễn giải tìm ý nghĩa chủ quan. Mỗi phương pháp có ưu nhược điểm riêng. Lựa chọn dựa trên câu hỏi nghiên cứu. Nguồn lực và thời gian cũng ảnh hưởng quyết định. Kết hợp nhiều phương pháp đôi khi tối ưu hơn.

3.2. Phương pháp phân tích dữ liệu

Phân tích dữ liệu biến thông tin thô thành tri thức. Có hai hướng phân tích lớn. Phân tích định tính xử lý văn bản và lời nói. Nó tìm chủ đề và ý nghĩa ẩn. Phân tích định lượng dựa trên con số. Thống kê mô tả tóm tắt đặc điểm dữ liệu. Nó dùng giá trị trung bình và độ lệch chuẩn. Thống kê suy diễn khái quát cho tổng thể. Nó kiểm định giả thuyết bằng các phép thử. Hồi quy đo sức mạnh giải thích qua R-square. Lựa chọn phương pháp phụ thuộc loại dữ liệu. Phân tích chính xác bảo đảm kết luận đáng tin cậy.

IV. Ứng dụng và kết luận về nghiên cứu khoa học xã hội

Nghiên cứu khoa học xã hội có giá trị thực tiễn lớn. Nó tạo ra tri thức phục vụ xã hội. Kết quả nghiên cứu hỗ trợ ra quyết định. Trong kinh doanh, nó giúp hiểu hành vi khách hàng. Trong giáo dục, nó cải thiện phương pháp giảng dạy. Trong y tế cộng đồng, nó định hướng chính sách. Một lý thuyết tốt là nền tảng của ứng dụng. Lý thuyết mạnh có lập luận nhất quán. Nó có năng lực giải thích cao. Quan trọng nhất là tính phản nghiệm. Karl Popper khẳng định lý thuyết phải kiểm chứng được. Lý thuyết không thể kiểm chứng thì vô giá trị. Đạo đức nghiên cứu cũng rất thiết yếu. Nhà nghiên cứu phải tôn trọng người tham gia. Họ cần bảo mật và trung thực. Tóm lại, nghiên cứu khoa học xã hội đòi hỏi nguyên tắc và phương pháp chặt chẽ. Nó kết hợp lý thuyết với thực nghiệm. Người nghiên cứu trẻ cần nắm vững nền tảng này. Từ đó họ tạo ra tri thức đáng tin cậy và hữu ích.

4.1. Tiêu chí của một lý thuyết tốt

Lý thuyết tốt là kim chỉ nam cho nghiên cứu. Nó cần đáp ứng nhiều tiêu chí quan trọng. Thứ nhất là lập luận nhất quán. Các phạm trù và giả định phải liên kết thống nhất. Thứ hai là năng lực giải thích cao. Lý thuyết phải làm rõ hiện tượng nghiên cứu. Giá trị R-square trong hồi quy đo điều này. Thứ ba là tính phản nghiệm. Karl Popper nhấn mạnh lý thuyết phải kiểm chứng được. Lý thuyết đơn giản hóa thực tại phức tạp. Lý thuyết yếu chứa mâu thuẫn nội tại. Đánh giá đúng tiêu chí giúp chọn lý thuyết phù hợp.

4.2. Đạo đức và ứng dụng thực tiễn

Đạo đức là nền tảng không thể thiếu. Nhà nghiên cứu phải tôn trọng người tham gia. Họ cần sự đồng thuận tự nguyện. Thông tin cá nhân phải được bảo mật. Trung thực trong báo cáo kết quả là bắt buộc. Vi phạm đạo đức làm mất niềm tin khoa học. Về ứng dụng, nghiên cứu phục vụ nhiều lĩnh vực. Kinh doanh dùng nó hiểu thị trường. Giáo dục dùng nó nâng cao chất lượng dạy học. Y tế cộng đồng dùng nó xây dựng chính sách. Tri thức khoa học xã hội giải quyết vấn đề thực tế. Đây là giá trị cốt lõi của toàn bộ nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC XÃ HỘI: NGUYÊN TẮC, PHƯƠNG PHÁP VÀ THỰC HÀNH ANOL BHATTACHERJEE PHAN VIẾT PHONG CAO NGỌC ANH SOCIAL SCIENCE RESEARCH: PRINCIPLES, METHODS, AND PRACTICES Anol Bhattacherjee, Ph. University of South Florida Tampa, Florida, USA [e-mail] Second Edition Copyright © 2012 by Anol Bhattacherjee Published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported License Dịch từ nguyên bản tiếng Anh: Social Science Research: Principles, Methods, and Practices, 2nd edition By Anol Bhattacherjee First published 2012 ISBN-13: 978-1475146127 ISBN-10: 1475146124 Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported License: Users are free to use, copy, share, distribute, display, and reference this book under the following conditions: ATTRIBUTION: Whole or partial use of this book should be attributed (referenced or cited) according to standard academic practices. NON-COMMERCIAL USE: This book may not be used for commercial purposes. SHARE ALIKE: Users may, transform, or build upon this book, but must distribute the resulting work under the same or similar license as this one. For any reuse or distribution, the license terms of this work must be clearly specified. Your fair use and other rights are in no way affected by the above. Copyright © 2012 by Anol Bhattacherjee. Copyright Vietnamese version 2015 by Phan Viet Phong and Cao Ngoc Anh. MỤC LỤC Lời nói đầu 3 Giới thiệu về nghiên cứu Chương 1 Khoa học và nghiên cứu khoa học 7 Chương 2 Tư duy của nhà nghiên cứu 20 Chương 3 Tiến trình nghiên cứu 31 Chương 4 Lý thuyết trong nghiên cứu khoa học 43 Cơ sở của nghiên cứu thực nghiệm Chương 5 Thiết kế nghiên cứu 58 Chương 6 Phương thức đánh giá các phạm trù 69 Chương 7 Giá trị và độ tin cậy 86 Chương 8 Chọn mẫu 100 Thu thập dữ liệu Chương 9 Nghiên cứu khảo sát 112 Chương 10 Nghiên cứu thực nghiệm 127 Chương 11 Nghiên cứu trường hợp 141 Chương 12 Nghiên cứu diễn giải 156 Phân tích dữ liệu Chương 13 Phân tích định tính 169 Chương 14 Phân tích định lượng: Thống kê mô tả 176 Chương 15 Phân tích định lượng: Thống kê suy diễn 188 Kết luận Chương 16 Đạo đức nghiên cứu 199 Phụ lục 209 1 2 LỜI NÓI ĐẦU Cuốn sách này nhằm mục đích giới thiệu cho học viên cao học và nghiên cứu sinh về cách tiến hành nghiên cứu khoa học trong các ngành khoa học xã hội, kinh doanh, giáo dục, y tế cộng đồng và các chuyên ngành khác có liên quan. Sách được biên soạn dựa trên các bài giảng của cá nhân trong hơn một thập kỷ giảng dạy phương pháp nghiên cứu khoa học cho các khoá nghiên cứu sinh tại trường Đại học South Florida. Mục đích của cuốn sách nhằm hướng tới độc giả là các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học, các nhà nghiên cứu trẻ và các giáo sư giảng dạy bộ môn phương pháp nghiên cứu khoa học. Đương nhiên, những nhà nghiên cứu khác cũng có thể sử dụng tham khảo như một tài liệu nhỏ gọn và tiện dụng. Câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất mà độc giả thường quan tâm là liệu có sự khác biệt nào giữa cuốn sách này với các cuốn sách khác viết về phương pháp nghiên cứu khoa học đang bán trên thị trường? Xin trả lời rằng có bốn sự khác biệt cơ bản. Thứ nhất, không giống như các sách khác, cuốn sách này không chỉ viết về “phương pháp nghiên cứu” (thu thập và phân tích dữ liệu thực nghiệm), mà còn đề cập toàn bộ “quá trình nghiên cứu” từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc. Phương pháp nghiên cứu chỉ là một giai đoạn trong quá trình nghiên cứu và có lẽ là một trong những công việc đơn giản và rõ ràng nhất. Hầu hết các sách hiện có đi sâu giới thiệu, phân tích về các phương pháp nghiên cứu, nhưng lại bỏ sót các vấn đề phức tạp, quan trọng hơn và khó hình dung về cấu trúc, như lý thuyết hóa và tư duy khoa học của nhà nghiên cứu. Những vấn đề này lại thường là điều kiện tiên quyết cho thành công của các nghiên cứu thực nghiệm. Theo kinh nghiệm cá nhân, hầu hết nghiên cứu sinh tiến sĩ sử dụng khá thành thạo các phương pháp nghiên cứu, nhưng nhiều học viên còn gặp lúng túng trong việc phát hiện câu hỏi nghiên cứu thú vị, hữu ích hoặc xây dựng các lý thuyết khoa học. Để khắc phục những khó khăn này, tôi có dành nhiều chương cho chủ đề đó như: “Tư duy của nhà nghiên cứu” và “Lý thuyết trong nghiên cứu khoa học”. Đây là những kỹ năng cơ bản cho những người mới bắt đầu bước vào nghiên cứu khoa học. Thứ hai, cuốn sách được thiết kế một cách ngắn gọn và xúc tích. Khi biên soạn, tôi quyết định chỉ đi vào phân tích những khái niệm cơ bản nhất để cho độc giả tập trung vào những nội dung thiết yếu mà không đề cập đến những nội dung bên lề, ít liên quan. Hầu 3 hết chuyên đề nghiên cứu tiến sĩ có kế thừa khá nhiều tài liệu tham khảo liên quan và cuốn sách này sẽ đề cập tất cả tài liệu đó bằng cách tóm tắt các khái niệm quan trọng một cách cô đọng. Nội dung cuốn sách không đưa vào khối lượng lớn các tài liệu có liên quan nhằm tránh gây áp lực cho sinh viên. Thứ ba, độc giả có thể tải miễn phí cuốn sách này trên mạng, không chỉ phiên bản hiện tại mà các lần chỉnh lý tiếp theo. Bạn có thể đọc sách này trên các thiết bị điện tử như Kindle e-Book, Apple iBook hiện có giá rất phải chăng. Nhiều người hỏi tôi tại sao lại cung cấp tài liệu miễn phí trong khi tôi hoàn toàn có thể bán chúng để lấy tiền. Câu trả lời là tôi muốn giúp sinh viên bớt áp lực về giá cả đắt đỏ của nhiều giáo trình và sách tham khảo, mà còn vì tôi cho rằng, tri thức khoa học không nên bị hạn chế bởi những rào cản tiếp cận kiểu như giá cả và việc mua bán. Tiến bộ khoa học chỉ có thể đạt được nếu như sinh viên và các học giả trên toàn thế giới có khả năng tiếp cận thuận lợi nhất tới khoa học và cuốn sách này là đóng góp nhỏ bé của tôi cho sự nghiệp chung của khoa học. Tuy nhiên, miễn phí không có nghĩa là “chất lượng kém hơn”. Một vài thứ quan trọng nhất cho cuộc sống như không khí, nước và ánh sánh mặt trời là miễn phí. Rất nhiều nguồn thông tin trên Google cũng miễn phí - điều ai cũng có thể hình dung rõ rằng là chúng ta đang sống trong thời đại Internet không thể thiếu Google. Một vài chương trình phần mềm phức tạp nhất hiện nay như Linux và Apache cũng miễn phí và cuốn sách này không phải là ngoại lệ. Thứ tư, tôi muốn các phiên bản dịch thuật sang các ngôn ngữ khác của cuốn sách cũng hoàn toàn miễn phí cho các khoá học hiện thời. Bởi vậy, tôi hứa dịch cuốn sách sang tiếng Trung, Pháp, Indonesia, Hàn Quốc, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha (hy vọng có thể đưa vào sử dụng năm 2012). Tôi cũng thật sự mong đợi các nhà nghiên cứu, các giáo sư khác có khả năng dịch cuốn sách này sang tiếng A-rập, Đức và các ngôn ngữ khác khi có nhu cầu. Nếu bạn là dịch giả của cuốn sách này trong tương lai, xin hãy lưu ý rằng sẽ không có lợi nhuận tài chính hay bất kỳ tiền nhuận bút nào cho công việc dịch thuật của bạn, bởi cuốn sách này phải được miễn phí. Tuy vậy, tôi sẽ rất hạnh phúc xem bạn như là đồng tác giả trong bản dịch ngôn ngữ bản địa. Cuốn sách được cấu trúc thành 16 chương cho một học kỳ 16 tuần. Các giáo sư hoặc giảng viên có thể bổ sung, rút ngắn, kéo dài hoặc điều chỉnh sao cho phù hợp với nhu cầu cụ thể trong chương trình giảng dạy. Chẳng hạn, tôi không giảng Chương 14 và 15 trong các lớp học của tôi, bởi chúng tôi đã nghiên cứu về khoa học thống kê và đề cập nội dung này kỹ hơn rồi. Thay vào đó, tôi sử dụng 2 tuần này vào nghiên cứu các lý thuyết (Chương 3), trong đó một tuần cho thảo luận và nghiên cứu các bài báo khoa học (không có trong 4 sách) và một tuần cho thi cuối kỳ. Tuy nhiên, việc nghiên cứu Chương 14 và 15 là cần thiết cho các chương trình học không có phần về phân tích thống kê trong nghiên cứu. Một đề cương khoá học tôi sử dụng những bài giảng về chương trình đào tạo tiến sĩ kinh doanh được cung cấp ở phần phụ lục. Cuối cùng, tôi có kế hoạch liên tục cập nhật cuốn sách này dựa trên các xu hướng đang xuất hiện trong nghiên cứu khoa học. Nếu như có bất kỳ nội dung mới và cần thiết nào mà bạn muốn đọc trong những lần xuất bản tiếp theo, xin hãy thông tin cho tôi, tôi sẽ cố gắng hết sức để cập nhật chúng. Tôi thật sự cảm kích và đánh giá cao các nhận xét, phê bình hay sửa chữa cho bất kỳ nội dung nào của cuốn sách. Anol Bhattacherjee Email: [e-mail] 5 6 Chƣơng 1 KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Nghiên cứu là gì? Tuỳ thuộc người được hỏi, bạn sẽ nhận được câu trả lời hết sức khác nhau cho câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản này. Một số người nói rằng họ thường xuyên nghiên cứu trên các websites trực tuyến để tìm kiếm nơi bán hàng hoá hoặc cung cấp dịch vụ tốt nhất mà họ mong muốn. Các kênh tin tức trên ti vi cũng tiến hành nhiều hình thức nghiên cứu ý kiến của khán giả về các chủ đề mà công chúng quan tâm như cuộc bầu cử sắp đến hoặc các dự án của chính phủ. Sinh viên đại học nghiên cứu trên Internet các thông tin cần thiết để hoàn thành luận văn, đồ án hoặc các bài báo khoa học đến hạn hoàn thành. Sinh viên ra trường đang làm việc trong các dự án của giáo sư có thể nghiên cứu thu thập hoặc phân tích dữ liệu liên quan đến dự án. Các doanh nghiệp và công ty tư vấn nghiên cứu tìm kiếm các giải pháp để khắc phục những vấn đề về tổ chức như rào cản chuỗi cung ứng hoặc nhận diện mô hình mua sắm của khách hàng. Tuy nhiên, các hình thức nghiên cứu trên không thể được coi là “nghiên cứu khoa học” trừ khi: (1) nghiên cứu đó có đóng góp mới cho khoa học, và (2) được tiến hành bằng phương pháp khoa học. Chương này sẽ khảo cứu các thuật ngữ trên. Khoa học Khoa học là gì? Đối với một số người, khoa học liên quan đến các khóa học bậc cao đẳng hoặc đại học, chẳng hạn như vật lý, hóa học và sinh học - có nghĩa là chỉ dành cho các học sinh xuất sắc. Đối với những người khác, khoa học là một nghề do các nhà khoa học khoác áo trắng thực hiện bằng cách sử dụng thiết bị chuyên ngành trong các phòng thí nghiệm.